Adhyaya 32

Verse 1

पार्वत्युवाच । वीरेशस्य महेशान श्रूयते महिमा महान् । परां सिद्धिं परोपतुस्तत्र सिद्धाः परः शताः

पार्वती म्हणाली—हे महेशान! वीरेशाची महिमा अत्यंत महान अशी ऐकिवात आहे. तेथे परम सिद्धी प्राप्त करून शंभराहून अधिक सिद्ध परम पदास गेले आहेत.

Verse 2

कथमाविर्भवस्तस्य काश्यां लिंगवरस्य तु । आशुसिद्धिप्रदस्येह तन्मे ब्रूहि जगत्पते

काशीत त्या श्रेष्ठ लिंगाचा आविर्भाव कसा झाला—जो येथे शीघ्र सिद्धी देतो? हे जगत्पते, ते मला सांगा.

Verse 3

महेश्वर उवाच । निशामय महादेवि वीरेशाविर्भवं परम् । यं श्रुत्वापि नरः पुण्यं प्राप्नोति विपुलं शिवे

महेश्वर म्हणाले—हे महादेवी, वीरेशाच्या परम आविर्भावाची कथा ऐक. हे शिवे, ती ऐकली तरी मनुष्य विपुल पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 4

आसीदमित्रजिन्नाम राजा परपुरंजयः । धार्मिकः सत्त्वसंपन्नः प्रजारंजनतत्परः

अमित्रजित नावाचा एक राजा होता, जो शत्रूंची नगरे जिंकणारा होता. तो धर्मनिष्ठ, सद्गुणसंपन्न आणि प्रजेला आनंदित ठेवण्यात तत्पर होता.

Verse 5

यशोधनो वदान्यश्च सुधीर्ब्राह्मणदैवतः । सदैवावभृथस्नानपरिक्लिन्न शिरोरुहः

तो यशोधनाने संपन्न, दानशूर व बुद्धिमान होता; त्याच्यासाठी ब्राह्मण देवतुल्य होते. अवभृथ-स्नान केल्याप्रमाणे त्याचे केस सदैव ओलेच असत.

Verse 6

विनीतो नीतिसंपन्नः कुशलः सर्वकर्मसु । विद्याब्धिपारदृश्वा च गुणवान्गुणिवत्सलः

तो विनयशील, नीतिसंपन्न आणि सर्व कार्यांत कुशल होता। विद्या-समुद्राचा पार पाहिल्याने तो गुणवान् व गुणीजनांवर प्रेम करणारा होता।

Verse 7

कृतज्ञो मधुरालापः पापकर्मपराङ्मुखः । सत्यवाक्छौचनिलयः स्वल्पवाग्विजितेंद्रियः

तो कृतज्ञ व मधुरभाषी, पापकर्मांपासून पराङ्मुख होता। सत्यवचनी, शुचितेत स्थिर, अल्पभाषी आणि इंद्रियजयी होता।

Verse 8

रणांगणे कृतांताभः संख्यावांश्च सदोजिरे । कामिनीकामकेलिज्ञो युवापि स्थविरप्रियः

रणांगणात तो जणू कृतांतासारखा होता आणि गणना व सल्ल्यात दृढ होता। कामक्रीडेच्या कलांत पारंगत असूनही, तरुणपणी तो ज्येष्ठांना प्रिय अशा आचरणात रत असे.

Verse 9

धर्मार्थैधितकोशश्च समृद्धबलवाहनः । सुभगश्च सुरूपश्च सुमेधाः सुप्रजाश्रयः

धर्म व न्याय्य अर्थाने त्याचा कोश वाढला होता; बळ व वाहनांनी तो समृद्ध होता। तो सुभग, सुरूप, सुमेध आणि सज्जनांचा आश्रय होता.

Verse 10

स्थैर्य धैर्य समापन्नो देशकालविचक्षणः । मन्यमानप्रदो नित्यं सर्वदूषणवर्जितः

तो स्थैर्य व धैर्याने युक्त, देश-काल ओळखण्यात चतुर होता। नेहमी योग्य मान देणारा आणि सर्व दोषांपासून वर्जित होता.

Verse 11

वासुदेवांघ्रियुगले चेतोवृत्तिं निधाय सः । चकार राज्यं निर्द्वंद्वं विष्वगीति विवर्जितम्

वासुदेवाच्या चरणयुगळी चित्तवृत्ती स्थिर करून त्याने असे राज्य केले की ते द्वंद्व-कलहविरहित, सर्वत्र वैराचा गजर नसलेले होते।

Verse 12

अलंघ्यशासनः श्रीमान्विष्णुभक्तिपरायणः । अभुनक्प्रचुरान्भोगान्समंताद्विष्णुसात्कृतान्

त्याची आज्ञा अलंघ्य होती; तो श्रीमान् आणि विष्णुभक्तीत परायण होता। विष्णुप्रसादाने प्राप्त, सर्वत्र पवित्र झालेल्या, तो विपुल भोगांचा उपभोग घेत असे।

Verse 13

हरेरायतनान्युच्चैः प्रतिसौधं पदेपदे । तस्य राज्ये समभवन्महाभाग्यनिधेः शिवे

हे शिवे! त्या महाभाग्यनिधीच्या राज्यात हरीची उंच उंच देवळे प्रत्येक सौधात, पदोपदी उभी राहिली होती।

Verse 14

गोविंदगोपगोपाल गोपीजनमनोहर । गदापाणे गुणातीत गुणाढ्य गरुडध्वज

हे गोविंद! गोपांचा रक्षक, हे गोपाल! गोपीजनांच्या मनाला आनंद देणारा! हे गदापाणि! गुणातीत असूनही गुणसमृद्ध, हे गरुडध्वज!

