Adhyaya 24

Verse 1

स्कंद उवाच । शृणु वातापि संहर्तः काश्यां पातकतंकिनी । पद्मकल्पे तु या वृत्ता दमनस्य द्विजन्मनः

स्कंद म्हणाले— हे वातापि-संहर्त्या! ऐक; काशीशी संबंधित पाप-नाशिनी ही कथा ऐक. पद्मकल्पात जे घडले, त्या द्विज दमनाचा वृत्तांत आहे.

Verse 2

भारद्वाजस्य तनयो दमनो नाम नामतः । कृतमौंजीविधिः सोथ विद्याजातं प्रगृह्य च

भारद्वाजांचा पुत्र दमन नावाचा होता. त्याने विधिपूर्वक मौंजीबंधन (उपनयन) केला आणि मग विद्याध्ययनाचे अनुशासन स्वीकारले.

Verse 3

संसारदुःखबहुलं जीवितं चापि चंचलम् । विज्ञाय दमनो विद्वान्निर्जगाम गृहान्निजात्

संसार दुःखाने भरलेला आहे आणि जीवनही चंचल आहे—हे जाणून विद्वान दमन आपल्या घरातून निघून गेला.

Verse 4

कांचिद्दिशं समालंब्य निर्वेदं परमं गतः । प्रत्याश्रमं प्रतिनगं प्रत्यब्धि प्रतिकाननम्

एका दिशेचा आधार घेऊन, परम वैराग्य प्राप्त करून तो आश्रमोआश्रम, पर्वतोपर्वत, समुद्रोसमुद्र आणि वनावन फिरत राहिला.

Verse 5

प्रतितीर्थं प्रतिनदि स बभ्राम तपोयुतः । यावंत्यायतनानीह तिष्ठंति परितो भुवम्

तपयुक्त तो प्रत्येक तीर्थ व प्रत्येक नदीकाठी भटकत राहिला; पृथ्वीवर सर्वत्र असलेली जितकी पवित्र आयतने आहेत, त्या सर्वांकडे तो गेला.

Verse 6

अध्युवास स तावंति संयतेंद्रियमानसः । परं न मनसः स्थैर्यं क्वापि प्रापि च तेन वै

इंद्रिये व मन संयमून त्याने अनेक तीर्थांत वास केला; तरीही कुठेही मनाचे पूर्ण स्थैर्य त्यास प्राप्त झाले नाही.

Verse 7

मनोरथोपदेष्टा च कुत्रचित्क्वापि नेक्षितः । कदाचिद्दैवयोगात्स दमनो नाम तापसः

हृदयाच्या परम ध्येयाचा उपदेश करणारा मार्गदर्शक त्याला कुठेही दिसला नाही; पण कधीतरी दैवयोगाने ‘दमन’ नावाचा तापस भेटला.

Verse 8

रेवातटे निरैक्षिष्ट तीर्थं चामरकंटकम् । महदायतनं पुण्यमोंकारस्यापि तत्र वै

रेवा नदीच्या तटी त्याने ‘आमरकंटक’ नावाचे तीर्थ पाहिले; तेथे ओंकाराचेही महान व पवित्र आयतन होते.

Verse 9

दृष्ट्वा हृष्टमना आसीच्चेतः स्थैर्यमवाप ह । अथ पाशुपतांस्तत्र स निरीक्ष्य तपोधनान्

ते पाहून तो हर्षित झाला आणि चित्ताला स्थैर्य प्राप्त झाले। मग तेथे त्याने तपोधन पाशुपत साधूंना पाहिले.

Verse 10

विभूतिभूषिततनून्कृतलिंगसमर्चनान् । विहितप्राणयात्रांश्च कृतागमविचारणान्

त्यांची देहे विभूतीने भूषित होती, ते लिंगाची सम्यक् अर्चना करीत; विहित प्राणयात्रेचे नियम पाळीत आणि आगमांचे विचारमंथन करीत.

Verse 11

स्वस्थोपविष्टान्स्वपुरोरग्रतोऽचलमानसान् । प्रणम्योपाविशत्तत्र तदाचार्यस्य सन्निधौ

समोर शांतपणे बसलेले, अचल मनाचे त्यांना पाहून त्याने प्रथम भक्तिभावाने प्रणाम केला आणि मग त्या पूज्य आचार्यांच्या सान्निध्यात तेथेच बसला।

Verse 12

प्रबद्धहस्तयुगलः प्रणमतरकंधरः । अथ पाशुपताचार्यो गर्गो नाम महामुनिः

दोन्ही हात जोडून, मान नम्रपणे वाकवून तेथे पाशुपत-आचार्य—गर्ग नावाचे महामुनी—उभे होते।

Verse 13

वार्धकेन समाक्रांतस्तपसा कृशविग्रहः । शंभोराराधनेनिष्ठः श्रेष्ठः सर्वतपस्विषु

वृद्धत्वाने ग्रासलेले आणि तपाने कृश देह झालेले असूनही ते शंभूच्या आराधनेत अढळ होते—सर्व तपस्व्यांत श्रेष्ठ।

