Adhyaya 1

Verse 1

अथ श्रीकाशीखंडोत्तरार्धं प्रारभ्यते । श्रीगणेशाय नमः । अगस्तिरुवाच । पार्वती हृदयानंद सर्वज्ञांगभव प्रभो । किंचित्प्रष्टुमनाः स्वामिंस्तद्भवान्वक्तुमर्हति

आता श्रीकाशीखण्डाचा उत्तरार्ध आरंभ होतो. श्रीगणेशास नमस्कार. अगस्ति म्हणाले—हे प्रभो! पार्वतीच्या हृदयाचा आनंद, हे सर्वज्ञ, हे अङ्गभव (स्कंद)! मला काही विचारायचे आहे; कृपा करून आपण ते सांगावे।

Verse 2

दक्ष प्रजापतेः पुत्री कश्यपस्य परिग्रहः । गरुत्मतः प्रसूः साध्वी कुतो दास्यमवाप सा

ती दक्ष प्रजापतीची कन्या, कश्यपाची धर्मपत्नी आणि गरुडाची साध्वी जननी आहे—मग तिला दास्य कसे प्राप्त झाले?

Verse 3

स्कंद उवाच । हंजिकात्वं यथा प्राप्ता विनता सा तपस्विनी । तदप्यहं समाख्यामि निशामय महामते

स्कंद म्हणाले—तपस्विनी विनतेने हंजिका-भाव जसा प्राप्त केला, तेही मी सांगतो; हे महामते, सावधपणे ऐक.

Verse 4

कद्रूरजीजनत्पुत्राञ्शतं कश्यपतः पुरा । उलूकमरुणं तार्क्ष्यमसूत विनता त्रयम्

पूर्वी कद्रूने कश्यपापासून शंभर पुत्र जन्माला घातले; आणि विनतेने तीन—उलूक, अरुण व तार्क्ष्य (गरुड)।

Verse 5

कौशिको राज्यमाप्यापि श्रेष्ठत्वात्पक्षिणां मुने । निर्गुणत्वाच्च तैः सर्वैः स राज्यादवरोपितः

हे मुने, पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ असल्याने कौशिकाला राज्य मिळाले; पण गुणहीनतेमुळे त्या सर्वांनी त्याला राज्यावरून खाली उतरविले.

Verse 6

क्रूराक्षोयं दिवांधोयं सदा वक्रनखस्त्वसौ । अतीवोद्वेगजनकं सर्वेषामस्य भाषणम्

याचे डोळे क्रूर आहेत, हा दिवसा आंधळा आहे, याचे नख नेहमी वाकडे आहेत; आणि याचे बोलणे सर्वांना अत्यंत उद्विग्न करते.

Verse 7

इत्थं तस्य गुणग्रामान्विकथ्य बहुशः खगाः । नाद्यापि वृण्वते राज्ये कमपि स्वैरचारिणः

अशा रीतीने त्याचे गुणसमूह पुन्हा पुन्हा सांगून पक्ष्यांनी म्हटले—आजही राज्यात स्वैराचारी कोणालाही राजा म्हणून आम्ही निवडत नाही।

Verse 8

कौशिकेथ तथावृत्ते पुत्रवीक्षणलालसा । अंडं प्रस्फोटयामास मध्यमं विनता तदा

हे कौशिक! असे घडल्यावर पुत्रदर्शनाची लालसा धरून विनतेने तेव्हा मधले अंडे फोडले।

Verse 9

पूर्णे वर्षसहस्रे तु प्रस्फोट्य घटसंभव । तदभेदितयौत्सुक्यादंडमष्टमके शते

हे घटसम्भव! पूर्ण एक हजार वर्ष झाल्यावर, ‘अजून न फुटल्याची’ उत्कंठा येऊन तिने आठव्या शतकात (आठशे वर्षी) अंडे फोडले।

Verse 10

तावत्सर्वाणि गात्राणि तस्यातिमहसः शिशोः । ऊर्वोरुपरिसिद्धानि दंडांतर्निवासिनः

तोवर त्या अतितेजस्वी शिशूचे सर्व अवयव मांड्यांच्या वरपर्यंतच सिद्ध झाले होते—जणू तो दंडाच्या आत निवास करणारा असावा।

Verse 11

अंडान्निर्गतमात्रेण क्रोधारुणमुखश्रिया । अर्धनिष्पन्नदेहेन शिशुना शापिता प्रसूः

अंड्यातून बाहेर पडताच, क्रोधाने अरुण झालेल्या मुखकांतीसह, अर्धवट देह असलेल्या त्या शिशूने आपल्या जननीला शाप दिला।

Verse 12

जनयित्रि त्वया दृष्ट्वा काद्रवेयान्स्वलीलया । खेलतो मातुरुत्संगे यदंडं व्याधित द्विधा

हे जननी! कद्रूचे पुत्र पाहून, केवळ क्रीडेसाठी, मी तुझ्या मांडीवर खेळत असताना, तू माझे अंडे दोन भागांत फोडलेस।

Verse 13

तदनिष्पन्न सर्वांगः शपामि त्वा विहंगमे । तेषामेवैधि दासी त्वं सपत्न्यंग भुवामिह

म्हणून माझे सर्व अवयव अपूर्ण राहिले; हे पक्षिणी-माते, मी तुला शाप देतो—या भूमीवर त्यांचीच दासी हो, हे सपत्नीचे अंग!