Verse 15

केशिहृत्कैटभाराते कंसारे कमलापते । कृष्णकेशव कंजाक्ष कीनाश भयनाशन

हे केशीवधकर्ता, कैटभशत्रु, कंससंहारक, कमलापते! हे कृष्ण, हे केशव, हे कमलाक्ष! हे मृत्युभयाचा नाश करणाऱ्या!

Verse 16

पुरुषोत्तम पापारे पुंडरीकविलोचन । पीतकौशेयवसन पद्मनाभ परात्पर

हे पुरुषोत्तम, पापाचा वैरी, कमलनेत्रा; पिवळ्या कौशेय-वस्त्रधारी; हे पद्मनाभ, परात्पर परमेश्वरा!

Verse 17

जनार्दन जगन्नाथ जाह्नवीजलजन्मभूः । जन्मिनां जन्महरण जंजपूकाघनाशन

हे जनार्दन, जगन्नाथ; जाह्नवी (गंगा) जलाशी निगडित प्राकट्य असणाऱ्या; देहधाऱ्यांचे जन्म हरिणाऱ्या; घन मलराशीचा नाश करणाऱ्या!

Verse 18

श्रीवत्सवक्षः श्रीकांत श्रीकर श्रेयसां निधे । श्रीरंगशार्ङ्गकोदंड शौरे शीतांशुलोचन

श्रीवत्सचिन्हित वक्ष असणाऱ्या, श्रीकांत, मंगलदाते, कल्याणनिधी; श्रीरंगनाथ, शार्ङ्ग धनुष्य धारण करणाऱ्या; हे शौरी, चंद्रनेत्रा!

Verse 19

दैत्यारे दानवाराते दामोदर दुरंतक । देवकीहृदयानंद दंदशूकेश्वरेशय

हे दैत्यांचा शत्रू, दानवांचा वैरी; हे दामोदर, दुर्जेयाचा संहारक; देवकीच्या हृदयाचा आनंद; नागराजांच्याही अधीश्वर, ईश्वराधिपती!

Verse 20

विष्णो वैकुंठनिलय बाणारे विष्टरश्रवः । विष्वक्सेन विराधारे वनमालिन्वनप्रिय

हे विष्णू, वैकुंठनिवासी; बाणासुराचा शत्रू; सर्वत्र कीर्तिमान; हे विष्वक्सेन; विराधाचा संहारक; वनमाळ धारण करणाऱ्या, वनप्रिय!

Verse 21

त्रिविक्रमत्रिलोकीश चक्रपाणे चतुर्भुज । इत्यादीनि पवित्राणि नामानि प्रतिमंदिरम्

‘त्रिविक्रम’, ‘त्रिलोकीश’, ‘चक्रपाणी’, ‘चतुर्भुज’—अशी व इतरही पवित्र नामे प्रत्येक मंदिरात आढळतात।

Verse 22

स्त्रीवृद्धबालगोपाल वदनोदीरितानि तु । श्रूयते यत्रकुत्रापि रम्याणि मधुविद्विषः

स्त्रिया, वृद्ध, बालक व गोपाळ यांच्या मुखातून—जिथे तिथे, सर्वत्र—मधुविद्वेषी (विष्णू) यांची रम्य नामे ऐकू येतात।

Verse 23

सुरसाकाननान्येव विलोक्यंते गृहेगृहे । चरित्राणि विचित्राणि पवित्राण्यब्धिजापतेः

घराघरांत जणू देव-उद्यानांसारखी रम्य दृश्ये दिसतात; आणि अब्धिजापती (लक्ष्मीपती विष्णू) यांची विचित्र, पवित्र चरित्रे प्रदर्शित होतात।

Verse 24

सौधभित्तिषु दृश्यंते चित्रकृन्निर्मितानि तु । ऋते हरिकथायास्तु नान्या वार्ता निशम्यते

सौधांच्या भिंतींवर चित्रकारांनी रेखाटलेली चित्रे दिसतात; आणि हरिकथेव्यतिरिक्त दुसरी कोणतीही वार्ता ऐकू येत नाही।

Verse 25

हरिणा नैव विध्यंते हरिनामांशधारिणः । तस्य राज्ञो भयाद्व्याधैररण्यसुखचारिणः

जे हरिनामाचा अंशही धारण करतात त्यांना हरिण (हिरण) बाधत नाहीत; त्या राजाच्या (हरीच्या) भयाने अरण्यात सुखाने फिरणारे व्याध (शिकारी)ही मागे हटतात।