Verse 14

पप्रच्छ दमनं चेति कस्त्वं कस्मादिहागतः । तरुणोपि विरक्तोसि कुतस्तद्वद सत्तम

त्यांनी दमनाला विचारले—“तू कोण आहेस आणि कुठून इथे आला आहेस? तरुण असूनही तू विरक्त आहेस—हे कसे झाले? सांग, हे सत्तम।”

Verse 15

इति प्रणयपूर्वं स निशम्य दमनोऽब्रवीत् । भगोः पाशुपताचार्य सर्वज्ञाराधनप्रिय

अशा स्नेहपूर्वक बोललेले ऐकून दमन म्हणाला—“भगवन् पाशुपत-आचार्य! आपण सर्वज्ञ प्रभूच्या आराधनेत प्रिय आहात…”

Verse 16

कथयामि यथार्थं ते निजचेतोविचेष्टितम् । अहं ब्राह्मणदायादो वेदशास्त्रकृतश्रमः

मी तुला माझ्या स्वतःच्या मनातील खरे चित्तवर्तन सत्यरूपाने सांगतो. मी ब्राह्मण वंशाचा असून वेद-शास्त्रांच्या अध्ययनात परिश्रम केला आहे.

Verse 17

संसारासारतां ज्ञात्वा वानप्रस्थमशिश्रियम् । अनेनैव शरीरेण महासिद्धिमभीप्सता

संसाराची असारता जाणून मी वानप्रस्थाश्रम स्वीकारला; आणि ह्याच देहाने महासिद्धी प्राप्त करण्याची इच्छा धरली.

Verse 18

स्नातं बहुषु तीर्थेषु मंत्रा जप्तास्तु कोटिशः । देवताः सेविता बह्व्यो हवनं च कृतं बहु

मी अनेक तीर्थांत स्नान केले; मंत्रांचा कोट्यवधी जप केला. अनेक देवतांची सेवा केली आणि पुष्कळ हवन केले.

Verse 19

शुश्रूषिताश्च गुरवो बहवो बह्वनेहसम् । महाश्मशानेषु निशा भूयस्योप्यतिवाहिताः

मी दीर्घकाळ अनेक गुरूंची शुश्रूषा केली; आणि महाश्मशानांतही अनेक रात्रि घालवल्या.

Verse 20

शिखराणि गिरींद्राणां मया चाध्युषितान्यहो । दिव्यौषधि सहस्राणि मया संसाधितान्यपि

अहो, मी गिरींद्रांच्या शिखरांवरही निवास केला; आणि दिव्य औषधींची सहस्रेही साधून आत्मसात केली.

Verse 21

रसायनानि बहुशः सेवितानि मया पुनः । महासाहसमालंब्य सिद्धाध्युषितकंदराः

मी वारंवार अनेक रसायनांचे सेवन केले; आणि महाधैर्याचा आधार घेऊन सिद्धांनी अधिष्ठित गुहा व कंदरांतही प्रवेश केला आहे।

Verse 22

मया प्रविष्टा बहुशः कृतांतवदनोपमाः । तपश्चापि महत्तप्तं बहुभिर्नियमैर्यमैः

मी अनेकदा असे स्थळे गाठली की ती जणू मृत्यूच्या मुखासारखी भासत; तसेच अनेक नियम-यमांनी युक्त होऊन मी महान तपही केले आहे।

Verse 23

परं किंचित्क्वचिन्नैक्षि सिद्ध्यंकुरमपि प्रभो । इदानीं त्वामनुप्राप्य महीं पर्यटता मया

हे प्रभो! तरीही कुठेही मला सिद्धीचा अंकुरसुद्धा दिसला नाही; पण आता पृथ्वीवर भटकत असताना तुम्हाला प्राप्त झालो, म्हणून माझ्या अंतःकरणात आशा जागी झाली आहे।

Verse 24

मनसः स्थैर्यमापन्नमिव संप्राप्तसिद्धिना । अवश्यं त्वन्मुखांभोजाद्यद्वचो निःसरिष्यति

माझे मन जणू सिद्धी प्राप्त झाल्यासारखे स्थिर झाले आहे; निश्चयच तुमच्या कमलमुखातून जे वचन निघेल ते फलदायी ठरेल।

Verse 25

तेनैव महती सिद्धिर्भवित्री मम नान्यथा । तद्ब्रूहि सूपदेशं च कथं सिद्धिर्भवेन्मम

त्याच्याच द्वारा माझी महान सिद्धी होईल, अन्यथा नाही; म्हणून मला उत्तम उपदेश सांगा—माझी सिद्धी कशी होईल?

Verse 26

अनेनैव शरीरेण पार्थिवेन प्रथीयसी । दमनस्य निशम्येति गर्गाचार्यो वचस्तदा

दमनाचे वचन ऐकून आचार्य गर्ग म्हणाले—“याच पार्थिव देहाने तू निश्चयच कीर्ती व सिद्धी प्राप्त करशील।”

Verse 27

प्रत्यक्षदृष्टं प्रोवाच महदाश्चर्यमुत्तमम् । सर्वेषां शृण्वतां तत्र शिष्याणां स्थिरचेतसाम् । मुमुक्षूणां धृतवतां महापाशुपतं व्रतम्

त्यानंतर त्यांनी प्रत्यक्ष अनुभवानें सिद्ध झालेले परम अद्भुत व उत्तम उपदेश सांगितला. तेथे स्थिरचित्त शिष्य—मोक्षाभिलाषी, दृढव्रती—सर्व ऐकत होते; तेच महापाशुपत व्रत होय।

Verse 28

गर्ग उवाच । अनेनैवेह देहेन यदि त्वं सिद्धिकामुकः । शृणुष्वावहितो भूत्वा तदा ते कथयाम्यहम्

गर्ग म्हणाले—“याच देहाने जर तुला सिद्धी हवी असेल, तर सावध होऊन ऐक; मग मी तुला याचे विधान सांगतो.”

