Adhyaya 10
या अध्यायात स्कंद ‘माधव-प्रादुर्भाव’ हा विषय मांडून श्रद्धेने श्रवण केल्यास शीघ्र शुद्धी मिळते असे सांगतात. मंदर पर्वतावरून केशव काशीला येतो, तिचे अद्वितीय पावित्र्य पाहतो आणि पञ्चनद-ह्रदाची महती गातो—हे तीर्थ जगप्रसिद्ध पवित्रतेच्या उदाहरणांनाही मागे टाकते. तपस्वी अग्निबिंदू तेथे येऊन विष्णूची दीर्घ स्तुती करतो; भगवान परात्पर असूनही भक्तांसाठी करुणेने साकार होतात असे तो वर्णन करतो. तो वर मागतो—सर्व प्राण्यांच्या, विशेषतः मोक्षार्थींच्या हितासाठी भगवान पञ्चनदात स्थिर निवास करावा. विष्णू वर देऊन काशीला ‘तनू-व्यय’ (देहत्याग) द्वारा मोक्ष देणारी विशेष भूमी घोषित करतात; तसेच दुसरा वर मान्य करून तीर्थ ‘बिंदु-तीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल आणि तेथे स्नान-भक्ती केल्यास दूर असलेल्यालाही पुढे देहांतानंतर मुक्ती मिळेल असे सांगतात. उत्तरार्धात कार्तिक/ऊर्जा-व्रताचे नियम दिले आहेत—आहारनियम, ब्रह्मचर्य, स्नान, दीपदान, एकादशी जागरण, सत्य, वाणीसंयम, शुचिर्भूतता आणि उपवासाचे क्रमवार पर्याय. हे नियम धर्म स्थिर करतात, चतुर्वर्ग साधण्यास सहाय्य करतात आणि परमदेवाविषयी अद्वेष व अखंड भक्तिसाधनेवर विशेष भर देतात.
Shlokas
Verse 1
स्कंद उवाच । उक्ता पंचनदोत्पत्तिर्मित्रावरुणनंदन । इदानीं कथयिष्यामि माधवाविष्कृतिं पराम्
स्कंद म्हणाले—हे मित्रावरुणनंदना! पञ्चनदाची उत्पत्ती सांगितली; आता काशीत माधव (विष्णु) यांची परम आविर्भूती मी कथन करीन।
Verse 2
यां श्रुत्वा श्रद्धया धीमान्पापेभ्यो मुच्यते क्षणात् । न च श्रिया वियुज्येत संयुज्येत वृषेण च
हे श्रद्धेने ऐकले असता धीमान पुरुष क्षणात पापांतून मुक्त होतो; तो श्री (लक्ष्मी)पासून वियुक्त होत नाही आणि वृषरूप धर्माशीही संयुक्त होतो।
Verse 3
आगत्य मंदरादद्रेरुपेंद्रश्चंद्रशेखरम् । आपृच्छ्य तार्क्ष्यरथगः क्षणाद्वाराणसीं पुरीम्
मंदर पर्वतावरून येऊन उपेंद्र (विष्णु) यांनी चंद्रशेखर (शिव) यांची रजा घेतली; मग तार्क्ष्य (गरुड) रथ करून ते क्षणात वाराणसी पुरीस पोहोचले।
Verse 4
दिवो दासं महीपालं समुच्चाट्य स्वमायया । स्थित्वा पादोदके तीर्थे केशवाख्य स्वरूपतः
स्वमायाशक्तीने दिवोदास नावाच्या राजाला दूर करून, पादोदक तीर्थात केशव नामक स्वरूपाने तेथे ते स्थित झाले।
Verse 5
महिमानं परं काश्यां विचार्य सुविचार्य च । दृष्ट्वा पंचनदं तीर्थं परां मुदमवाप ह
काशीच्या परम महिम्याचा सखोल विचार करून आणि पञ्चनद तीर्थ पाहून, त्यांनी खरोखरच परम आनंद प्राप्त केला।
Verse 6
उवाच च प्रसन्नात्मा पुंडरीकविलोचनः । अगण्या अपि वैकुंठ गुणा विगणिता मया
तेव्हा प्रसन्नचित्त कमलनयन प्रभू म्हणाले— “हे वैकुंठा! तुझे गुण अगणित असले तरी मी ते जणू मोजून पाहिले आहेत।”
Verse 7
क्व क्षीरनीरधौ संति तावंतो निर्मला गुणाः । यावंतो विजयं तेत्र काश्यां पंचनदे ह्रदे
क्षीरसागरात कुठे इतके निर्मळ गुण असतील, जितक्या येथे काशीत पंचनद-ह्रदाजवळ विजय-कीर्ती आहेत?