Verse 26

न मत्स्या नैव कमठा न वराहाश्च केनचित् । हन्यंते क्वापि तद्भीत्या मत्स्यमांसाशिनापि वै

त्याच्या राज्यात त्याच्या शासनभयामुळे कुठेही कोणी मासे, कासवे वा वराह मारत नसे; मासे‑मांस खाणारेही भयाने हिंसा करीत नसत।

Verse 27

अप्युत्तानशयास्तस्य राष्ट्रे मित्रजितः क्वचित् । स्तनपानं न कुर्वंति संप्राप्य हरिवासरम्

राजा मित्रजिताच्या राज्यात कधी कधी पाठीवर झोपलेली बाळेही हरिचा पवित्र वार आला की स्तनपानसुद्धा करीत नसत।

Verse 28

पशवोपि तृणाहारं परित्यज्य हरेर्दिने । उपोषणपरा जाता अन्येषां का कथा नृणाम्

हरेच्या दिवशी पशूही गवत‑चारा सोडून उपवासपरायण होत; मग इतर प्राणी, विशेषतः माणसे, यांची काय कथा!

Verse 29

महामहोत्सवः सर्वैः पुरौकोभिर्वितन्यते । तस्मिन्प्रशासति भुवं संप्राप्ते हरिवासरे

तो राजा पृथ्वीवर राज्य करीत असता आणि हरिचा पवित्र वार येताच सर्व नगरवासी मिळून महान महोत्सव साजरा करीत।

Verse 30

स एव दंड्योऽभूत्तस्य राज्ञो मित्रजितः क्षितौ । यो विष्णुभक्तिरहितः प्राणैरपि धनैरपि

राजा मित्रजिताच्या राज्यात पृथ्वीवर तोच दंडनीय ठरे, जो विष्णुभक्तिरहित असे—प्राणांत असो वा धनात असो।

Verse 31

अंत्यजा अपि तद्राष्ट्रे शंखचक्रांकधारिणः । संप्राप्य वैष्णवीं दीक्षां दीक्षिता इव संबभुः

त्या राज्यात अंत्यजही शंख-चक्रांची अंगे धारण करीत; वैष्णवी दीक्षा प्राप्त करून ते जणू विधिवत् दीक्षितच भासत.

Verse 32

शुभानि यानि कर्माणि क्रियंतेऽनुदिनं जनैः । वासुदेवे समर्प्यंते तानि तैरफलेप्सुभिः

लोक दररोज जे शुभ कर्म करीत, ती सर्वे फलाची इच्छा न ठेवणाऱ्या त्या जनांनी वासुदेवाला अर्पण केली जात.

Verse 33

विना मुकुंदं गोविदं परमानंदमच्युतम् । नान्यो जप्येतमन्येत न भज्येत जनैः क्वचित्

मुकुंद—गोविंद, परमानंद, अच्युत—यांच्याविना कुठेही लोकांनी अन्य कोणाचा जप करावा, वा अन्याची पूजा करावी, असे नव्हते.

Verse 34

कृष्ण एव परो देव कृष्णएव परागतिः । कृष्ण एव परो बंधुस्तस्यासीदवनीपतेः

त्या भूपतीसाठी कृष्णच परम देव, कृष्णच परम गती; कृष्णच परम बंधु व रक्षक होता.

Verse 35

एवं तस्मिन्महीपाले राज्यं सम्यक्प्रशासति । एकदा नारदः श्रीमांस्तं दिदृक्षुः समाययौ

अशा रीतीने तो महीपाल राज्याचे योग्य शासन करीत असता, एकदा श्रीमान नारद त्याला पाहावयास येऊन पोहोचला.

Verse 36

राज्ञा समर्चितः सोथ मधुपर्क विधानतः । नारदो वर्णयामास तममित्रजितं नृपम्

राजाने मधुपर्क-विधानाप्रमाणे त्यांचा यथाविधी सत्कार केला; तेव्हा नारदांनी त्या शत्रुजयी नृपाची स्तुतीपूर्वक वर्णना केली।

Verse 37

नारद उवाच । धन्योसि कृतकृत्योसि मान्योप्यसि दिवौकसाम् । सर्वभूतेषु गोविंदं परिपश्यन्विशांपते

नारद म्हणाले—तू धन्य आहेस, कृतकृत्य आहेस; देवांमध्येही मान्य आहेस. हे प्रजापते, कारण तू सर्व भूतांमध्ये गोविंदाचे दर्शन करतोस।

Verse 38

यो वेद पुरुषो विष्णुर्यो यज्ञपुरुषो हरिः । योंतरात्मास्य जगतः कर्ता हर्ताविता विभुः

जो वेदपुरुष विष्णु आहे, जो यज्ञपुरुष हरि आहे; जो या जगाचा अंतरात्मा आहे—तोच सर्वव्यापी प्रभू कर्ता, हर्ता आणि अविता आहे।