Verse 29

अविमुक्ते महाक्षेत्रे सर्वसिद्धिप्रदे सताम् । धर्मार्थकाममोक्षाख्य रत्नानां परमाकरे

अविमुक्त या महाक्षेत्रात—जे सत्पुरुषांना सर्व सिद्धी देणारे आहे—धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष या रत्नांचा परम खजिना आहे।

Verse 30

समाश्रितानां जंतूनां सर्वेषां सर्वकर्मणाम् । शलभानां प्रदीपाभे तमःस्तोम महाद्विपि

जे सर्व प्राणी—ज्या ज्या कर्मांत रत—तेथे आश्रय घेतात, त्यांच्यासाठी अविमुक्त पतंगांसाठी दीपकासारखे आहे; आणि अंधकारराशी चिरडणाऱ्या महागजासारखे आहे।

Verse 31

कर्मभूरुह दावाग्नौ संसाराब्ध्यौर्वशोचिपि । निर्वाणलक्ष्मी क्षीराब्धौ सुखसंकेतसद्मनि

हे काशी! तू कर्मवृक्षाला दावानलासारखी आणि संसारसागराला और्वाग्नीप्रमाणे दाह करणारी आहेस. तू मोक्षसुखाचा संकेत देणारे धाम आहेस, जशी निर्वाणलक्ष्मी धारण करणारी क्षीरसागर।

Verse 32

दीर्घनिद्रा प्रसुप्तानां परमोद्बोधदायिनि । यातायातश्रमापन्नप्राणिमार्गमहीरुहि

हे काशी! दीर्घ अज्ञाननिद्रेत झोपलेल्या जनांना तू परम जागृती देणारी आहेस. जन्म-मरणाच्या अखंड ये-जा ने थकलेल्या प्राण्यांच्या मार्गावर तू महावृक्षासारखी आश्रयछाया देतेस।

Verse 33

अनेकजन्मजनित महापापाद्रिवज्रिणि । नामोच्चारकृतां पुंसां महाश्रेयो विधायिनि

हे काशी! अनेक जन्मांत साचलेल्या महापापरूपी पर्वतावर तू वज्रासारखी प्रहार करणारी आहेस. केवळ तुझे नामोच्चारण केले तरी तू मनुष्यांना परम कल्याण प्रदान करतेस।

Verse 34

विश्वेशितुः परेधाम्नि सीम्नि स्वर्गापवर्गयोः । स्वर्धुनी लोलकल्लोला नित्यक्षालित भूतले

तेथे विश्वेश्वराचे परम धाम आहे, जिथे स्वर्ग आणि अपवर्ग (मोक्ष) यांची सीमा आहे. तेथे स्वर्धुनी (गंगा) हिच्या चंचल लाटांनी भूमी सतत धुतली जाते।

Verse 35

एवंविधे महाक्षेत्रे सर्वदुःखौघहारिणि । प्रत्यक्षं मम यद्वृत्तं तद्ब्रवीमि महामते

अशा प्रकारच्या महाक्षेत्रात, जे सर्व दुःखांचा प्रवाह हरून नेते, हे महामते! माझ्याबाबत प्रत्यक्ष जे घडले, तो वृत्तांत आता मी सांगतो।

Verse 36

यत्र कालभयं नास्ति यत्र नास्त्येनसो भयम् । तत्क्षेत्रमहिमानं कः सम्यग्वर्णयितुं क्षमः

जिथे काळाचे भय नाही आणि जिथे पापाचेही भय नाही—त्या पवित्र क्षेत्राची महिमा यथार्थपणे कोण वर्णू शकेल?

Verse 37

तीर्थानि यानि लोकेस्मिञ्जंतूनामघहान्यहो । तानि सर्वाणि शुद्ध्यर्थं काशीमायांति नित्यशः

या लोकी जंतूंचे पाप हरिणारी जी जी तीर्थे आहेत—ती सर्वे आपल्या शुद्धीसाठी नित्य काशीस येतात.

Verse 38

अपि काश्यां वसेद्यस्तु सर्वाशी सर्वविक्रयी । स यां गतिं लभेन्मर्त्यो यज्ञैर्दानैर्न सान्यतः

जो मनुष्य काशीत वास करतो, तो सर्व काही खातो व सर्व काही विकतो तरीही—त्याला जी गति मिळते, ती अन्यत्र यज्ञदानांनीही मिळत नाही.

Verse 39

रागबीजसमुद्भूतः संसारविटपो महान् । दीर्घस्वाप कुठारेण च्छिन्नः काश्यां न वर्धते

रागरूपी बीजातून उगवलेला हा महान् संसारवृक्ष, दीर्घ (आध्यात्मिक) निद्रारूपी कुऱ्हाडीने छिन्न झाल्यावर काशीत पुन्हा वाढत नाही.