Verse 14

वेपमानाथ तच्छापादिदं प्रोवाच पक्षिणी । अनूरो ब्रूहि मे शापावसानं मातुरंगज

त्या शापाने थरथर कापत पक्षिणी म्हणाली—हे अनूरु, माझ्याच देहातून जन्मलेला पुत्रा, माझ्या शापाचा अंत कधी होईल ते सांग।

Verse 15

अनूरुरुवाच । अंडं तृतीयं मा भिंधि ह्यनिष्पन्नं ममेव हि । अस्मिन्नंडे भविष्यो यः स ते दास्यं हरिष्यति

अनूरु म्हणाला—तिसरे अंडे फोडू नकोस; ते माझेच आहे, अजून अपूर्ण आहे. या अंड्यातून जो जन्मेल तो तुझे दास्य दूर करील।

Verse 16

इत्युक्त्वा सोरुणोगच्छदुड्डीयानंदकाननम् । यत्र विश्वेश्वरो दद्यादपि पंगोः शुभां गतिम्

असे बोलून अरुण उडत उड्डीयानच्या आनंददायक काननात गेला, जिथे विश्वेश्वर लंगड्यालाही शुभ गती देतात।

Verse 17

एतत्ते पृच्छतः ख्यातं विनता दास्यकारणम् । मुने प्रसंगतो वच्मि अरुणादित्यसंभवम्

हे मुने! तू विचारल्यामुळे विनतेच्या दास्याचे प्रसिद्ध कारण मी सांगितले. आता प्रसंगानुसार अरुणाची कथा व अरुणादित्याचा प्रादुर्भाव मी वर्णन करतो.

Verse 18

अनूरुत्वादनूरुर्योरुणः क्रोधारुणो यतः । वाराणस्यां तपस्तप्त्वा तेनाराधि दिवाकरः

जांघा नसल्यामुळे (अनूरुत्व) तो ‘अनूरु’ म्हणून ओळखला गेला; आणि क्रोधाने अरुणवर्ण झाल्याने ‘अरुण’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. वाराणसीत तप करून त्याने दिवाकर सूर्यदेवाची आराधना केली.

Verse 19

सोपि प्रसन्नो दत्त्वाथ वरांस्तस्मा अनूरवे । आदित्यस्तस्य नाम्नाभूदरुणादित्य इत्यपि

मग प्रसन्न होऊन सूर्यदेवांनी त्या अनूरुला वर दिले. आणि आदित्यही त्याच्या नावावरून ‘अरुणादित्य’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

Verse 20

अर्क उवाच । तिष्ठानूरो मम रथे सदैव विनतात्मज । जगतां च हितार्थाय ध्वांतं विध्वंसयन्पुरः

अर्क (सूर्य) म्हणाले—हे विनतापुत्र अरुणा! तू सदैव माझ्या रथावर स्थित राहा आणि जगाच्या हितासाठी माझ्या पुढील अंधाराचा नाश करीत जा.

Verse 21

अत्र त्वत्स्थापितां मूर्तिं ये भजिष्यंति मानवाः । वाराणस्यां महादेवोत्तरे तेषां कुतो भयम्

जे मनुष्य येथे वाराणसीत महादेवाच्या उत्तरेकडे तू स्थापिलेल्या मूर्तीचे भजन-पूजन करतील, त्यांना भय कसे होईल?

Verse 22

येर्चयिष्यंति सततमरुणादित्यसंज्ञकम् । मामत्र तेषां नो दुःखं न दारिद्र्यं न पातकम्

जे येथे ‘अरुणादित्य’ या नामाने प्रसिद्ध माझी सतत पूजा करतात, त्यांना ना दुःख, ना दारिद्र्य, ना पातक लागते।

Verse 23

व्याधिभिर्नाभिभूयंते नो पसर्गैश्च कैश्चन । शोकाग्निना न दह्यंते ह्यरुणादित्यसेवनात्

अरुणादित्याच्या सेवेने त्यांना व्याधी जिंकू शकत नाहीत, कोणतेही उपसर्ग बाधत नाहीत; शोकाची अग्नीही त्यांना जाळत नाही।

Verse 24

अथ स्यंदनमारोप्य नीतवानरुणं रविः । अद्यापि स रथे सौरे प्रातरेव समुद्यति

मग रविने अरुणाला रथावर आरूढ करून सोबत नेले; आणि आजही तो सौररथावर प्रातःकाळीच उदय पावतो।

Verse 25

यः कुर्यात्प्रातरुत्थाय नमस्कारं दिनेदिने । अरुणाय ससूर्याय तस्य दुःखभयं कुतः

जो प्रातः उठून दररोज अरुणासह सूर्याला नमस्कार करतो, त्याला दुःख व भय कुठून येणार?