Verse 39

तन्मयं पश्यतो विश्वं तव भूपालसत्तम । दर्शनं प्राप्य शुभदं शुचित्वमगमं परम्

हे भूपालश्रेष्ठ, तू विश्वाला त्याच्याने व्यापलेले पाहतोस; म्हणून तुला शुभद दर्शन प्राप्त झाले आणि त्या दर्शनाने तू परम पवित्रतेस पोहोचलास।

Verse 40

एक एव हि सारोत्र संसारे क्षणभंगुरे । कमलाकांत पादाब्ज भक्तिभावोऽखिलप्रदः

क्षणभंगुर या संसारात खरोखर एकच सार आहे—कमलाकांताच्या चरणकमळांवरील भक्तिभाव; तोच सर्व कल्याण देणारा आहे।

Verse 41

परित्यज्य हि यः सर्वं विप्णुमेकं सदा भजेत् । सुमेधसं भजंते तं पदार्थाः सर्व एव हि

जो सर्व काही परित्यागून सदा एकमेव विष्णूचे भजन करतो, त्या सुमेधस भक्ताची सेवा करण्यास सर्व पदार्थ व सिद्धी आपोआप येतात।

Verse 42

हृषीकेशे हृषीकाणि यस्य स्थैर्यं गतान्यहो । स एव स्थैर्यमाप्नोति ब्रह्मांडेऽतीव चंचले

अहो! ज्याच्या इंद्रिये केवळ हृषीकेशामध्ये स्थिर होतात, तोच या अत्यंत चंचल ब्रह्मांडातही खरे स्थैर्य प्राप्त करतो।

Verse 43

यौवनं धनमायुष्यं पद्मिनीजलबिंदुवत् । अतीव चपलं ज्ञात्वाऽच्युतमेकं समाश्रयेत्

यौवन, धन आणि आयुष्य हे कमळपानावरील जलकणासारखे अत्यंत चपळ आहे असे जाणून, मनुष्याने एकमेव अच्युताचा आश्रय घ्यावा।

Verse 44

वाचि चेतसि सर्वत्र यस्य देवो जनार्दनः । स एव सर्वदा वंद्यो नररूपी जनार्दनः

ज्याच्या वाणी व चित्तात सर्वत्र देव जनार्दनच विराजमान आहे, तोच सदैव वंदनीय आहे; कारण त्याच्यात नररूपाने स्वयं जनार्दन वास करतो।

Verse 45

निर्व्याज प्रणिधानेन शीलयित्वा श्रियःपतिम् । पुरुषोत्तमतां को न प्राप्तवानिह भूतले

निर्व्याज, निष्कपट समर्पणाने श्रीपतीचे सेवन-भजन केल्यास, या भूतलावर कोण पुरुषोत्तमता प्राप्त करणार नाही?

Verse 46

अनया विष्णुभक्त्या ते संतुष्टेंद्रियमानसः । उपकर्तुमना ब्रूयां तन्निशामय भूपते

तुझ्या या विष्णुभक्तीने तुझे इंद्रिय व मन संतुष्ट व शांत झाले आहे. तुझा उपकार करण्याच्या हेतूने मी सांगतो—हे भूपते, सावधपणे ऐक.

Verse 47

बाला विद्याधरसुता नाम्ना मलयगंधिनी । क्रीडंती पितुराक्रोडे हृता कंकालकेतुना

विद्याधराची कन्या, मलयगंधिनी नावाची एक बालिका, पित्याच्या मांडीवर खेळत होती—तेव्हाच कंकालकेतूने तिचे अपहरण केले.

Verse 48

कपालकेतुपुत्रेण दानवेन बलीयसा । आगामिन्यां तृतीयायां तस्याः पाणिग्रहृं किल

कपालकेतूच्या पुत्र असलेल्या अतिबलवान दानवाकडून, येणाऱ्या तृतीयेला तिचे पाणिग्रहण (विवाह) होणार आहे—असे म्हणतात.

Verse 49

पाताले चंपकावत्यां नगर्यां सास्ति सांप्रतम् । हाटकेशात्समागच्छंस्तया हंसाश्रुनेत्रया

ती सध्या पाताळातील चंपकावती नावाच्या नगरीत आहे. हाटकेशाहून येताना मी तिला भेटलो—तिचे डोळे अश्रूंनी भरलेले होते.

Verse 50

दृष्टः प्रणम्य विज्ञप्तो यथा तच्च निथामय । ब्रह्मचारिन्मुनिश्रेष्ठ गंधमादनशैलतः

आपल्याला पाहून मी प्रणाम करून वस्तुस्थिती जशी आहे तशी निवेदन केली—कृपा करून ऐका. हे ब्रह्मचारी, मुनिश्रेष्ठ, मी गंधमादन पर्वतावरून आलो आहे.

Verse 51

बालक्रीडनकासक्तां मोहयित्वा निनाय सः । कंकालकेतुर्दुर्वृत्तो दुर्जयोन्यास्त्रघाततः

बालक्रीडेत रमलेल्या तिला मोहून तो घेऊन गेला। दुर्वृत्ती कंकालकेतू इतर शस्त्रांच्या घावांनीही दुर्जेय होता।

Verse 52

स्वस्य त्रिशूलघातेन म्रियते नान्यथा रणे । जगत्पर्याकुलीकृत्य निद्रात्यत्रविनिर्भयः

रणात तो केवळ स्वतःच्या त्रिशूळाच्या घावानेच मरतो, अन्यथा नाही. जगत् व्याकुळ करून तो येथे निर्भय झोपला आहे.