Verse 40

सर्वेषामूषराणां तु काशी परम ऊषरः । वप्तुर्बीजमिदं तस्मिन्नुप्तं नैव प्ररोहति

सर्व ऊसर भूमींमध्ये काशी परम ऊसर आहे; तेथे कर्मरूपी ‘वापणारा’ जे बीज पेरतो तेही कधीच उगवत नाही.

Verse 41

स्मरिष्यंतीह ये काशीमवश्यं तेपि साधवः । तेप्यघौघ विनिर्मुक्ता यास्यंति गतिमुत्तमाम्

जे येथे राहूनही निश्चयाने काशीचे स्मरण करतात, तेही साधु होतात. पापांच्या प्रवाहातून मुक्त होऊन ते परम उत्तम गतीस प्राप्त होतात.

Verse 42

विभूतिः सर्वलोकानां सत्यादीनां सुभंगुरा । अभंगुरा विमुक्तस्य सा तु लभ्या शिवाज्ञया

सत्यलोक इत्यादी सर्व लोकांची विभूती नश्वर आहे. परंतु मुक्त पुरुषाची ती विभूती अविनाशी असते; ती केवळ शिवाच्या आज्ञेने (अनुग्रहाने)च मिळते.

Verse 43

कृमिकीटपतंगानामविमुक्ते तनुत्यजाम् । विभूतिर्दृश्यते या सा क्वास्ति ब्रह्मांडमंडले

अविमुक्त क्षेत्रात देहत्याग करणाऱ्या कृमी, कीट व पतंगांनाही जी विभूती दिसते—अशी विभूती ब्रह्मांडमंडळात दुसरी कुठे आहे?

Verse 44

वाराणसी यदा प्राप्ता कदाचित्कालपर्ययात् । स उपायो विधातव्यो येन नो निष्क्रमो बहिः

काळाच्या फेराने जेव्हा कधी वाराणसी प्राप्त होते, तेव्हा असा उपाय करावा की ज्यामुळे तिच्या बाहेर जाणे घडू नये.

Verse 45

पूर्वतो मणिकर्णीशो ब्रह्मेशो दक्षिणे स्थितः । पश्चिमे चैव गोकर्णो भारभूतस्तथोत्तरे

पूर्वेस मणिकर्णीश, दक्षिणेस ब्रह्मेश स्थित आहे. पश्चिमेस गोकर्ण आणि उत्तरेस तसेच भारभूत आहे.

Verse 46

इत्येतदुत्तमं क्षेत्रमविमुक्ते महाफलम् । मणिकर्णी ह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा विश्वेश्वरंविभुम्

अशा प्रकारे अविमुक्त हे उत्तम क्षेत्र महाफलदायी आहे। मणिकर्णी ह्रदात स्नान करून आणि सर्वव्यापी विश्वेश्वर प्रभूचे दर्शन घेतल्यास (महापुण्य प्राप्त होते)।

Verse 47

क्षेत्रं प्रदक्षिणीकृत्य राजसूयफलं लभेत् । तत्र श्राद्धप्रदातुश्च मुच्यंते प्रपितामहाः

या क्षेत्राची प्रदक्षिणा केल्याने राजसूय यज्ञाचे फळ मिळते। आणि तेथे श्राद्ध देणाऱ्याच्या प्रपितामहांपर्यंतही बंधनातून मुक्त होतात।

Verse 48

अविमुक्त समं क्षेत्रमपि ब्रह्मांडगोलके । न विद्यते क्वचित्सत्यं सत्यं साधकसिद्धिदम्

संपूर्ण ब्रह्मांडगोलात अविमुक्तासारखे क्षेत्र कुठेही नाही—हे सत्य, सत्य; कारण ते साधकांना सिद्धी देणारे आहे।

Verse 49

रक्षंति सततं क्षेत्रं यत्र पाशासिपाणयः । महापारिषदा उग्राः क्रूरेभ्योऽक्रूरबुद्धयः

जिथे पाश व खड्ग धारण करणारे उग्र महापार्षद त्या क्षेत्राचे सतत रक्षण करतात—क्रूरांस भयावह, पण अंतःकरणाने अक्रूर व कल्याणबुद्धीचे।

Verse 50

प्राग्द्वारमट्टहासश्च गणकोटिपरीवृतः । रक्षेदहर्निशं क्षेत्रं दुर्वृत्तेभ्यो विभीषणः

पूर्वद्वारी अट्टहास, कोट्यवधी गणांनी वेढलेला, दिवस-रात्र त्या क्षेत्राचे रक्षण करतो—दुर्वृत्तांस भयप्रद।

Verse 51

तथैव भूतधात्रीशः क्षेत्रदक्षिणरक्षकः । गोकर्णः पश्चिमद्वारं पाति कोटिगणावृतः

तसेच भूतधात्रीश हा पवित्र क्षेत्र (काशी)च्या दक्षिण दिशेचा रक्षक आहे। आणि कोटी गणांनी वेढलेला गोकर्ण पश्चिम द्वाराचे रक्षण करतो।