Verse 26

अरुणादित्यमाहात्म्यं यः श्रोष्यति नरोत्तमः । न तस्य दुष्कृतं किंचिद्भविष्यति कदाचन

जो उत्तम पुरुष अरुणादित्याचे माहात्म्य ऐकतो, त्याच्याकडून कधीही कोणतेही दुष्कृत्य घडत नाही।

Verse 27

स्कंद उवाच । वृद्धादित्यस्य माहात्म्यं शृणु ते कथयाम्यहम् । यस्य श्रवणमात्रेण नरो नो दुष्कृतं भजेत्

स्कंद म्हणाले—वृद्धादित्याचे माहात्म्य ऐक; मी तुला सांगतो. ज्याचे केवळ श्रवण केल्याने मनुष्य पापकर्मांत पडत नाही.

Verse 28

पुरात्र वृद्धहारीतो वाराणस्यां महातपाः । महातपः समृद्ध्यर्थं समाराधितवान्रविम्

पूर्वी वाराणसीत वृद्धहारीत नावाचा महातपस्वी आपल्या तपाच्या समृद्धीसाठी रवि (सूर्य) याची आराधना करीत असे.

Verse 29

मूर्तिं संस्थाप्य शुभदां भास्वतः शुभलक्षणाम् । दक्षिणेन विशालाक्ष्या दृढभक्तिसमन्वितः

भास्वत् (तेजस्वी सूर्य) याची शुभलक्षणांनी युक्त, वरदायी मूर्ती स्थापून तो विशालाक्षीच्या दक्षिणेस दृढ भक्तीने युक्त होऊन उभा राहिला.

Verse 30

तुष्टस्तस्मै वरं प्रादाद्ब्रध्नो वृद्धतपस्विने । अलं विलंब्य याचस्व कस्ते देयो वरो मया

प्रसन्न होऊन ब्रध्न (सूर्य) त्या वृद्ध तपस्व्यास वर देऊ लागला—“आता विलंब नको; माग! माझ्याकडून तुला कोणता वर द्यावा?”

Verse 31

सोथ प्रसन्नाद्द्युमणेरवृणीत वरं मुनिः । यदि प्रसन्नो भगवान्युवत्वं देहि मे पुनः

मग प्रसन्न द्युमणि (सूर्य) कडून मुनिने वर निवडला—“भगवान प्रसन्न असतील तर मला पुन्हा यौवन द्या.”

Verse 32

तपःकरण सामर्थ्यं स्थविरस्य न मे यतः । पुनस्तारुण्यमाप्तोहं चरिष्याम्युत्तमं तपः

वृद्धपणी तप करण्याचे सामर्थ्य माझ्यात नाही। पुन्हा तारुण्य प्राप्त करून मी पुनः उत्तम तप आचरीन।

Verse 33

तप एव परो धर्मस्तप एव परं वसु । तप एव परः कामो निर्वाणं तप एव हि

तप हाच परम धर्म, तप हाच परम धन। तप हाच परम कामना; खरे तर मोक्षही तपानेच मिळतो।

Verse 34

ऋतेन तपसः क्वापि लभ्या ऐश्वर्यसंपदः । पदं ध्रुवादिभिः प्रापि केवलं तपसो बलात्

तपाविना कुठेही ऐश्वर्य-संपदा मिळत नाही. ध्रुवादिंनी जे परम पद मिळविले, तेही केवळ तपाच्या बळावरच.

Verse 36

धिग्जरांप्राणिनामत्र यया सर्वो विरज्यति । जरातुरेंद्रियग्रामे स्त्रियोपि नयतः स्वसात्

प्राण्यांतील त्या जरेला धिक्कार असो, जिच्यामुळे सर्वजण विरक्त होतात. इंद्रियांचा समूह जरेने पीडित झाला की स्त्रियाही स्वभावाने वश राहत नाहीत.

Verse 37

वरं मरणमेवास्तु मा जरास्त्वतिशोच्यकृत् । क्षणं दुःखं च मरणं जरा दुःखं क्षणेक्षणे

मरणच बरे, जरा मात्र अतिशय शोक देऊ नये. मरणाचे दुःख क्षणिक; पण जरेचे दुःख क्षणोक्षणी असते.

Verse 38

कांक्षंति दीर्घतपसे चिरमायुर्जितेंद्रियाः । धनं दानाय पुत्राय कलत्रं मुक्तये धियम्

ज्यांनी इंद्रिये जिंकली आहेत ते दीर्घ तप व दीर्घायुष्याची इच्छा करतात; दानासाठी धन, वंशासाठी पुत्र, धर्मासाठी पत्नी आणि मोक्षासाठी विवेकबुद्धी मागतात।

Verse 39

वृद्धस्यवार्धकं ब्रध्नस्तत्क्षणादपहृत्य वै । ददौ च चारुता हेतुं तारुण्यं पुण्यसाधनम्

ब्रध्नाने त्या वृद्धाचे वार्धक्यजन्य दुर्बलत्व तत्क्षणी दूर केले आणि पुण्यसाधनाचे कारण ठरणारे तारुण्य व सौंदर्य प्रदान केले।