Verse 8
श्वेतद्वीपेपि सामग्री क्व गुणानां गरीयसी । ईदृशी यादृशी काश्यां धूतपापेस्ति पावनी
श्वेतद्वीपातही गुणांची अशी श्रेष्ठ समृद्धी कुठे? काशीत जशी धूतपापा ही पावनी आहे, तशी अन्यत्र नाही।
Verse 9
मुदे कौमोदकी स्पर्शस्तथा न मम जायते धूतपापांबु संपर्को यथा भवति सर्वथा
आनंद देणारा कौमोदकीचा स्पर्शही मला तितका हर्ष देत नाही, जितका सर्व प्रकारे धूतपापेच्या जलाचा संपर्क देतो।
Verse 10
न क्षीरनीरधिजया सुखं मे श्लिष्टगात्रया । तथा भवेद्यथात्र स्यात्स्पृष्टया धूतपापया
क्षीरसागर-विजयिनीला आलिंगन केल्याने जे सुख मला मिळते, तेही तसे नाही; जसे येथे धूतपापेच्या स्पर्शाने उत्पन्न होते।
Verse 11
इत्थं पंचनदे तीर्थे क्षीरनीरधिजाधवः । संप्रेष्य तार्क्ष्यं त्र्यक्षाग्रे वृत्तांतविनिवेदितुम्
अशा रीतीने पञ्चनद तीर्थी क्षीरसागरातून प्रकट झालेले भगवान माधव यांनी जे घडले त्याचा सर्व वृत्तान्त त्रिनेत्रधारी शंकरास निवेदण्यासाठी तार्क्ष्य (गरुड) यास पाठविले।
Verse 12
आनंदकाननभवं दिवोदास क्षमापतेः । संवर्णयन्गुणग्रामं पुण्यं पांचनदोद्भवम्
त्याने आनंदकाननाशी संबंधित, क्षमापती दिवोदास राजाशी निगडित, पञ्चनदातून उद्भवलेला पुण्यदायक गुणसमूह सविस्तर वर्णिला।
Verse 13
सुखोपविष्टः संहृष्टः सुदृष्टिर्विष्टरश्रवाः । दृष्टवांस्तपसा जुष्टमपुष्टांगं तपोधनम्
सुखाने बसलेला, आनंदित व शुभदृष्टीचा विष्टरश्रवा त्या तपोधनास पाहू लागला—देह कृश असला तरी तपाने पवित्र व बळकट झालेला।
Verse 14
स ऋषिस्तं समभ्येत्य पुंडरीकाक्षमच्युतम् । उपोपविष्टकमलं वनमालाविराजितम्
तो ऋषी पुढे जाऊन पुण्डरीकाक्ष अच्युताजवळ आला—जो कमळावर उपविष्ट असून वनमाळेने शोभत होता।
Verse 15
शंखपद्मगदाचक्र चंचत्करचतुष्टयम् । कौस्तुभोद्भासितोरस्कं पीतकौशेयवाससम्
त्यांच्या चंचल चार हातांत शंख, पद्म, गदा व चक्र शोभत होते; कौस्तुभमण्याने वक्षस्थळ उजळले होते आणि त्यांनी पीत कौशेय वस्त्र धारण केले होते।
Verse 16
सुनीलेंदीवररुचिं सुस्निग्ध मधुराकृतिम् । नाभीह्रदलसत्पद्म सुपाटलरदच्छदम्
त्यांची प्रभा गडद निळ्या कमळासारखी होती; देह अतिशय स्निग्ध व मधुररूप होता. नाभी-ह्रदातून कमळ झळकत होते आणि सुंदर गुलाबी दात झाकणारे त्यांचे अधर रम्य होते.
Verse 17
दाडिमीबीजदशनं किरीटद्योतितांबरम् । देवेंद्रवंदितपदं सनकादिपरिष्टुतम्
त्यांचे दात डाळिंबाच्या दाण्यासारखे होते; मुकुटाच्या तेजाने त्यांचे वस्त्र झळकत होते. देवेन्द्र त्यांच्या चरणांची वंदना करी आणि सनकादि ऋषी त्यांची स्तुती करीत.
Verse 18
दिव्यर्षिभिर्नारदाद्यैः परिगीतमहोदयम् । प्रह्लादाद्यैर्भागवतैः परिनंदितमानसम्
नारदादि दिव्य ऋषी त्यांच्या परम महोदयाचा कीर्तन करीत; आणि प्रह्लादादि महाभागवत भक्त त्यांच्या मनास आनंद देऊन त्यांच्या महिमेचे अभिनंदन करीत.
Verse 19
धृतशार्ङ्गधनुर्दंडं दंडिताखिलदानवम् । मधुकैटभहंतारं कंसविध्वंससूचकम्
ते शार्ङ्ग धनुष्याची दंडासारखी प्रचंड शक्ती धारण करीत, ज्याने सर्व दानव दंडित होत. ते मधु-कैटभसंहारक आणि कंसविध्वंसाचे सूचक-ध्वजस्वरूप होते.
Verse 20
कैवल्यं यत्परं ब्रह्म निराकारमगोचरम् । तं पुं मूर्त्या परिणतं भक्तानां भक्तिहेतुतः
जे परम ब्रह्म कैवल्यस्वरूप, निराकार व इंद्रियांच्या पलीकडे आहे—तेच भक्तांच्या भक्तीच्या हेतु व आधारासाठी, मूर्ती धारण करून साकार होते.
Verse 21
वेदाविदुर्यदाकारं नैवोपनिषदोदितम् । ब्रह्माद्या न च गीर्वाणाश्चक्रे नेत्रातिथिं सतम्
ज्या स्वरूपाला वेदही पूर्णपणे जाणत नाहीत आणि उपनिषदेही संपूर्णपणे वर्णन करू शकत नाहीत—त्या परमस्वरूपाला ब्रह्मा इत्यादी देव व देवगणही नेत्रांचा चिरस्थायी अतिथी, म्हणजे पूर्णतः प्रत्यक्ष व ग्राह्य, करू शकले नाहीत।
Verse 22
प्रणनाम मुदायुक्तः क्षितिविन्यस्तमस्तकः । स ऋषिस्तं हृषीकेशमग्निबिंदुर्महातपाः
आनंदाने भरून, भूमीवर मस्तक ठेवून, तो महातपस्वी ऋषी अग्निबिंदू हृषीकेशाला—इंद्रियांचा स्वामी—भक्तिभावाने प्रणाम करू लागला।
Verse 23
तुष्टाव परया भक्त्या मौलिबद्धकरांजलिः । अध्यस्तविस्तीर्णशिलं बलिध्वंसिनमच्युतम्