Verse 53

यदि कोपि कृतज्ञो मां हत्वेमं दुष्टदानवम् । मद्दत्तेन त्रिशूलेन नयेद्भद्रं भवेन्नरः

जर कोणी कृतज्ञ पुरुष माझ्यासाठी या दुष्ट दानवाला माझ्या दिलेल्या त्रिशूळाने मारेल, तर तो निश्चयच कल्याण व शुभ फल प्राप्त करील.

Verse 54

यदत्रोपचिकीर्षुस्त्वं रक्ष मां दुष्टदानवात् । ममापि हि वरो दत्तो भगवत्या महामुने

जर तू येथे उपकार करावयास इच्छित असशील, तर या दुष्ट दानवापासून माझे रक्षण कर. हे महामुने, मलाही भगवतीकडून वर प्राप्त झाला आहे.

Verse 55

विष्णुभक्तो युवा धीमान्पुत्रि त्वां परिणेष्यति । आ तृतीया तिथि यथा तद्वाक्यं तथ्यतां व्रजेत्

हे कन्ये, विष्णुभक्त असा तरुण व धीमान पुरुष तुझ्याशी विवाह करील; जेणेकरून तृतीया तिथीपर्यंत ते वचन सत्य ठरेल.

Verse 56

तथा निमित्तमात्रं त्वं भव यत्नं समाचर । इति तद्वचनाद्राजन्विष्णुभक्तिपरायणम् । युवानं चापि धीमंतं त्वामनु प्राप्तवानहम्

म्हणून तू केवळ निमित्तमात्र हो, तरीही प्रयत्नपूर्वक आचरण कर. हे राजन्, त्या वचनानुसार मी तुझ्यामागे आलो आहे—युवक, धीमान आणि विष्णुभक्तीत परायण.

Verse 57

तद्गच्छ कार्यसिद्ध्यै त्वं हत्वा तं दुष्टदानवम् । आनयाशु महाबाहो शुभां मलयगंधिनीम्

मग कार्यसिद्धीसाठी तू जा; त्या दुष्ट दानवाचा वध कर. हे महाबाहो, मलयगंधासारखी सुवासित ती शुभ कन्या शीघ्र आण.

Verse 58

सा तु विद्याधरी जीवेद्विलोक्य त्वां नरेश्वर । पार्वतीवचनाद्दुष्टं घातयिष्यत्ययत्नतः

हे नरेश्वर, ती विद्याधरी तुला पाहून जीवंत राहील; आणि पार्वतीच्या वचनाने ती त्या दुष्टाचा वध अनायासे करवील.

Verse 59

इति नारदवाक्यं स निशम्यामित्रजिन्नृपः । अनल्पोत्कलिको जातो विद्याधरसुतां प्रति

नारदांचे हे वचन ऐकून तो अमित्रजित् राजा विद्याधरकन्येकडे अत्यंत उत्कंठित झाला.

Verse 60

उपायं चापि पप्रच्छ गंतुं तां चंपकावतीम् । नारदेन पुनः प्रोक्तः स राजा गिरिराजजे

त्याने चंपकावतीकडे जाण्याचा उपायही विचारला. तेव्हा, हे गिरिराजकन्ये, नारदांनी पुन्हा त्या राजाला उपदेश केला.

Verse 61

तूर्णमर्णवमासाद्य पूर्णिमादिवसे नृप । भवान्द्रक्ष्यति पोतस्थः कल्पवृंदारथस्थितम्

हे नृपा! पौर्णिमेच्या दिवशी त्वरेने समुद्रास जा. होडीत बसून तू कल्पवृक्षांच्या उपवनामध्ये रथारूढ तिला पाहशील.

Verse 62

तत्र दिव्यांगना काचिद्दिव्यपर्यंक संस्थिता । वीणामादाय गायंती गाथां गास्यति सुस्वरम्

तेथे एक दिव्यांगना दिव्य पर्यंकावर विराजमान असेल. ती वीणा घेऊन मधुर, मंगल स्वरात एक गाथा गाईल.

Verse 63

यत्कर्मविहितं येन शुभं वाथ शुभेतरम् । स एव भुंक्ते तत्तथ्यं विधिसूत्रनियंत्रितः

ज्याने जे कर्म केले—शुभ असो वा अशुभ—त्याचे फळ तोच भोगतो; तो विधीच्या सूत्राने बांधलेला असतो.

Verse 64

गाथामिमां सा संगीय सरथा स महीरुहा । सपर्यंका क्षणादेव मध्ये सिंधुं प्रवेक्ष्यति

ही गाथा गाऊन ती—रथासह, त्या महान वृक्षासह आणि पर्यंकासह—क्षणातच समुद्राच्या मध्यभागी प्रवेश करील.