Verse 52

उदग्द्वारं तथा रक्षेद्घंटाकर्णो महागणः । ऐशंकोणं छागवक्त्रो भीषणो वह्निदिग्दलम्

तसेच उत्तर द्वाराचे रक्षण महागण घण्टाकर्ण करतो. आणि अग्निदिशेला लागून असलेल्या ईशान कोनाचे रक्षण भीषण छागवक्त्र करतो।

Verse 54

कालाक्षोरण भद्रस्तु कौलेयः कालकंपनः । एते पूर्वेण रक्षंति गंगापारे स्थिता गणाः

कालाक्ष, ओरणभद्र, कौलेय आणि कालकंपन—हे गण गंगेच्या पलीकडे स्थित राहून पूर्व दिशेचे रक्षण करतात।

Verse 55

वीरभद्रो नभश्चैव कर्दमालिप्तविग्रहः । स्थूलकर्णो महाबाहुरसिपारे व्यवस्थिताः

वीरभद्र, नभ, तसेच कर्दमालिप्तविग्रह, स्थूलकर्ण आणि महाबाहु—हे सर्व असी नदीच्या पलीकडे व्यवस्थित आहेत।

Verse 56

विशालाक्षो महाभीमः कुंडोदरमहोदरौ । रक्षंति पश्चिमद्वारं देहलीदेशसंस्थिताः

विशालाक्ष, महाभीम, तसेच कुण्डोदर आणि महोदर—देहली देशात स्थित राहून पश्चिम द्वाराचे रक्षण करतात।

Verse 57

नंदिसेनश्च पंचालः खरपादकरंटकः । आनंदोगोपको बभ्रू रक्षंति वरणातटे

नंदिसेन, पंचाल, खरपादकरण्टक, आनंदोगोपक आणि बभ्रू—हे सर्व वरणा नदीच्या तीराचे रक्षण करतात।

Verse 58

तस्मिन्क्षेत्रे महापुण्ये लिंगमोंकारसंज्ञकम् । तत्र सिद्धिं परां प्राप्ता देहेनानेन साधकाः

त्या महापुण्य क्षेत्रात ‘ओंकार’ नावाचे लिंग विराजमान आहे; तेथे साधकांनी याच देहात राहून परम सिद्धी प्राप्त केली।

Verse 59

कपिलश्चैव सावर्णिः श्रीकंठः पिगलोंशुमान् । एते पाशुपताः सिद्धास्तल्लिंगाराधनेन हि

कपिल, सावर्णि, श्रीकंठ आणि पिगलोंशुमान—हे पाशुपत भक्त त्या लिंगाच्या आराधनेनेच खरोखर सिद्ध झाले।

Verse 60

एकदा तस्य लिंगस्य कृत्वा पंचापिपूजनम् । नृत्यतः सहुडुत्कारं तस्मिंल्लिंगे लयं ययुः

एकदा त्या लिंगाची पंचविध पूजा करून, ‘हुडु!’ असा उद्गार देत नाचत नाचत ते त्या लिंगातच लीन झाले।

Verse 61

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तत्र यद्वृत्तमद्भुतम् । निशामय महाबुद्धे दमन द्विजसत्तम

आणखी एक सांगतो—तेथे घडलेला एक अद्भुत वृत्तांत। हे महाबुद्धिमान दमन, हे द्विजश्रेष्ठ, लक्ष देऊन ऐक।

Verse 62

एका भेकी मुने तत्र चरंती लिंग सन्निधौ । प्रदक्षिणं सदा कुर्यान्निर्माल्याक्षतभक्षिणी

हे मुने, तेथे शिवलिंगाच्या सान्निध्यात एक बेडूकिणी फिरत असे व नेहमी प्रदक्षिणा करी; पण ती निर्माल्य व अक्षत (तांदूळ) भक्षी।

Verse 63

सा तत्र मृत्युं न प्राप शिवनिर्माल्यभक्षणात् । क्षेत्रादन्यत्र मरणं जातं तस्यास्तदेनसः

शिवनिर्माल्य भक्षणामुळे ती तेथे (क्षेत्रात) मृत्यूला पावली नाही; पण क्षेत्राबाहेर त्याच पापामुळे तिचा मृत्यू झाला।

Verse 64

वरं विषमपिप्राश्यं शिवस्वं नैव भक्षयेत् । विषमेकाकिनं हंति थिवस्वं पुत्रपौवकम्

विष पिणे बरे, पण शिवस्व (शिवाची वस्तू) भक्षण करू नये. विष फक्त पिणाऱ्यालाच मारते; परंतु शिवधनाचा अपहार पुत्र-पौत्रांसह नाश करतो।

Verse 65

शिवस्य परिपुष्टांगाः स्पर्शनीया न साधुभिः । तेन कर्मविपाकेन ततस्ते रौरवौकसः

जे शिवस्वाने पुष्ट झाले आहेत, त्यांना साधूंनी स्पर्श करू नये. त्या कर्माच्या विपाकाने ते पुढे रौरव नरकाचे निवासी होतात।

Verse 66

कश्चित्काकः समालोक्य मंडूकीं तामितस्ततः । पोप्लूयमानामादाय चंच्वा क्षेत्राद्बहिर्गतः

एका कावळ्याने ती बेडूकिणी इकडे-तिकडे छटपटताना पाहून, तिला चोचीत पकडले आणि क्षेत्राच्या बाहेर उडून गेला।

Verse 67

वर्षाभ्वी तेन सा क्षिप्ता काकेन क्षेत्रबाह्यतः । अथ सा कालतो भेकी तत्रैव क्षेत्रसत्तमे

वर्षाकाळी त्या कावळ्याने तिला पवित्र क्षेत्राबाहेर फेकले. नंतर काळक्रमाने ती भेकी त्याच परम-पावन क्षेत्रात, त्याच ठिकाणी, अंतास गेली.