परम भक्तीने, हात जोडून मस्तकापाशी उचलून, त्याने अच्युताची—बलिचा ध्वंस करणाऱ्या प्रभूची—स्तुती केली; जो विस्तीर्ण शिळेवर विराजमान होता।
Verse 24
तत्र पंचनदाभ्याशे मार्कंडेयादि सेविते । गोविंदमग्निबिंदुः स स्तुतवांस्तुष्टमानसः
तेथे पंचनदेच्या जवळ, मार्कंडेय आदी ऋषींनी सेविलेल्या स्थानी, प्रसन्न मनाने अग्निबिंदूने गोविंदाची स्तुती अर्पण केली।
Verse 25
अग्निबिंदुरुवाच । ॐ नमः पुंडरीकाक्ष बाह्यांतः शौचदायिने । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्
अग्निबिंदू म्हणाला—ॐ, हे पुंडरीकाक्ष! तुला नमस्कार; तू बाह्य व अंतःकरणाची शुद्धी देणारा आहेस। तूच सहस्रशीर्ष पुरुष, सहस्रनेत्र, सहस्रपाद आहेस।
Verse 26
नमामि ते पदद्वंद्वं सर्वद्वंद्वनिवारकम् । निर्द्वंद्वया धिया विष्णो जिष्ण्वादि सुरवंदित
हे विष्णो! सर्व द्वंद्वांचा नाश करणाऱ्या तुझ्या चरणयुगुलास मी नमस्कार करतो. द्वंद्वरहित बुद्धीने मी तुझे भजन करतो; इंद्र (जिष्णु) व अन्य देवांनी वंदिलेला तू आहेस।
Verse 27
यं स्तोतुं नाधिगच्छंति वाचो वाचस्पतेरपि । तमीष्टे क इह स्तोतुं भक्तिरत्र बलीयसी
ज्यांची स्तुती करण्यास वाचस्पतीची वाणीही पोहोचू शकत नाही, त्यांची येथे कोण स्तुती करावी असे इच्छील? तरीही या ठिकाणी भक्तीच अधिक बलवान आहे।
Verse 28
अपि यो भगवानीशो मनःप्राचामगोचरः । समादृशैरल्पधीभिः कथं स्तुत्यो वचः परः
जो भगवंत ईश्वर मन व इंद्रियांच्या गोचरापलीकडे आहेत, ते आम्हांसारख्या अल्पबुद्धी समदर्शींनी मर्यादित वचनांनी कसे स्तुत्य ठरतील?
Verse 29
यं वाचो न विशंतीशं मनतीह मनो न यम् । मनो गिरामतीतं तं कः स्तोतुं शक्तिमान्भवेत्
ज्यांच्यात वाणी प्रवेश करू शकत नाही आणि ज्यांना मनही येथे जाणू शकत नाही—जे मन व वाणी यांच्या पलीकडे आहेत—त्यांची स्तुती करण्यास कोण समर्थ होईल?
Verse 30
यस्य निःश्वसितं वेदाः स षडंगपदक्रमाः । तस्य देवस्य महिमा महान्कैरवगम्यते
ज्यांचा निःश्वासच वेद आहेत—षडंग, पदक्रम इत्यादींसह—त्या देवाचा महान महिमा कोण आणि कसा जाणू शकेल?
Verse 31
अतंद्रितमनोबुद्धींद्रिया यं सनकादयः । ध्यायंतोपि हृदाकाशे न विंदंति यथार्थतः
सनकादि, ज्यांचे मन-बुद्धी-इंद्रिये सदैव जागृत आहेत, तेही हृदय-आकाशात त्याचे ध्यान करूनसुद्धा त्याला यथार्थपणे जाणू शकत नाहीत।
Verse 32
नारदाद्यैर्मुनिवरैराबाल ब्रह्मचारिभिः । गीयमानचरित्रोपि न सम्यग्योधिगम्यते
नारदादि श्रेष्ठ मुनी—जे बाल्यापासून ब्रह्मचारी आहेत—त्यांनी त्याचे चरित्र गायिले तरी तो सम्यक् रीतीने जाणला जात नाही।
Verse 33
तंसूक्ष्मरूपमजमव्ययमेकमाद्यं बह्माद्यगोचरमजेयमनंतशक्तिम् । नित्यं निरामयममूर्तमचिंत्यमूर्तिं कस्त्वां चराचर चराचरभिन्न वेत्ति
हे प्रभो! तू सूक्ष्मरूप, अज, अव्यय, एक व आद्य आहेस; ब्रह्मादिकांनाही अगोचर, अजेय, अनंतशक्तिमान; नित्य, निरामय, अमूर्त आणि अचिंत्य-मूर्ती—चराचरांहून भिन्न तुला यथार्थपणे कोण जाणेल?
Verse 34
एकैकमेव तव नामहरेन्मुरारे जन्मार्जिताघमघिनां च महापदाढ्यम् । दद्यात्फलं च महितं महतो मखस्य जप्तं मुकुंदमधुसूदनमाधवेति
हे हरी, हे मुरारे! तुझ्या नामाचा एकच उच्चारही जन्मोजन्मीचे साठलेले पाप नष्ट करून महापद-समृद्धी देतो; आणि ‘मुकुंद, मधुसूदन, माधव’ असा जप केल्यास महान यज्ञाचे महित फल प्राप्त होते।
Verse 35
नारायणेति नरकार्णव तारणेति दामोदरेति मधुहेति चतुर्भुजेति । विश्वंभरेति विरजेति जनार्दनेति क्वास्तीह जन्म जपतां क्व कृतांतभीतिः
‘नारायण’, ‘नरक-सागरातून तारक’, ‘दामोदर’, ‘मधुह’, ‘चतुर्भुज’, ‘विश्वंभर’, ‘विरज’, ‘जनार्दन’—असा जप करणाऱ्यांना येथे पुनर्जन्म कुठला आणि कृतांताचे भय कुठले?
Verse 36
ये त्वां त्रिविक्रम सदा हृदि शीलयंति कादंबिनी रुचिर रोचिषमंबुजाक्षम् । सौदामनीविलसितांशुकवीतमूर्ते तेपि स्पृशंति तव कांतिमचिंत्यरूपाम्
हे त्रिविक्रम! कमलनेत्र, सुंदर मेघासारखी दीप्ती असलेला, विजेसारख्या झळाळत्या वस्त्रांनी शोभित! जे तुला सदैव हृदयात वसवितात, तेही तुझ्या अचिंत्य रूपाची दिव्य कांती स्पर्शून धन्य होतात.