Verse 65

भवानप्यविशंकं च ततः पोतान्महार्णवे । तामनु व्रजतु क्षिप्रं यज्ञवाराहमास्तुवन्

तूही निःशंक होऊन मग होडीतून महासागरात उतरून त्वरेने तिच्या मागे जा, आणि यज्ञ-वराहाचे स्तवन करीत राहा.

Verse 66

ततो द्रक्ष्यसि पाताले नगरीं चंपकावतीम् । महामनोहरा राजन्सहितां बालयानया

त्यानंतर, हे राजन्, तू पाताळात चंपकावती नावाची अत्यंत मनोहर नगरी पाहशील; आणि ही कन्या तुला तेथे नेणारी, तुझ्यासह असेल।

Verse 67

इत्युक्त्वांतर्हितो देवि स चतुर्मुखनंदनः । राजाप्यर्णवमासाद्य यथोक्तं परिलक्ष्य च

हे देवी, असे म्हणून तो चतुर्मुख (ब्रह्मा) याचा नंदन अंतर्धान पावला। राजा देखील समुद्राजवळ पोहोचून, सांगितल्याप्रमाणे सावधपणे निरीक्षण करू लागला।

Verse 68

विवेशांतःसमुद्रं च नगरीमाससाद ताम् । साथ विद्याधरी बाला नेत्रप्राघुणकी कृता

तो समुद्राच्या अंतर्भागात शिरला आणि त्या नगरीस पोहोचला। तेथे ती विद्याधरी कन्या जणू नेत्रांसाठी मेजवानीच, दृष्टीचा उत्सव झाली।

Verse 69

तेन राज्ञा त्रिजगती सौंदर्यश्रीरिवैकिका । पातालदेवतेयं वा ममनेत्रोत्सवाय किम्

त्या राजाला असे वाटले की त्रैलोक्याची सौंदर्यश्री जणू एकाच देहात साकार झाली आहे। की ही पाताळातील एखादी देवी माझ्या नेत्रोत्सवासाठी प्रकट झाली आहे?

Verse 70

निरणायि मधुद्वेष्ट्रा स्रष्टुः सृष्टिविलक्षणा । कुहूराहुभयादेषा कांतिश्चांद्रमसी किमु

ही मधुद्वेष्टा (विष्णु) यांनी घडवलेली, स्रष्ट्याच्या नेहमीच्या सृष्टीपेक्षा विलक्षण अशी निर्मिती आहे काय? की अमावस्या व राहूच्या भयातून उत्पन्न झालेली चंद्रसदृश कांती आहे?

Verse 71

योषिद्रूपं समाश्रित्य तिष्ठतेऽत्राकुतोऽभया । इत्थं क्षणं तां निर्वर्ण्य स राजागात्तदंतिकम्

स्त्रीरूप धारण करून ती येथे निर्भय उभी होती—भय कसा? तिला क्षणभर न्याहाळून राजा तिच्या जवळ गेला।

Verse 72

सा विलोक्याथ तं बाला नितरां मधुराकृतिम् । विशालोरस्थलतलं प्रलंबतुलसीस्रजम्

मग त्या बाळेने त्याला पाहिले—अतिशय मधुर रूपाचा, विशाल वक्षस्थळाचा, आणि लांब तुलसीमाळा लोंबकळत असलेला।

Verse 73

शंखचक्रांकसुभग भुजद्वयविराजितम् । हरिनामाक्षरसुधा सुधौत रदनावलिम्

त्याच्या दोन्ही भुजा शंख-चक्राच्या शुभ चिन्हांनी शोभून तेजस्वी दिसत होत्या; आणि दातांची रांग हरिनामाच्या अक्षरामृताने धुतल्यासारखी उजळ होती।

Verse 74

भवानीभक्तिबीजोत्थं भूरुहं पुरुषाकृतिम् । मनोरथफलैः पूर्णमासीद्धृष्टतनूरुहा

तो भवानीभक्तीच्या बीजातून उगवलेल्या, पुरुषाकृती धारण केलेल्या वृक्षासारखा भासला—मनोरथफळांनी परिपूर्ण; हे पाहून तिच्या अंगावर रोमांच उठले।

Verse 75

दोलापर्यंकमुत्सृज्य ह्रीभरा नम्रकंधरा । वेपथुं च परिष्टभ्य बाला प्रोवाच भूपतिम्

झुल्याच्या शय्येतून उठून, लज्जेने भारलेली व मान झुकवून, थरथर आवरून त्या बाळेने भूपतीला सांगितले।

Verse 76

कस्त्वमत्र कृतांतस्य भवनं मधुराकृते । प्राप्तो मे मंदभाग्यायाश्चेतोवृत्तिं निरुंधयन्

हे मधुराकृते! कृतांताच्या (मृत्यूच्या) भवनात इथे तू कोण आहेस? तू येऊन माझ्या अभागिणीच्या चित्ताच्या चंचल वृत्ती आवरून स्थिर करतेस।

Verse 77

यावन्नायाति सुभग स कठोरतराकृतिः । अतिपर्याकुलीकृत्य त्रिलोकीं दानवो मुहुः

हे सुभगा! अतिशय कठोर रूपाचा तो दानव येण्यापूर्वी—जो वारंवार त्रिलोकीला अत्यंत व्याकुळ करतो—(तू) आत्ताच (योग्य) कार्य कर।