Verse 40

एवं स वृद्धहारीतो वाराणस्यां महामुनिः । संप्राप्य यौवनं ब्रध्नात्तप उग्रं चचार ह

अशा रीतीने वृद्धत्वाने ग्रस्त महर्षी हारीत यांनी ब्रध्नाकडून तारुण्य प्राप्त करून वाराणसीत उग्र तप केले।

Verse 41

वृद्धेनाराधितो यस्माद्धारीतेन तपस्विना । आदित्यो वार्धकहरो वृद्धादित्यस्ततः स्मृतः

तपस्वी हारीत यांनी वृद्धावस्थेत आदित्याची आराधना केली म्हणून जरा हरिणारा तो आदित्य ‘वृद्धादित्य’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 42

वृद्धादित्यं समाराध्य वाराणस्यां घटोद्भव । जरा दुर्गति रोगघ्नं बहवः सिद्धिमागताः

हे घटोद्भव! वाराणसीत वृद्धादित्याची विधिपूर्वक आराधना करून—जो जरा, दुर्गती व रोग नष्ट करतो—अनेकांनी सिद्धी प्राप्त केली आहे।

Verse 43

वृद्धादित्यं नमस्कृत्य वाराणस्या रवौ नरः । लभेदभीप्सितां सिद्धिं न क्वचिद्दुर्गतिं लभेत्

वाराणसीतील सूर्यस्वरूप वृद्धादित्याला नमस्कार केल्यास मनुष्य इच्छित सिद्धी प्राप्त करतो आणि कुठेही दुर्गतीस पडत नाही.

Verse 44

स्कंद उवाच । अतः परं शृणु मुने केशवादित्यमुत्तमम् । यथा तु केशवं प्राप्य सविता ज्ञानमाप्तवान्

स्कंद म्हणाले—हे मुने, आता पुढे उत्तम केशवादित्याचे वर्णन ऐक; केशवाला प्राप्त होऊन सविताने तत्त्वज्ञान कसे मिळविले ते.

Verse 45

व्योम्नि संचरमाणेन सप्ताश्वेनादिकेशवः । एकदा दर्शिभावेन पूजयंल्लिंगमैश्वरम्

सप्ताश्वांनी युक्त आकाशचारी सविताच्या रथावर आरूढ आदिकेशवाने एकदा दर्शनलालसेने ईश्वराच्या ऐश्वर्ययुक्त लिंगाची पूजा केली.

Verse 46

कौतुकादिव उत्तीर्य हरे रविरुपाविशत् । निःशब्दो निश्चलः स्वस्थो महाश्चर्यसमन्वितः

जणू कौतुकाने उतरून रवी हरिच्या समीप जाऊन बसला—निःशब्द, निश्चल, स्वस्थ आणि महान् आश्चर्याने भरलेला.

Verse 47

प्रतीक्षमाणोवसरं किंचित्प्रष्टुमना हरिम् । हरिं विसर्जितार्चं च प्रणनाम कृतांजलिः

योग्य वेळेची वाट पाहत आणि काही विचारण्याच्या इच्छेने, पूजा समाप्त करून त्याने हात जोडून हरिला प्रणाम केला.

Verse 48

स्वागतं ते हरिः प्राह बहुमानपुरःसरम् । स्वाभ्याशं आसयामास भास्वंतं नतकंधरम्

हरिने बहुमानपूर्वक “स्वागत आहे” असे म्हणत, मान वाकवून नम्र झालेल्या तेजस्वी सूर्यदेवांना जवळ बोलावून आपल्या शेजारी आसन दिले।

Verse 49

अथावसरमालोक्य लोकचक्षुरधोक्षजम् । नत्वा विज्ञापयामास कृतानुज्ञोऽसुरारिणा

मग योग्य वेळ पाहून लोकचक्षु सूर्यदेवांनी अधोक्षज विष्णूंना नमस्कार केला; असुरारि प्रभूंची आज्ञा मिळाल्यावर त्यांनी आपली विनंती मांडली।

Verse 50

रविरुवाच । अंतरात्मासि जगतां विश्वंभर जगत्पते । तवापि पूज्यः कोप्यस्ति जगत्पूज्यात्र माधव

रवि (सूर्य) म्हणाले—हे विश्वंभर, हे जगत्पते! तुम्ही सर्वांचा अंतरात्मा आहात. तरीही, हे माधव, ज्याची जगत् पूजा करते, इथे असा कोणी आहे का ज्याची तुम्हीही पूजा करता?

Verse 51

त्वत्तश्चाविर्भवेदेतत्त्वयि सर्वं प्रलीयते । त्वमेव पाता सर्वस्य जगतो जगतांनिधे

तुमच्यापासूनच हे जगत् प्रकट होते आणि तुमच्यातच सर्व विलीन होते. हे जगतांचे निधी, तुम्हीच सर्व जगताचे एकमेव रक्षक आहात।

Verse 52

इत्याश्चर्यं समालोक्य प्राप्तोस्म्यत्र तवांतिकम् । किमिदं पूज्यते नाथ भवता भवतापहृत्

हे आश्चर्य पाहून मी येथे तुमच्या सान्निध्यात आलो आहे. हे नाथ, शरणागतांचे दुःख हरिणाऱ्या! तुम्ही कोणाची पूजा करता?