Verse 37
श्रीवत्सलांछनहरेच्युतकैटभारे गोविंदतार्क्ष्य रथकेशवचक्रपाणे । लक्ष्मीपते दनुजसूदन शार्ङ्गपाणे त्वद्भक्तिभाजि न भयंक्वचिदस्ति पुंसि
हे श्रीवत्सचिन्हधारी हरि, हे अच्युत, कैटभभारहर! हे गोविंद, गरुडरथ केशव, चक्रपाणि! हे लक्ष्मीपते, दनुजसूदन, शार्ङ्गपाणि—जो तुझ्या भक्तीत सहभागी आहे, त्याला कुठेही भय उरत नाही.
Verse 38
यैरर्चितोसि भगवंस्तुलसीप्रसूनैर्दूरीकृतैणमदसौरभदिव्यगंधैः । तानर्चयंति दिवि देवगणाःसमस्ता मंदारदामभिरलं विमलस्वभावान्
हे भगवन्! दिव्य सुगंधी तुळशीच्या प्रसूनांनी—ज्यांच्या सुवासाने कस्तुरीची गंधही दूर होईल—जे तुझी अर्चना करतात, त्या निर्मळ स्वभावाच्या भक्तांचा स्वर्गात सर्व देवगण मन्दारमाळांनी यथोचित सत्कार करतात.
Verse 39
यद्वाचि नाम तव कामदमब्जनेत्र यच्छ्रोत्रयोस्तव कथा मधुराक्षराणि । यच्चित्तभित्तिलिखितं भवतोस्ति रूपं नीरूपभूपपदवी नहि तैर्दुरापा
हे कमलनेत्रा! ज्यांच्या वाणीमध्ये तुझे कामद नाम आहे, ज्यांच्या कानांत मधुर अक्षरांची तुझी कथा आहे, आणि ज्यांच्या चित्तभित्तीवर तुझे रूप कोरलेले आहे—त्यांना निरूप (निर्गुण) भूपाची पदवी मिळणे कठीण नाही.
Verse 40
ये त्वां भजंति सततं भुविशेषशायिंस्ताञ्छ्रीपते पितृपतींद्र कुबेरमुख्याः । वृंदारका दिवि सदैव सभाजयंति स्वर्गापवर्गसुखसंततिदानदक्ष
हे श्रीपते! या अद्भुत शय्येवर शयन करणाऱ्या तुला जे सतत भजतात, त्या भक्तांचा स्वर्गात पितृपति, इंद्र व कुबेर आदींच्या नेतृत्वाखाली देवगण सदैव सत्कार करतात; कारण तू स्वर्ग व अपवर्ग (मोक्ष) यांचे अखंड सुख देण्यात समर्थ आहेस.
Verse 41
ये त्वां स्तुवंति सततं दिवितान्स्तुवंति सिद्धाप्सरोमरगणा लसदब्जपाणे । विश्राणयत्यखिलसिद्धिदकोविना त्वां निर्वाणचारुकमलां कमलायताक्ष
जे तुला सतत स्तवितात, त्यांचीच स्तुती तेजस्वी सिद्ध, अप्सरा व देवगण करितात—हे दीप्त कमलधारी! तुझ्यावाचून सर्व सिद्धी कोण देईल, आणि हे कमलनयना प्रभो, मोक्षरूपी सुंदर कमळ कोण प्रदान करील?
Verse 42
त्वं हंसि पासि सृजसि क्षणतः स्वलीला लीलावपुर्धर विरिंचिनतांघ्रियुग्म । विश्वं त्वमेव परविश्वपतिस्त्वमेव विश्वस्यबीजमसि तत्प्रणतोस्मि नित्यम्
तू आपल्या लीलेने क्षणात संहार, पालन व सृष्टी करतोस—हे लीलामय स्वरूपा! ज्यांच्या चरणयुगळाला ब्रह्मादेखील वंदन करतो. हे विश्व तूच आहेस, विश्वाचा परम स्वामीही तूच आहेस, आणि जगाचे बीजही तूच आहेस; म्हणून मी तुला नित्य प्रणाम करतो.
Verse 43
स्तोता त्वमेव दनुजेंद्ररिपो स्तुतिस्त्वं स्तुत्यस्त्वमेव सकलं हि भवानिहैकः । त्वत्तो न किंचिदपि भिन्नमवैमि विष्णो तृष्णां सदा कृणुहि मे भवजांभवारे
हे दनुजेंद्ररिपो! स्तोता तूच, स्तुती तूच, आणि स्तुत्यही तूच—कारण इथे सर्व काही एकमेव तूच आहेस. हे विष्णो, तुझ्यापासून भिन्न असे काहीही मी जाणत नाही. भवसागरात माझी तृष्णा सदैव तुझ्यातच स्थिर कर.
Verse 44
इति स्तुत्वा हृषीकेशमग्निबिंदुर्महातपाः । तस्थौ तूष्णीं ततो विष्णुरुवाच वरदो मुनिम्
अशा प्रकारे हृषीकेशाची स्तुती करून महातपस्वी अग्निबिंदू मौन धारण करून उभा राहिला. तेव्हा वरदाता विष्णू त्या मुनीस म्हणाला.
Verse 45
श्रीविष्णुरुवाच । अग्निबिंदो महाप्राज्ञ महता तपसांनिधे । वरं वरय सुप्रीतस्तवादेयं न किंचन
श्रीविष्णू म्हणाले—हे अग्निबिंदू, महाप्राज्ञा, महान तपस्यांचा निधी! वर माग. मी अत्यंत प्रसन्न आहे; तुझ्यासाठी अदेय असे काहीही नाही.