Verse 78

कंकालकेतुर्दुर्वृत्तस्त्ववध्यः परहेतिभिः । तावद्गुप्तं समातिष्ठ शस्त्रागारेति गह्वरे

कंकालकेतु दुष्टवृत्तीचा असून इतरांच्या शस्त्रांनी अवध्य आहे. म्हणून तोपर्यंत या गह्वरातील शस्त्रागारात गुप्त राहा।

Verse 79

न मे कन्याव्रतं भंक्तुं स समर्थ उमा वरात् । आगामिन्यां तृतीयायां परश्वः पाणिपीडनम्

उमेच्या वरदानामुळे तो माझे कन्याव्रत भंग करू शकत नाही. येणाऱ्या तृतीयेला—परवा—पाणिपीडन (विवाहविधी) होईल।

Verse 80

संचिकीर्षति दुष्टात्मा गतायुर्मम शापतः । मा तद्भीतिं कुरु युवंस्तत्कार्यं भविताचिरम्

तो दुष्टात्मा काही अनिष्ट करायला पाहतो; पण माझ्या शापामुळे त्याचे आयुष्य क्षीण झाले आहे. म्हणून त्याची भीती बाळगू नकोस; त्याचा अंत लवकरच होईल।

Verse 81

विद्याधर्येति चोक्तः स शस्त्रागारे निगूढवत् । स्थितो वीरो महाबाहुर्दानवागमने क्षणः

विद्याधरीने असे सांगितल्यावर, तो महाबाहु वीर शस्त्रागारात लपून बसला आणि दानवाच्या येण्याची वाट पाहू लागला.

Verse 82

अथ सायं समायातो दानवो भीषणाकृतिः । त्रिशूलं कलयन्पाणौ मृत्योरपि भयावहम्

त्यानंतर संध्याकाळी, मृत्यूलाही भय वाटावे असे त्रिशूळ हातात घेऊन तो भयानक आकृतीचा दानव तिथे आला.

Verse 83

आगत्य दानवो रौद्रः प्रलयांबुदनिस्वनः । विद्याधरीं जगादेति मदाघूर्णितलोचनः

प्रलयकाळातील ढगांप्रमाणे गर्जना करणाऱ्या त्या रौद्र दानवाने येऊन, मदाने धुंद झालेल्या डोळ्यांनी विद्याधरीला असे म्हटले.

Verse 84

गृहाणेमानि रत्नानि दिव्यानि वरवर्णिनि । कन्यात्वं च परश्वस्ते पाणिग्राहादपैष्यति

हे सुंदरी, ही दिव्य रत्ने स्वीकार कर. परवा मी तुझ्याशी विवाह केल्यावर तुझे कुमारिकापण संपुष्टात येईल.

Verse 85

दासीनामयुतं प्रातर्दास्यामि तव सुंदरि । आसुरीणां सुरीणां च दानवीनां मनोहरम्

हे सुंदरी, उद्या सकाळी मी तुला असुरी, सुरी आणि दानवी कुळातील दहा हजार सुंदर दासी अर्पण करेन.

Verse 86

गंधर्वीणां नरीणां च किन्नरीणां शतंशतम् । विद्याधरीणां नागीनां यक्षिणीनां शतानि षट्

गंधर्वी स्त्रिया व मानवी कन्या यांचे शतशत समूह असतील; किन्नरींचेही शतशत असतील; तसेच विद्याधरी, नागीनी व यक्षिणी यांचे सहाशे (समूह) असतील।

Verse 87

राक्षसीनां शतान्यष्टौ शतमप्सरसां वरम् । एतास्ते परिचारिण्यो भविष्यंत्यमलाशये

राक्षसींचे आठशे (समूह) असतील आणि श्रेष्ठ अप्सरांचे शंभर (समूह) असतील। हे निर्मळहृदया! या सर्व तुझ्या परिचारिका होतील।

Verse 88

यावत्संपत्तिसंभारो दिक्पालानां गृहेषु वै । मत्परिग्रहतां प्राप्य तावतस्त्वमिहेश्वरी

दिक्पालांच्या गृहांत जितका काळ संचित वैभव टिकेल, तितक्याच काळ—माझ्या संरक्षणास प्राप्त होऊन—तू येथे अधीश्वरी राहशील।

Verse 89

दिव्यान्भोगान्मया सार्धं भोक्ष्यसे मत्परिग्रहात् । कदा परश्वो भविता यस्मिन्वैवाहिको विधिः

माझ्या संरक्षणामुळे तू माझ्यासह दिव्य भोगांचा उपभोग घेशील। तो परवा कधी येईल, ज्या दिवशी विवाहविधी होईल?