Verse 53

इति श्रुत्वा हृषीकेशः सहस्रांशोरुदीरितम् । उच्चैर्माशंस सप्ताश्वं वारयन्करसंज्ञया

सहस्रकिरण सूर्याने उच्चारलेले वचन ऐकून हृषीकेश (विष्णू) यांनी त्याची मोठ्याने स्तुती केली आणि हाताच्या संकेताने सप्ताश्वाला सौम्यपणे थांबविले।

Verse 54

श्रीविष्णुरुवाच । देवदेवो महादेवो नीलकंठ उमापतिः । एक एव हि पूज्योत्र सर्वकारणकारणम्

श्रीविष्णू म्हणाले—देवांचा देव महादेव, नीलकंठ, उमापती; तोच येथे एकमेव पूज्य आहे, सर्व कारणांचा कारण।

Verse 55

अत्र त्रिलोचनादन्यं समर्चयतियोल्पधीः । सलोचनोपि विज्ञेयो लोचनाभ्यां विवर्जितः

येथे जो अल्पबुद्धी त्रिलोचनाशिवाय दुसऱ्याची पूजा करतो, तो डोळे असूनही खऱ्या दृष्टीपासून वंचितच समजावा।

Verse 56

एको मृत्युंजयः पूज्यो जन्ममृत्युजराहरः । मृत्युंजयं किलाभ्यर्च्य श्वेतो मृत्युंजयोभवत्

मृत्युंजयच एकमेव पूज्य आहे—तो जन्म, मृत्यु आणि जरा हरतो. खरेच, मृत्युंजयाची आराधना करून श्वेत मृत्युंजय (मृत्यू-विजयी) झाला।

Verse 57

कालकालं समाराध्य भृंगी कालं जिगायवै । शैलादिमपि तत्याज मृत्युर्मृत्युंजयार्चकम्

कालकालाची आराधना करून भृंगीने खरोखरच काळावर विजय मिळविला; आणि मृत्युंजयाचा उपासक शैलादी यालाही मृत्यूने सोडून दिले।

Verse 58

विजिग्ये त्रिपुरं यस्तु हेलयैकेषु मोक्षणात् । तं समभ्यर्च्य भूतेशं को न पूज्यतमो भवेत्

जो भूतेश शिवाने त्रिपुर जिंकले आणि जो काहींना सहजपणेही मोक्ष देतो—त्या प्रभूची सम्यक् पूजा करून कोण सर्वाधिक पूज्यभक्त होणार नाही?

Verse 59

त्रिजगज्जयिनो हेतोस्त्र्यक्षस्याराधनं परम् । को नाराधयति ब्रध्नसारस्य स्मरविद्विषः

त्रैलोक्यविजयासाठी त्रिनेत्र प्रभूची आराधना परम आहे. कामदेवाचा वैरी, तेजःसार शिव—त्याची उपासना कोण करणार नाही?

Verse 60

यस्याक्षिपक्ष्मसंकोचाज्जगत्संकोचमेत्यदः । विकस्वरं विकासाच्च कस्य पूज्यतमो न सः

ज्यांच्या पापण्यांच्या मिटण्याने हे जग संकुचित होते आणि उघडण्याने विस्तारून फुलते—तो कोणासाठी सर्वाधिक पूज्य नाही?

Verse 61

शंभोर्लिंगं समभ्यर्च्य पुरुषार्थचतुष्टयम् । प्राप्नोत्यत्र पुमान्सद्यो नात्र कार्या विचारणा

येथे शंभूच्या लिंगाची विधिपूर्वक पूजा केली असता मनुष्य तत्क्षणी धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चार पुरुषार्थ प्राप्त करतो; यात विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 62

समर्च्य शांभवं लिंगमपिजन्मशतार्जितम् । पापपुंजं जहात्येव पुमानत्र क्षणाद्ध्रुवम्

येथे शांभव लिंगाची पूजा केल्याने मनुष्य शंभर जन्मांत साचलेला पापपुंजही क्षणात निश्चयाने दूर करतो.

Verse 63

किंकिं न संभवेदत्र शिवलिंगसमर्चनात् । पुत्राः कलत्र क्षेत्राणि स्वर्गो मोक्षोप्यसंशयम्

येथे शिवलिंगाचे सम्यक् अर्चन केल्याने कोणती गोष्ट अशक्य राहील? पुत्र, पत्नी, क्षेत्रे, स्वर्ग—आणि निःसंशय मोक्षही।

Verse 64

त्रैलोक्यैश्वर्यसंपत्तिर्मया प्राप्ता सहस्रगो । शिवलिंगार्चनादेकात्सत्यंसत्यं पुनःपुनः

शिवलिंगाच्या एकाच अर्चनाने मला त्रैलोक्याचे ऐश्वर्य व संपत्ती सहस्रगुणी प्राप्त झाली—सत्य, सत्य, मी पुन्हा पुन्हा सांगतो।

Verse 65

अयमेव परोयोगस्त्विदमेव परं तपः । इदमेव परं ज्ञानं स्थाणुलिंगं यदर्च्यते

हाच परम योग, हाच परम तप, हाच परम ज्ञान—म्हणजे स्थाणु (शिव) लिंगाचे अर्चन।

Verse 66

यैर्लिंगं सकृदप्यत्र पूजितं पार्वतीपतेः । कुतो दुःखभयं तेषां संसारे दुःखभाजने

ज्यांनी येथे पार्वतीपतीच्या लिंगाची एकदाही पूजा केली, त्या दुःखभाजन संसारात त्यांना दुःखाचे भय कसे राहील?