Verse 68

प्रदक्षिणीकरणतो लिंगस्यस्पर्शनादपि । पुण्यापुण्यवतीजाता कन्यापुष्पबटोर्गृहे

प्रदक्षिणा केल्याने—आणि लिंगाला स्पर्श केल्यानेही—ती पुण्य-अपुण्ययुक्त कन्या होऊन ‘कन्यापुष्पबटु’ नावाच्या ब्रह्मचार्‍याच्या घरी जन्मली.

Verse 69

शुभावयवसंस्थाना शुभलक्षणलक्षिता । परं गृध्रमुखी जाता निर्माल्याक्षतभक्षणात्

तिचे अवयव सुबक होते व ती शुभलक्षणांनी युक्त होती; तरीही निर्माल्य व अक्षत भक्षण केल्यामुळे ती गिधाडमुखी होऊन जन्मली.

Verse 70

सम्यग्गीतरहस्यज्ञा नितरां मधुरस्वरा । सप्तस्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनास्त्वैकविंशतिः

ती गीताचे रहस्य नीट जाणणारी व अत्यंत मधुरस्वरी होती—सप्त स्वर, तीन ग्राम आणि एकवीस मूर्च्छना तिला ज्ञात होत्या.

Verse 71

ताना एकोनपंचाश ताला एकोत्तरंशतम् । रागाः षडेव तेषां तु पंचपंचापि चांगनाः

तान एकोणपन्नास होते आणि ताल एकशे एक. राग सहाच होते; आणि त्या प्रत्येकासाठी पाच-पाच ‘अंगना’ (उपराग/सहचारी राग)ही होत्या.

Verse 72

षड्विंशद्रागरागिण्य इति रागि मुदावहाः । देशकाल विभेदेन पंचषष्टिस्तथा पराः

सव्वीस प्रधान राग व रागिण्या रसिकांना आनंद देतात; आणि देश-कालभेदाने पुढे पंच्याऐंशी नव्हे, तर पंचसष्टि अन्य भेदही आहेत।

Verse 73

यावंत एव तालाः स्यु रागास्तावंत एव हि । इति गीतोपनिषदा प्रत्यहं सा शुभव्रता

जितके ताल असतात तितकेच रागही असतात—‘गीत-उपनिषद्’चा हा उपदेश घेऊन ती शुभव्रता स्त्री दररोज साधना करीत असे।

Verse 74

माधवी मधुरालापा सदोंकारं समर्चयेत् । प्राप्याप्यनर्घ्यतारुण्यं सा तु पुष्पबटोः सुता

मधुर वाणीची माधवी सदैव ओंकाराची सम्यक् आराधना करी; अमोल तारुण्य मिळूनही ती—पुष्पबटाची कन्या—त्याच उपासनेत निष्ठ राहिली।

Verse 75

प्राग्जन्मवासनायोगादोंकारं बह्वमंस्त वै । स्वभाव चंचलं चेतस्तस्यास्तल्लिंग सेवनात्

पूर्वजन्मीच्या वासनांच्या योगाने ती ओंकाराचे अतिशय मनन करी; स्वभावतः चंचल मनही तिचे त्या लिंगसेवेमुळे स्थिर झाले।

Verse 76

दमनस्थैर्यमगमद्योगेनेव महात्मनः । न दिवा बाधयांचक्रे क्षुत्तृण्निद्रा क्षपा सुताम्

तिने संयमाची दृढता प्राप्त केली, जणू महात्म्याच्या योगानेच; दिवसा भूक, तहान व झोप त्या क्षपाकन्येला बाधू शकल्या नाहीत।

Verse 77

अतंद्रितमना आसीत्सा तल्लिंग निरीक्षणे । अक्ष्णोर्निमेषा यावंतस्तस्या आसन्दिवानिशम्

ती साध्वी त्या लिंगाच्या दर्शनात अतंद्रित मनाने स्थिर होती. तिच्या डोळ्यांची पापणी जितकी झपके, तीही दिवसरात्र अत्यल्पच होत असे; कारण तिला त्यापासून नजर हटवायची नव्हती.

Verse 78

तावत्कालस्तया साध्व्या महान्विघ्नोऽनुमीयते । निमेषांतरितः कालो यो यो व्यथोंगतो मम । लिंगानवेक्षणात्तत्र प्रायश्चित्तं कथं भवेत

म्हणूनच ती साध्वी एवढ्याशा वेळेलाही महान विघ्न मानत असे— ‘माझा जो जो क्षण पापणीच्या अंतरानेही लिंगदर्शनाविना गेला व व्यथा देऊन गेला, त्याचे प्रायश्चित्त कसे होईल?’

Verse 79

इति संचितयंत्येव सेवां तत्याज नोंकृतेः । जलाभिलाषिणी सा तु लिंगनामामृतं पिबेत्

असा विचार करून ती ‘ओंकार’साठीही कधी सेवा सोडत नसे. आणि जेव्हा तिला पाण्याची इच्छा होई, तेव्हा ती लिंग-नामामृतच प्राशन करी.