Verse 46
अग्निबिंदुरुवाच । यदि प्रीतोसि भगवन्वैकुंठेश जगत्पते । कमलाकांत तद्देहि यदिह प्रार्थयाम्यहम्
अग्निबिंदू म्हणाला—हे भगवन्, वैकुंठेश, जगत्पते, कमलाकांत! आपण प्रसन्न असाल तर मी येथे जे मागतो ते मला प्रदान करा।
Verse 47
कृतानुज्ञोथ हरिणा भ्रूभंगेन स तापसः । कृतप्रणामो हृष्टात्मा वरयामास केशवम्
हरिने केवळ भुवईच्या संकेताने अनुमती दिली. तेव्हा तो तापस प्रणाम करून, हर्षित अंतःकरणाने, केशवाकडे वर मागू लागला।
Verse 48
भगवन्सर्वगोपीह तिष्ठ पंचनदे ह्रदे । हिताय सर्व जंतूनां मुमुक्षूणां विशेषतः
हे सर्वव्यापी भगवन्! आपण येथे पंचनद-ह्रदात वास करा—सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी, विशेषतः मोक्ष इच्छिणाऱ्यांसाठी।
Verse 49
लक्ष्मीशे न वरो मह्यमेष देयोऽविचारतः । नान्यं वरं समीहेहं भक्तिं च त्वपदांबुजे
हे लक्ष्मीश! मला दुसरा कोणताही वर नको. निःसंकोच हाच द्या—आपल्या चरणकमळांवरील माझी भक्ती अखंड राहो।
Verse 50
इति श्रुत्वा वरं तस्याग्निबिंदोर्मधुसूदनः । प्रीतः परोपकारार्थं तथेत्याहाब्धिजापतिः
अग्निबिंदूचा तो वर ऐकून मधुसूदन प्रसन्न झाले; परोपकारासाठी अब्धिजा (लक्ष्मी)चे पती म्हणाले—“तथास्तु।”
Verse 51
श्रीविष्णुरुवाच । अग्निबिंदो मुनिश्रेष्ठ स्थास्याम्यहमिह ध्रुवम् । काशीभक्तिमतां पुंसां मुक्तिमार्गं समादिशन्
श्रीविष्णु म्हणाले—हे अग्निबिंदु मुनिश्रेष्ठा! मी येथे निश्चयाने, अचलपणे नित्य वास करीन आणि काशीभक्त पुरुषांना मोक्षमार्गाचा उपदेश करीन।
Verse 52
मुने पुनः प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि ददामि ते । अतीव मम भक्तोसि भक्तिस्तेस्तु दृढा मयि
हे मुने! मी पुन्हा प्रसन्न आहे. वर माग, मी तुला देईन. तू माझा अत्यंत भक्त आहेस; माझ्यावरील तुझी भक्ती दृढ राहो।
Verse 53
आदावेव हि तिष्ठासुरहमत्र तपोनिधे । ततस्त्वया समभ्यर्थि स्थास्याम्यत्र सदैव हि
हे तपोनिधे! आरंभीच मी येथे राहण्यास इच्छुक होतो; आणि तू विनविल्यावर मी येथे सदैवच स्थिर राहीन।
Verse 54
प्राप्य काशीं सुदुर्मेधाः कस्त्यजेज्ज्ञानवान्यदि । अनर्घ्यं प्राप्य माणिक्यं हित्वा काचं क ईहते
काशी प्राप्त झाल्यावर, जो खरोखर ज्ञानी आहे तो तिला कोण सोडील? अनमोल माणिक्य मिळाल्यावर काच टाकून ती कोण मागेल?
Verse 55
अल्पीयसा श्रमेणेह वपुषो व्ययमात्रतः । अवश्यं गत्वरस्याशु यथामुक्तिस्तथा क्व हि
येथे अत्यल्प श्रमाने—लवकर जाणाऱ्या देहाचा त्याग एवढ्यानेच—जशी निश्चित व शीघ्र मुक्ती मिळते, तशी दुसरीकडे कुठे?
Verse 56
विनिमय्य जराजीर्णं देहं पार्थिवमत्र वै । प्राज्ञाः किमु न गृह्णीयुरमृतं नैर्जरं वपुः
येथेच जरा-जिर्ण झालेला पार्थिव देह बदलून, प्राज्ञ जन अमृत, अजर-अमर वपु का स्वीकारणार नाहीत?
Verse 57
न तपोभिर्न वा दानैर्न यज्ञैर्बहुदक्षिणैः । अन्यत्र लभ्यते मोक्षो यथा काश्यां तनु व्ययात्
तप, दान किंवा बहुदक्षिण यज्ञांनीही अन्यत्र जो मोक्ष मिळत नाही, तो काशीत केवळ तनू-व्ययाने मिळतो.
Verse 58
अपि योगं हि युंजाना योगिनो यतमानसाः । नैकेनजन्मना मुक्ताः काश्यां मुक्ता वपुर्व्ययात्
संयत मनाचे योगी योग साधूनही एका जन्मात मुक्त होत नाहीत; पण काशीत वपु-व्ययानेच मुक्ती मिळते.
Verse 59
इदमेव महादानमिदमेव महत्तपः । इदमेव व्रतं श्रेष्ठं यत्काश्यां म्रियते तनुः
हेच महादान, हेच महातप; हेच श्रेष्ठ व्रत—की देह काशीत मरण पावो.
Verse 60
स एव विद्वाञ्जगति स एव विजितेंद्रियः । स एव पुण्यवान्धन्यो लब्ध्वा काशीं न यस्त्यजेत्
जगात तोच खरा विद्वान, तोच जितेंद्रिय; तोच पुण्यवान व धन्य—जो काशी मिळवून तिला सोडत नाही.
Verse 61
तावत्स्थास्याम्यहं चात्र यावत्काशी मुने त्विह । प्रलयेपि न नाशोस्याः शिवशूलाग्र सुस्थितेः
हे मुने! जोपर्यंत ही काशी येथे टिकून आहे, तोपर्यंत मीही येथेच प्रतिष्ठित राहीन. प्रलयकाळातही हिचा नाश होत नाही; कारण ती शिवाच्या त्रिशूलाच्या अग्रभागी दृढपणे स्थित आहे.