Verse 67

सर्वं परित्यज्य रवे यो लिंगं शरणं गतः । न तं पापानि बाधंते महांत्यपि दिवाकर

हे दिवाकर! जो सर्व काही त्यागून लिंगाच्या शरण गेला, त्याला महान पापेही बाधू शकत नाहीत।

Verse 68

लिंगार्चने भवेद्वृद्धिस्तेषामेवात्र भास्कर । येषां पुनर्भवच्छेदं चिकीर्षति महेश्वरः

हे भास्करा! या पुण्यक्षेत्री लिंगार्चनाने खरी आध्यात्मिक वृद्धी त्यांनाच होते, ज्यांचा पुनर्जन्माचा बंध महेश्वर छेदू इच्छितो।

Verse 69

न लिंगाराधनात्पुण्यं त्रिषुलोकेषु चापरम् । सर्वतीर्थाभिषेकः स्याल्लिंगस्नानांबु सेवनात्

त्रैलोक्यात लिंगाराधनेपेक्षा श्रेष्ठ पुण्य नाही; लिंगस्नानाचे जल सेवन केल्याने सर्व तीर्थांच्या अभिषेकाचे फळ प्राप्त होते।

Verse 70

तस्माल्लिंगं त्वमप्यर्क समर्चय महेशितुः । संप्राप्तं परमां लक्ष्मीं महातेजोभि जृंभणीम्

म्हणून हे अर्का! तूही महेश्वराच्या लिंगाचे सम्यक् पूजन कर; त्याने महातेजाने विस्तार पावणारी परम लक्ष्मी, दिव्य समृद्धी, तुला प्राप्त होईल।

Verse 71

इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं तदारभ्य सहस्रगुः । विधाय स्फाटिकं लिंगं मुनेद्यापि समर्चयेत्

हरिचे वचन ऐकून सहस्रगु (सूर्य) ने त्या वेळेपासून स्फटिकाचे लिंग घडविले; हे मुने, तो आजही त्याची पूजा करीत आहे।

Verse 72

गुरुत्वेन तदाकल्य विवस्वानादिकेशवम् । तत्रोपतिष्ठतेद्यापि उत्तरेणादिकेशवात्

आदिकेशवाला गुरु मानून विवस्वान (सूर्य) आजही तेथे सेवेत उभा असतो—आदिकेशवाच्या उत्तरेस स्थित होऊन।

Verse 73

अतः स केशवादित्यः काश्यां भक्ततमोनुदः । समर्चितः सदा देयान्मनसो वांछितं फलम्

म्हणून काशीत भक्तांचा तम नाश करणाऱ्या केशवादित्याची सदैव भक्तिभावाने पूजा केली असता तो मनोवांछित फल देतो।

Verse 74

केशवादित्यमाराध्य वाराणस्यां नरोत्तमः । परमं ज्ञानमाप्नोति येन निर्वाणभाग्भवेत्

वाराणसीत केशवादित्याची आराधना केल्याने नरश्रेष्ठ परम ज्ञान प्राप्त करतो; त्या ज्ञानाने तो निर्वाणाचा भागी होतो।

Verse 75

तत्र पादोदके तीर्थेकृतसर्वोदकक्रियः । विलोक्य केशवादित्यं मुच्यते जन्मपातकैः

तेथे पादोदक तीर्थात सर्व जलकर्मे (स्नानादि) करून केशवादित्याचे दर्शन घेताच जन्मोजन्मीचे पाप दूर होऊन तो मुक्त होतो।

Verse 76

अगस्ते रथसप्तम्यां रविवारो यदाप्यते । तदा पादोदके तीर्थे आदिकेशव सन्निधौ

अगस्त (भाद्रपद) मासात रथसप्तमी रविवारी आली तर आदिकेशवाच्या सन्निधीत पादोदक तीर्थावर विशेष पुण्यकाल होतो।

Verse 77

स्नात्वोषसि नरो मौनी केशवादित्यपूजनात् । सप्तजन्मार्जितात्पापान्मुक्तो भवति तत्क्षणात्

पहाटे स्नान करून मौन पाळून केशवादित्याची पूजा केल्याने मनुष्य सात जन्मांत साठलेल्या पापांतून तत्क्षणी मुक्त होतो।