Verse 80

नान्य द्दिदृक्षिणी तस्या अक्षिणी श्रुतिगे अपि । विहाय लिंगमोंकारं हृद्विहायः स्थितं सताम्

तिचे डोळे दुसरे काही पाहू इच्छित नसत, कानांवर इतर शब्द आले तरीही. कारण सत्पुरुषांच्या हृदय-आश्रयात स्थित ओंकार-लिंग—शिव—तिला कसा सोडता येईल?

Verse 81

तस्याः शब्दग्रहौ नान्य शब्दग्रहणतत्परौ । अतीव निपुणौ जातौ तत्सन्माल्यकरौकरौ

तिच्या ‘शब्द-ग्रहण’ इंद्रिया दुसरे शब्द ग्रहण करत नसत; त्या केवळ पवित्र नाद ग्रहण करण्यात तत्पर असत. आणि तिचे हातही अतिशय निपुण झाले—प्रभूसाठी सुंदर माळा गुंफणारे हात.

Verse 82

नान्यत्र चरणौ तस्याश्चरतः सुखवांछया । त्यक्त्वोंकाराजिरक्षोणीं क्षुण्णां निर्वाणपद्मया

सुखाची इच्छा धरून ती आपले चरण अन्यत्र ठेवत नसे; ओंकाररेषेने अंकित ती पवित्र भूमी सोडून तिने तिला पायाखाली तुडविले—जणू निर्वाणाचे कमळच.

Verse 83

ओंकारं प्रणवं सारं परब्रह्मप्रकाशकम् । शब्दब्रह्मत्रयीरूपं नादबिंदुकलालयम्

ओंकार—प्रणव—हा सारस्वरूप असून परब्रह्माचा प्रकाशक आहे; तो शब्दब्रह्मरूप वेदत्रयी आहे आणि नाद, बिंदू व कला यांचे आलय आहे.

Verse 84

सदक्षरं चादिरूपं विश्वरूपं परावरम् । वरं वरेण्यं वरदं शाश्वतं शांतमीश्वरम्

तो सत्य अक्षर, आदिरूप, विश्वरूप आणि पर-अपराच्या पलीकडचा आहे; श्रेष्ठ, वरेण्य, वरदायी—शाश्वत, शांत आणि ईश्वर आहे.

Verse 85

सर्वलोकैकजनकं सर्वलोकैकरक्षकम् । सर्वलोकैकसंहर्तृ सर्वलोकैकवंदितम्

तो सर्व लोकांचा एकमेव जनक, सर्व लोकांचा एकमेव रक्षक; सर्व लोकांचा एकमेव संहर्ता आणि सर्व लोकांनी वंदित आहे.

Verse 86

आद्यंतरहितं नित्यं र्शिवं शंकरमव्ययम् । एकगुणत्रयातीतं भक्तस्वांतकृतास्पदम्

तो आद्यंतहीन, नित्य—शिव, शंकर, अव्यय आहे; गुणत्रयाच्या पलीकडचा एक असूनही भक्तांच्या शुद्ध अंतःकरणात तो आपले आसन करतो.

Verse 87

निरुपाधिं निराकारं निर्विकारं निरंजनम् । निर्मलं निरहंकारं निष्प्रपंचं निजोदयम्

तो उपाधिरहित, निराकार, निर्विकार, निरंजन; निर्मळ, निरहंकार, प्रपंचातीत आणि स्वप्रकाशाने स्वयं उदित आहे।

Verse 88

स्वात्माराममनंतं च सर्वगं सर्वदर्शिनम् । सर्वदं सर्वभोक्तारं सर्वं सर्वसुखास्पदम्

तो स्वात्म्यात रमण करणारा, अनंत; सर्वव्यापी व सर्वदर्शी; सर्वदाता, सर्वभोक्ता; स्वयं सर्वस्व आणि सर्वसुखांचे परम आश्रय आहे।

Verse 89

वागिंद्रियं तदीयं च प्रोच्चरत्तदहर्निशम् । नामांतरं न गृह्णाति क्वचिदन्यस्यकस्यचित्

तिचे वागिंद्रिय, जे पूर्णतः त्याचेच होते, अहोरात्र त्या (नाम)चा उच्चार करीत राहिले; अन्य कोणाचाही दुसरा नाम कधीही स्वीकारत नसे।

Verse 90

एतन्नामाक्षररसं रसयंती दिवानिशम् । रसना नैव जानाति तस्या अन्यद्रसांतरम्

या नामाक्षराच्या अमृतरसाचा अहोरात्र आस्वाद घेताना, तिच्या जिभेला दुसऱ्या कोणत्याही रसाची ओळखच उरली नाही।

Verse 91

संमार्जनं रंगमालाः प्रासादं परितः सदा । विदध्यान्माधवी तत्र तथार्चा पात्रशोधनम्

माधवी नेहमी प्रासादाभोवती स्वच्छता व रंगीबेरंगी माळा सजवी; तेथेच ती पूजा तसेच पूजापात्रांचे शोधनही करी।