Verse 62
इत्याकर्ण्य गिरं विष्णोरग्निबिंदुर्महामुनिः । प्रहृष्टरोमा प्रोवाच पुनरन्यं वरं वृणे
विष्णूची वाणी ऐकून महामुनी अग्निबिंदूंचे अंग रोमांचित झाले. ते पुन्हा म्हणाले—“मी आणखी एक वर मागतो.”
Verse 63
मापते मम नाम्नात्र तीर्थे पंचनदे शुभे । अभक्तेभ्योपि भक्तेभ्यः स्थितो मुक्तिं सदादिश
हे प्रभो! या शुभ पंचनद तीर्थाला माझ्या नावाने प्रसिद्धी लाभो. आणि आपण येथे स्थित राहून भक्तांना तसेच अभक्तांनाही सदैव मोक्ष प्रदान करा.
Verse 64
येत्र पंचनदे स्नात्वा गत्वा देशांतरेष्वपि । नरा पंचत्वमापन्ना मुक्तिं तेभ्योपि वै दिश
आणि जे मनुष्य येथे पंचनदात स्नान करून इतर देशांत गेले, आणि पुढे तिथेच मृत्यू पावले, त्यांनाही मोक्ष प्रदान करा.
Verse 65
येतु पंचनदे स्नात्वा त्वां भजिष्यंति मानवाः । चलाचलापि द्वैरूपा मा त्याक्षीच्छ्रीश्च तान्नरान्
परंतु जे मनुष्य पंचनदात स्नान करून तुमची भक्ती करतील—चंचल व स्थिर अशा द्विरूपा श्री (लक्ष्मी)ने त्या नरांना कधीही सोडू नये.
Verse 66
श्रीविष्णुरुवाच । एवमस्त्वग्निबिंदोत्र भवता यद्वृतंमुने । त्वन्नाम्नोऽर्धेन मे नाम मया सह भविष्यति
श्रीविष्णु म्हणाले—हे अग्निबिंदु, तथास्तु। हे मुने, तू येथे जसे वरण केलेस, तसेच तुझ्या नावाच्या अर्धांशाने माझे नावही माझ्याबरोबर संयुक्त होईल।
Verse 67
बिंदुमाधव इत्याख्या मम त्रैलोक्यविश्रुता । काश्यां भविष्यति मुने महापापौघ घातिनी
हे मुने, काशीत माझे ‘बिंदुमाधव’ हे नाव प्रख्यात होईल; ते त्रैलोक्यात विख्यात आणि महापापांच्या प्रचंड प्रवाहाचा नाश करणारे ठरेल।
Verse 68
ये मामत्र नराः पुण्याः पुण्ये पंचनदे ह्रदे । सदा सपर्ययिष्यंति तेषां संसारभीः कुतः
जे पुण्यवान लोक येथे पवित्र पंचनद-ह्रदात सदैव माझी पूजा-सेवा करतील, त्यांना संसारभय कसे राहील?
Verse 69
वसुस्वरूपिणी लक्ष्मीर्लक्ष्मीर्निर्वाणसंज्ञिका । तत्पार्श्वगा सदा येषां हृदि पंचनदे ह्यहम्
वसु-स्वरूपिणी लक्ष्मी आणि ‘निर्वाण’ नावाने प्रसिद्ध लक्ष्मी—ज्यांच्या हृदयात मी येथे पंचनदात वास करतो, त्यांच्या पार्श्वाशी ती सदैव असते।
Verse 70
यैर्न पंचनदं प्राप्य वसुभिः प्रीणिता द्विजाः । आशुलभ्यविपत्तीनां तेषां तद्वसुरोदिति
परंतु जे पंचनदास न पोहोचता दान-धनाने द्विजांना तृप्त करीत नाहीत, त्यांच्यावर लवकरच आपत्ती येतात; त्यांच्यासाठी ते ‘वसु’—समृद्धि—नष्ट होते।
Verse 71
त एव धन्या लोकेस्मिन्कृतकृत्यास्त एव हि । प्राप्य यैर्मम सांनिध्यं वसवो मम सात्कृताः
या लोकी तेच धन्य, तेच कृतकृत्य—जे माझे सान्निध्य प्राप्त करून माझ्या निमित्ताने वसूंना यथाविधी सत्कार करतात।
Verse 72
बिंदुतीर्थमिदं नाम तव नाम्ना भविष्यति । अग्निबिंदो मुनिश्रेष्ठ सर्वपातकनाशनम्
हे मुनिश्रेष्ठ अग्निबिंदु! हे तीर्थ तुझ्याच नावाने ‘बिंदुतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल; ते सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।
Verse 73
कार्तिके बिंदुतीर्थे यो ब्रह्मचर्यपरायणः । स्नास्यत्यनुदिते भानौ भानुजात्तस्य भीः कुतः
कार्तिकात जो ब्रह्मचर्यपरायण होऊन सूर्योदयापूर्वी बिंदुतीर्थात स्नान करतो—हे सूर्यपुत्रा! त्याला भय कसे राहील?
Verse 74
अपि पापसहस्राणि कृत्वा मोहेन मानवः । ऊर्जे धर्मनदे स्नातो निष्पापो जायते क्षणात्
माणूस मोहाने हजारो पापे केली तरी, ऊर्जे (कार्तिक) काळी धर्मनदीत स्नान केल्याने तो क्षणात निष्पाप होतो।
Verse 75
यावत्स्वस्थोस्ति देहोयं यावन्नेंद्रियविक्लवः । तावद्व्रतानि कुर्वीत यतो देहफलं व्रतम्
जोपर्यंत हा देह स्वस्थ आहे आणि इंद्रिये विकल नाहीत, तोपर्यंत व्रते करीत राहावे; कारण देहाचे फळ व्रताचरणानेच मिळते।
Verse 76
एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन देहोयं संशोध्यो शुचिभाजनम्
एकभक्त, नक्त-व्रत, अयाचित अन्नग्रहण आणि उपवास यांद्वारे—शुचितेचे पात्र असलेले हे शरीर शुद्ध व परिष्कृत करावे।
Verse 77
कृच्छ्रचांद्रायणादीनि कर्तव्यानि प्रयत्नतः । अशुचिः शुचितामेति कायो यद्व्रतधारणात्
कृच्छ्र, चांद्रायण इत्यादी तपोव्रते प्रयत्नपूर्वक करावीत; कारण व्रतधारणामुळे अशुचि देहही शुचितेला प्राप्त होतो.