Verse 78

यद्यज्जन्मकृतं पापं मया सप्तसु जन्मसु । तन्मे रोगं च शोकं च माकरी हंतु सप्तमी

माझ्या सात जन्मांत जे जे पाप झाले आहे, ते तसेच माझे रोग व शोकही माकरी सप्तमी नष्ट करो।

Verse 79

एतज्जन्मकृतं पापं यच्च जन्मांतरार्जितम् । मनोवाक्कायजं यच्च ज्ञाताज्ञाते च ये पुनः

या जन्मात केलेले पाप आणि अन्य जन्मांत साठलेले पाप; तसेच मन, वाणी व देहाने उत्पन्न झालेले जे काही—जाणून वा नकळत—केलेले।

Verse 80

इति सप्तविधं पापं स्नानान्मे सप्तसप्तिके । सप्तव्याधिसमायुक्तं हर माकरि सप्तमि

अशा रीतीने सात प्रकारचे पाप—माझ्या ‘सप्त-सप्तिक’ स्नानाने—हे माकरी सप्तमी, दूर कर; आणि त्यासोबत जोडलेल्या सात व्याधींचा समूहही निवार।

Verse 81

एतन्मंत्रत्रयं जप्त्वा स्नात्वा पादोदके नरः । केशवादित्यमालोक्य क्षणान्निष्कलुषो भवेत्

ही तीन मंत्रे जपून आणि पादोदकात स्नान करून, केशवादित्याचे दर्शन घेताच मनुष्य क्षणात निष्कलुष होतो।

Verse 82

केशवादित्यमाहात्म्यं शृण्वञ्श्रद्धासमन्वितः । नरो न लिप्यते पापैः शिवभक्तिं च विंदति

श्रद्धेने केशवादित्याचे माहात्म्य ऐकणारा मनुष्य पापांनी लिप्त होत नाही आणि शिवभक्तीही प्राप्त करतो।

Verse 83

स्कंद उवाच । अतः परं शृणु मुने विमलादित्यमुत्तमम् । हरिकेशवने रम्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम्

स्कंद म्हणाले—हे मुने! पुढे ऐक; वाराणसीतील रम्य हरि-केशववनात प्रतिष्ठित असलेल्या उत्तम विमलादित्याचे माहात्म्य।

Verse 84

उच्चदेशेभवत्पूर्वं विमलो नाम बाहुजः । स प्राक्तनात्कर्मयोगाद्विमले पथ्यपि स्थितः

पूर्वी एका उच्चदेशात बाहुज वंशातील ‘विमल’ नावाचा पुरुष होता. प्राक्तन कर्मयोगामुळे तो ‘विमल’ नाव असूनही आरोग्यास प्रतिकूल अवस्थेत पडला.

Verse 85

कुष्ठरोगमवाप्योच्चैस्त्यक्त्वा दारान्गृहं वसु । वाराणसीं समासाद्य ब्रध्नमाराधयत्सुधीः

तीव्र कुष्ठरोग झाल्याने त्याने पत्नी, घर व धन सोडले. मग वाराणसीस येऊन त्या सुधी पुरुषाने ब्रध्न (सूर्यदेव) यांची आराधना केली.

Verse 86

करवीरैर्जपाभिश्च गंधकैः किंशुकैः शुभैः । रक्तोत्पलैरशोकैश्च स समानर्च भास्करम्

करवीर, जपा, सुगंधी फुले, शुभ किंशुक, रक्तोत्पल व अशोकफुलांनी त्याने विधिपूर्वक भास्कर (सूर्यदेव) यांची पूजा केली.

Verse 87

विचित्ररचनैर्माल्यैः पाटलाचंपकोद्भवैः । कुंकुमागुरुकर्पूरमिश्रितैः शोणचंदनैः

पाटला व चंपकफुलांपासून विविध रचनेच्या माळांनी, तसेच कुंकुम, अगरु व कापूर मिसळलेल्या लाल चंदनाने—

Verse 88

देवमोहनधूपैश्च बह्वामोदततांबरैः । कर्पूरवर्तिदीपैश्च नैवेद्यैर्घृतपायसैः

त्याने देवमोहक धूप, बहुसुगंधित वस्त्रे, कापूरवातीच्या दीपांनी आणि तूप व पायसाच्या नैवेद्याने (सूर्यदेवाची) पूजा केली।

Verse 89

अर्घदानैश्च विधिवत्सौरेः स्तोत्रजपैरपि । एवं समाराधयतस्तस्यार्को वरदोभवत्

आणि विधिपूर्वक अर्घ्यदान करून, तसेच सौर स्तोत्रांचा जप करून, त्याने अशी आराधना केली; तेव्हा अर्क (सूर्य) त्याला वर देणारे झाले।

Verse 90

उवाच च वरं ब्रूहि विमलामलचेष्टित । कुष्ठश्च ते प्रयात्वेष प्रार्थयान्यं वरं पुनः

तेव्हा (सूर्य) म्हणाले—“हे विमल, निर्मळ व निष्कलंक आचरण असणाऱ्या! वर सांग. तुझे हे कुष्ठ आता निघून जाईल; पुन्हा दुसरा वर माग।”

Verse 91

आकर्ण्य विमलश्चेत्थमालापं रश्मिमालिनः । प्रणतो दंडवद्भूमौ संप्रहष्टतनूरुहः

रश्मिमालिन (सूर्य) यांचे असे वचन ऐकून विमल दंडवत् होऊन भूमीवर प्रणाम करू लागला; आनंदाने त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले।

Verse 92

शनैर्विज्ञापयांचक्र एकचक्ररथं रविम् । जगच्चक्षुरमेयात्मन्महाध्वांतविधूनन

मग तो विनयाने एकचक्ररथधारी रविला निवेदन करू लागला—“हे जगच्चक्षु, हे अमेयात्मन्, हे महाध्वांतविधूनन!”