Verse 92

तत्र पाशुपता ये वै प्रणवेशार्चने रताः । तांश्च शुश्रूषयेन्नित्यं पितृबुद्ध्याति भक्तितः

तेथे जे पाशुपत भक्त प्रणवेश (ॐकारस्वरूप प्रभू) यांच्या अर्चनेत रत आहेत, त्यांना पितृतुल्य मानून परम भक्तीने नित्य सेवा करावी।

Verse 93

वैशाखस्य चतुर्दश्यामेकदा सा तु माधवी । रात्रौ जागरणं कृत्वा दिवोपवसान्विता

एकदा वैशाख महिन्याच्या चतुर्दशीला त्या माधवीने दिवसा उपवास करून रात्री जागरण केले।

Verse 94

यात्रामिलितभक्तेषु प्रातर्यातेषु सर्वतः । संमार्जनादिकं कृत्वा लिंगमभ्यर्च्य हर्षतः

यात्रेसाठी जमलेले भक्त सकाळी सर्व दिशांनी निघून गेल्यावर, तिने झाडू-बुहारी इत्यादी सेवा करून आनंदाने लिंगाची पूजा केली।

Verse 95

गायंती मधुरं गीतं नृत्यंती निजलीलया । ध्यायंती लिंगमोंकारं तत्र लिंगे लयं ययौ

मधुर गीत गात, आपल्या सहज भक्तिलीलेंत नृत्य करत आणि लिंगाला ॐकारस्वरूप मानून ध्यान करत, ती त्या लिंगातच लीन झाली।

Verse 96

अनेनैव शरीरेण पार्थिवेन महामतिः । अस्मदाचार्यमुख्यानां पश्यतां च तपस्विनाम्

याच पार्थिव देहासह ती महामती, आमचे श्रेष्ठ आचार्य आणि तपस्वी पाहत असतानाच [दिव्य अवस्थेला] प्राप्त झाली।

Verse 97

प्रादुर्बभूव यल्लिंगाज्ज्योतिर्जटिलितांबरम् । तत्र ज्योतिषि सा बाला ज्योतिर्मय्यपि साप्यभूत्

त्या लिंगातून अशी दिव्य ज्योती प्रकट झाली की तिचे आकाशही प्रकाशाने गुंफलेले होते। त्या ज्योतीत ती बालिकाही ज्योतिर्मयी झाली।

Verse 98

राधशुक्लचतुर्दश्यामद्यापि क्षेत्रवासिनः । तत्र यात्रां प्रकुर्वंति महोत्सवपुरःसराः

राधा-मासाच्या शुक्ल चतुर्दशीला आजही क्षेत्र (काशी) वासी महोत्सवाच्या अग्रभागी तेथे यात्रा करतात।

Verse 99

तत्र जागरणं कृत्वा चतुर्दश्यामुपोषिताः । प्राप्नुवंति परं ज्ञानं यत्रकुत्रापि वै मृताः

जे तेथे जागरण करून चतुर्दशीला उपवास करतात, ते परम ज्ञान प्राप्त करतात—त्यांचा मृत्यू कुठेही झाला तरी।

Verse 100

ब्रह्मांडोदर मध्ये तु यानि तीर्थानि सर्वतः । तानि वैशाखभूतायामायांत्योंकृति दर्शने

ब्रह्मांडाच्या उदरात सर्वत्र जी तीर्थे आहेत, ती सर्व ओंकार-स्वरूपाच्या दर्शनाने जणू वैशाखात एकवटून येतात।

Verse 110

सर्वाण्यायतनान्याशु साब्धीनि स गिरीण्यपि । स नदीनि स तीर्थानि स द्वीपानि ययुस्ततः

मग तेथून सर्व आयतने, समुद्र, पर्वतही—नद्या, तीर्थे व द्वीपांसह—त्वरित निघून गेले, जणू त्या दिव्य संमेलनाकडे ओढले गेले।

Verse 120

ये निंदंति महादेवं क्षेत्रं निंदंति येऽधियः । पुराणं ये च निंदंति ते संभाष्या न कुत्रचित्

जे महादेवाची निंदा करतात, जे भ्रमित बुद्धीने काशी-क्षेत्राची निंदा करतात, आणि जे पुराणाची निंदा करतात—अशांशी कुठेही संभाषण करू नये।

Verse 121

ओंकारसदृशं लिंगं न क्वचिज्जगतीतले । इति गौर्यै समाख्यातं देवदेवेन निश्चितम्

पृथ्वीवर ओंकारासारखे लिंग कुठेही नाही—असे देवाधिदेवांनी गौरीला निश्चयाने सांगितले।

Verse 122

इममध्यायमाकर्ण्य नरस्तद्गतमानसः । विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शिवलोकमवाप्नुयात्

जो मन एकाग्र करून हा अध्याय ऐकतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन शिवलोक प्राप्त करतो।

Verse 853

रक्षः काष्ठां शंकुकर्णो दृमिचंडो मरुद्दिशम् । इत्थं क्षेत्रं सदा पांति गणा एतेऽति भास्वराः

राक्षस-कोन शंकुकर्ण राखतो आणि वायुदेवाच्या दिशेचे रक्षण द्रुमिचंड करतो; अशा रीतीने हे अतितेजस्वी गण सदैव काशी-क्षेत्राचे पालन करतात।