Verse 78
व्रतैः संशोधिते देहे धर्मो वसति निश्चलः । अर्थकामौ सनिर्वाणौ तत्र यत्र वृष स्थितिः
व्रतांनी शुद्ध झालेल्या देहात धर्म अचलपणे वास करतो; आणि जिथे धर्मरूपी वृषभाची स्थिती आहे तिथे अर्थ, काम तसेच निर्वाण (मोक्ष)ही प्राप्त होतात.
Verse 79
तस्माद्व्रतानि सततं चरितव्यानि मानवैः । धर्मसान्निध्य कर्तृणि चतुर्वर्गफलेप्सुभिः
म्हणून मानवांनी व्रते सतत आचरावीत; विशेषतः जे चतुर्वर्गाचे फळ इच्छितात, कारण व्रते धर्माचे सान्निध्य व उपस्थिती घडवितात.
Verse 80
सदा कर्तुं न शक्नोति व्रतानि यदि मानवः । चातुर्मास्यमनुप्राप्य तदा कुर्यात्प्रयत्नतः
जर मनुष्याला व्रते नेहमी करता येत नसतील, तर चातुर्मास्य प्राप्त झाल्यावर ती विशेष प्रयत्नाने करावीत.
Verse 81
भूशय्या ब्रह्मचर्यं च किंचिद्भक्ष्यनिषेधनम् । एकभक्तादि नियमो नित्यदानं स्वशक्तितः
व्रतस्थाने भूमिशय्या करावी, ब्रह्मचर्य पाळावे, काही अन्नपदार्थांचा निषेध करावा, एकभक्त इत्यादी नियम पाळावेत आणि आपल्या शक्तीनुसार नित्य दान करावे।
Verse 82
पुराणश्रवणं चैव तदर्थाचरणं पुनः । अखंडदीपोद्बोधश्च महापूजेष्टदैवते
पुराणांचे श्रवण करावे, त्यातील अर्थाप्रमाणे आचरण करावे, अखंड दीप प्रज्वलित ठेवावा आणि आपल्या इष्टदेवतेची महापूजा करावी।
Verse 83
प्रभूतांकुरबीजाढ्ये देशे चापि गतागतम् । यत्नेन वर्जयेद्धीमान्महाधर्मविवृद्धये
अंकुर व बियांनी समृद्ध अशा ठिकाणी अनावश्यक ये-जा बुद्धिमान व्रतीने प्रयत्नपूर्वक टाळावी, ज्यामुळे महाधर्माची वाढ होईल।
Verse 84
असंभाष्या न संभाष्याश्चातुर्मास्य व्रतस्थितैः । मौनं चापि सदा कार्यं तथ्यं वक्तव्यमेव वा
चातुर्मास्य व्रतात असलेल्या व्यक्तींनी असंभाष्य जनांशी संभाषण करू नये; सदैव मौन ठेवावे, किंवा बोलायचेच असल्यास फक्त सत्यच बोलावे।
Verse 85
निष्पावांश्च मसूरांश्च कोद्रवान्वर्जयेद्व्रती । सदा शुचिभिरास्थेयं स्प्रष्टव्यो नाव्रती जनः
व्रतीने निष्पाव, मसूर आणि कोद्रव यांचा त्याग करावा। सदैव शुचि जनांचा संग धरावा आणि अव्रती व्यक्तीस स्पर्शही करू नये।
Verse 86
दंतकेशांबरादीनि नित्यं शोध्यानि यत्नतः । अनिष्टचिंता नो कार्या व्रतिना हृद्यपि क्वचित्
दात, केस, वस्त्र इत्यादी नित्य प्रयत्नपूर्वक स्वच्छ करावीत. व्रतधारीने कधीही—हृदयातसुद्धा—अनिष्ट वा अशुभ चिंता करू नये.
Verse 87
द्वादशस्वपि मासेषु व्रतिनो यत्फलं भवेत् । चातुर्मास्यव्रतभृतां तत्फलं स्यादखंडितम्
बारा महिन्यांत व्रतधारीला जे फळ मिळते, तेच फळ चातुर्मास्य-व्रत धारण करणाऱ्यांना अखंड व पूर्ण प्राप्त होते.
Verse 88
चतुर्ष्वपि च मासेषु न सामर्थ्यं व्रते यदि । तदोर्जे व्रतिना भाव्यमप्यब्दफलमिच्छता
चारही महिन्यांचे व्रत पाळण्याचे सामर्थ्य नसेल, तर वर्षफळ इच्छिणाऱ्या व्रतधारीने किमान ऊर्ज (कार्तिक) महिन्यात तरी व्रत करावे.
Verse 89
अव्रतः कार्तिको येषां गतो मूढधियामिह । तेषां पुण्यस्य लेशोपि न भवेत्सूकरात्मनाम्
ज्यांची मूढ बुद्धी कार्तिक महिना व्रताविना घालवते, त्या सूकरस्वभाव लोकांना पुण्याचा लेशही प्राप्त होत नाही.
Verse 90
कृच्छ्रं वा चातिकृच्छ्रं वा प्राजापत्यमथापि वा । संप्राप्ते कार्तिके मासि कुर्याच्छक्त्याति पुण्यवान्
कार्तिक महिना आला की अत्यंत पुण्यवान् पुरुषाने आपल्या शक्तीनुसार कृच्छ्र, अतिकृच्छ्र किंवा प्राजापत्य प्रायश्चित्त करावे.