Verse 93

यदि प्रसन्नो भगवन्यदि देयो वरो मम । तदा त्वद्भक्तिनिष्ठा ये कुष्ठं मास्तु तदन्वये

हे भगवन्, आपण प्रसन्न असाल व मला वर द्याल, तर जे तुमच्या भक्तीत निष्ठ आहेत त्यांना कुष्ठ होऊ नये, आणि त्यांच्या वंशातही ते उत्पन्न होऊ नये।

Verse 94

अन्येपि रोगा मा संतु मास्तु तेषां दरिद्रता । मास्तु कश्चन संतापस्त्वद्भक्तानां सहस्रगो

त्यांना इतर कोणतेही रोग होऊ नयेत, त्यांना दारिद्र्यही येऊ नये। तुमच्या भक्तांवर हजार प्रकारचा कोणताही संताप कधीही येऊ नये।

Verse 95

।श्रीसूर्य उवाच । तथास्त्विति महाप्राज्ञ शृण्वन्यं वरमुत्तमम् । त्वयेयं पूजिता मूर्तिरेवं काश्यां महामते

श्रीसूर्य म्हणाले—तथास्तु, हे महाप्राज्ञ! आता आणखी एक उत्तम वर ऐक. हे महामते, काशीत याच प्रकारे तू या मूर्तीची पूजा केली आहेस।

Verse 96

अस्याः सान्निध्यमत्राहं न त्यक्ष्यामि कदाचन । प्रथिता तव नाम्ना च प्रतिमैषा भविष्यति

या (प्रतिमे)जवळ माझे सान्निध्य मी येथे कधीही सोडणार नाही. आणि ही प्रतिमा तुझ्या नावानेच प्रसिद्ध होईल।

Verse 97

विमलादित्य इत्याख्या भक्तानां वरदा सदा । सर्वव्याधि निहंत्री च सर्वपापक्षयंकरी

ही ‘विमलादित्य’ या नावाने प्रसिद्ध होईल, आणि सदैव भक्तांना वर देणारी ठरेल—सर्व व्याधींचा नाश करणारी व सर्व पापांचा क्षय करणारी।

Verse 98

इति दत्त्वा वरान्सूर्यस्तत्रैवांतरधीयत । विमलो निर्मलतनुः सोपि स्वभवनं ययौ

अशा रीतीने वर देऊन सूर्य तेथेच अंतर्धान पावला। विमला निर्मळ देह व निष्कलंक होऊन आपल्या धामास गेली।

Verse 99

इत्थं स विमलादित्यो वाराणस्यां शुभप्रदः । तस्य दर्शनमात्रेण कुष्ठरोगः प्रणश्यति

अशा प्रकारे वाराणसीत विमलादित्य शुभफल देणारा आहे; त्याच्या केवळ दर्शनाने कुष्ठरोग नष्ट होतो.

Verse 100

यश्चैतां विमलादित्यकथां वै शृणुयान्नरः । प्राप्नोति निर्मलां शुद्धिं त्यज्यते च मनोमलैः

जो मनुष्य विमलादित्याची ही पवित्र कथा ऐकतो, तो निष्कलंक शुद्धी प्राप्त करतो आणि मनोमलांचा त्याग होतो.

Verse 110

यमेशं च यमादित्यं यमेन स्थापितं नमन् । यमतीर्थे कृतस्नानो यमलोकं न पश्यति

जो यमाने स्थापित केलेल्या यमेश व यमादित्याला भक्तिभावाने नमस्कार करतो आणि यमतीर्थी स्नान करतो, तो यमलोक पाहात नाही.

Verse 118

श्रुत्वाध्यायानिमान्पुण्यान्द्वादशादित्यसूचकान् । श्रावयित्वापि नो मर्त्यो दुर्गतिं याति कुत्रचित्

द्वादश आदित्यांचे सूचन करणारे हे पुण्य अध्याय ऐकून—आणि इतरांनाही ऐकवून—कोणताही मर्त्य कधीही दुर्गतीस जात नाही.

Verse 383

ततस्तपश्चरिष्यामि लोकद्वयमहत्त्वदम् । प्राप्य त्वद्वरदानेन यौवनं सर्वसंमतम्

त्यानंतर मी असे तप आचरीन, जे उभय लोकांत महत्त्व देणारे आहे; तुमच्या वरदानामुळे मला सर्वसंमत असे यौवन प्राप्त झाले आहे।