Verse 91
एकांतरं व्रतं कुर्यात्त्रिरात्र व्रतमेव वा । पंचरात्रं सप्तरात्रं संप्राप्ते कार्तिके व्रती
कार्तिक मास आला की व्रती भक्ताने एकांतर उपवास करावा, किंवा तीन रात्रींचे व्रत; अथवा पाच रात्रींचे वा सात रात्रींचे व्रतही करावे।
Verse 92
पक्षव्रतं वा कुर्वीत मासोपोषणमेव वा । नोर्जो वंध्यो विधातव्यो व्रतिना केनचित्क्वचित्
कोणी पक्षव्रत (पंधरा दिवसांचे) करावे, किंवा संपूर्ण महिन्याचा उपवासही करावा। ऊर्ज (कार्तिक) व्रत कोणत्याही व्रत्याने कधीही कोणत्याही प्रकारे निष्फळ करू नये।
Verse 93
शाकाहारं पयोहारं फलाहारमथापि वा । चरेद्यवान्नाहारं वा संप्राप्ते कार्तिके व्रती
कार्तिक आला की व्रतीने शाकाहार, पयोहार, फलाहार—किंवा ज्वारी/जौच्या अन्नाचा आहार घेऊन व्रतनियम पाळावा।
Verse 94
नित्यनैमित्तिकं स्नानं कुर्यादूर्जे व्रती नरः । ब्रह्मचर्यं चरेदूर्जे महाव्रतफलार्थवान्
ऊर्ज (कार्तिक) काळात व्रती पुरुषाने नित्य व नैमित्तिक स्नान करावे। महाव्रतफळाच्या इच्छेने ऊर्जेत ब्रह्मचर्याचे पालन करावे।
Verse 95
बाहुलं ब्रह्मचर्येण यः क्षिपेच्छुचिमानसः । समस्तं हायनं तेन ब्रह्मचर्यकृतं भवेत्
जो शुद्ध मनाने ब्रह्मचर्याने ऊर्जेचे बहुतेक दिवस घालवितो, त्याच्यासाठी संपूर्ण वर्ष जणू ब्रह्मचर्यानेच आचरलेले होते।
Verse 96
यस्तु कार्तिकिकं मासमुपवासैः समापयेत् । अप्यब्दमपि तेनेह भवेत्सम्यगुपोषितम्
जो कार्तिक मास उपवासांनी पूर्ण करतो, त्याने येथेच जणू संपूर्ण वर्षभर योग्य रीतीने उपवास केल्याचे मानले जाते।
Verse 97
शाकाहारपयोहारैरूर्जों यैरतिवाहितः । अखंडिता शरत्तेन तदाहारेण यापिता
जे शाकाहार व पयोहार करून ऊर्ज (कार्तिक) मास घालवतात, त्यांच्यासाठी त्याच आहाराने संपूर्ण शरदऋतू अखंडपणे निभावली जाते।
Verse 98
पत्रभोजी भवेदूर्जे कांस्यं त्याज्यं प्रयत्नतः । यो व्रती कांस्यभोजी स्यान्न तद्व्रतफलं लभेत्
ऊर्ज (कार्तिक) मध्ये पानावर भोजन करावे आणि कांस्यपात्राचा प्रयत्नपूर्वक त्याग करावा। जो व्रती कांस्यात भोजन करील, त्याला त्या व्रताचे फळ मिळत नाही।
Verse 99
कांस्यस्य नियमे दद्यात्कांस्यं सर्पिः प्रपूरितम् । ऊर्जे न भक्षयेत्क्षौद्रमतिक्षुद्रगतिप्रदम्
कांस्यत्यागाचा नियम पाळताना घृताने भरलेले कांस्यपात्र दान द्यावे। ऊर्ज (कार्तिक) मध्ये मधू खाऊ नये, कारण ते अतिशय क्षुद्र गती देणारे आहे।
Verse 100
मधुत्यागे घृतं दद्यात्पायसं च सशर्करम् । अभ्यंगेऽभ्यवहारे च तैलमूर्जे विवर्जयेत्
मधूचा त्याग केल्यावर घृत व साखरेसह पायस (खीर) दान द्यावे। ऊर्ज (कार्तिक) मध्ये अभ्यंग आणि भोजन—दोन्ही ठिकाणी तेलाचा त्याग करावा।
Verse 110
पापांधकारसंक्रुद्धः कार्तिके दीपदानतः । क्रोधांधकारितमुखं भास्करिं स न वीक्षते
जो पापाच्या अंधकाराने वेढलेला आहे, तो कार्तिकात दीपदान केल्याने क्रोधाच्या अंधाराने झाकलेला सूर्य पुन्हा पाहात नाही।
Verse 120
एकादशीं समासाद्य प्रबोधकरणीं मम । बिंदुतीर्थकृतस्नानो रात्रौ जागरणान्वितः
माझे प्रबोधन करणारी एकादशी प्राप्त करून, बिंदुतीर्थात स्नान करून, तो रात्री जागरण करीत राहतो।
Verse 130
तस्माद्द्वेषो न कर्तव्यो विश्वेशे परमात्मनि । विश्वेश द्वेषिणां पुंसां प्रायश्चित्तं यतो नहि
म्हणून परमात्मा विश्वेश्वराविषयी द्वेष करू नये; कारण विश्वेशाचा द्वेष करणाऱ्या पुरुषांस प्रायश्चित्त खरोखर नाही।
Verse 140
आनंदकाननं पुण्यं पुण्यं पांचनदं ततः । ततोपि मम सान्निध्यमग्निबिंदो महामुने
आनंदकानन पुण्य आहे, त्याहून पुण्य पंचनद आहे; पण त्याहीपेक्षा, हे महामुनी अग्निबिंदु, माझे सान्निध्य श्रेष्ठ आहे।
Verse 145
भविष्याण्यपि कानीह तानि मे कथयाच्युत । यानि संपूज्यते भक्ताः प्राप्स्यंति कृतकृत्यताम्
हे अच्युत! येथे पुढे जी जी पवित्र तत्त्वे येणार आहेत ती मला सांग; ज्यांची सम्यक् पूजा केल्याने भक्त कृतकृत्यता प्राप्त करतील।