Verse 90

त्वदंगसंगसंस्पर्श सुखसंदोह मेदुरः । परां निर्वृतिमाप्स्यामि परश्वो निकटं यदि

तुझ्या अंगांच्या संग-स्पर्शातून उत्पन्न झालेल्या सुखसंचयाने परिपूर्ण होऊन, मी परम निर्वृती प्राप्त करीन—जर परवा खरोखरच जवळ असेल।

Verse 91

मनोरथाश्चिरं यावद्यं मे हृदि समेधिताः । तान्कृतार्थी करिष्यामि परश्वस्तव संगमात्

माझ्या हृदयात दीर्घकाळ वाढलेल्या ज्या मनोरथा आहेत, परवा तुझ्या संगमाने मी त्यांना कृतार्थ करीन।

Verse 92

जित्वा देवान्रणे सर्वानिंद्रादीन्मृगलोचने । त्रैलोक्यैश्वर्यसंपत्तेस्त्वां करिष्यामि चेश्वरीम्

इंद्रादी सर्व देवांना रणात जिंकून, हे मृगनयने, त्रैलोक्याच्या ऐश्वर्य-संपत्तीवर तुला अधीश्वरी करीन।

Verse 93

आधायांके त्रिशूलं स्वे सुष्वापेति प्रलप्य सः । नरमांसवसास्वाद प्रमत्तो वीतसाध्वसः

स्वतःच्या मांडीवर त्रिशूल ठेवून तो बडबडत झोपून गेला—नरमांस व वसेच्या स्वादाने मत्त, निर्भय व निःशंक।

Verse 94

वरं स्मरंती सा गौर्या विद्याधरकुमारिका । विज्ञाय तं प्रमत्तं च सुसुप्तं चातिनिर्भयम्

गौरीसदृश ती विद्याधरकन्या आपल्या वरण केलेल्या वराचे स्मरण करीत, तो प्रमत्त, गाढ झोपलेला व अत्यंत निर्भय आहे असे जाणली।

Verse 95

आहूय तं नरवरं वरं सर्वांगसुंदरम् । विष्णुभक्तिकृतत्राणं प्राणनाथेति जल्प्य च

विष्णुभक्तीने ज्याचे रक्षण झाले होते, त्या सर्वांगसुंदर श्रेष्ठ नरवराला बोलावून ती म्हणाली—“हे प्राणनाथ!”

Verse 96

शूलं तदंकादादाय गृहाणेमं जहि द्रुतम् । इति त्रिशूलं बालातो बालार्कसदृशद्युति

“त्याच्या मांडीवरचा शूल उचल; हा घेऊन त्वरेने त्याचा संहार कर!” असे म्हणताच बालार्कासारख्या तेजाने उजळलेला त्रिशूल कन्येकडून घेतला गेला।

Verse 97

समादाय महाबाहुः स तदा मित्रजिन्नृपः । जहर्ष च जगादोच्चैर्बालायाश्चाभयं दिशन्

तेव्हा महाबाहू राजा मित्रजिताने तो त्रिशूल उचलला; आनंदित होऊन, कन्येला अभय देत तो मोठ्याने बोलला।

Verse 98

वामपादप्रहारेण तमाताड्य स निर्भयः । संस्मरंश्चक्रिणं चित्ते जगद्रक्षामणिं हरिम्

डाव्या पायाच्या प्रहाराने त्याला आघात करून तो निर्भय उभा राहिला—चित्तात चक्रधारी, जगद्रक्षक मणिरूप हरि याचे स्मरण करीत।

Verse 99

जर्गाद तिष्ठ रे दुष्ट कन्याधर्षणलालस । युध्यस्वात्र मया सार्धं न सुप्तं हन्म्यहं रिपुम्

तो म्हणाला—“थांब रे दुष्टा, कन्याधर्षणास लालसा करणाऱ्या! इथे माझ्याशी युद्ध कर; मी झोपलेल्या शत्रूचा वध करीत नाही।”

Verse 100

इति संश्रुत्य संभ्रांत उत्थाय स दनोः सुतः । त्रिशूलं देहि मे कांते प्रोवाचेति मुहुर्मुहुः

हे ऐकून दनूचा पुत्र घाबरून उठला आणि पुन्हा पुन्हा म्हणाला—“कांते, मला त्रिशूल दे!”

Verse 110

त्वया कपटरूपेण बलिनः कैटभादयः । न बलेन हताः संख्ये हता एवच्छलेन हि

तू कपटरूप धारण करून कैटभादि बलवानांचा संहार केला; ते रणांगणात केवळ बळाने नव्हे, तर नीतिकौशल्य व छलानेच मारले गेले.

Verse 120

निजघान महाबाहुः स च प्राणाञ्जहौ क्षणात् । इत्थं कंकालकेतुं स निहत्य सुरकंपनम्

महाबाहूंनी त्याला प्रहार करून पाडले आणि तो क्षणात प्राण सोडून गेला. अशा रीतीने देवांनाही कंपविणारा कंकालकेतू त्याने निहत केला.

Verse 130

अपि स्मृत्वा पुरीं यां वै काशीं त्रैलोक्यकांक्षिताम् । न नरो लिप्यते पापैस्तां विवेश स भूपतिः

त्रैलोक्यकांक्षित काशीपुरीचे स्मरण जरी केले तरी मनुष्य पापांनी लिप्त होत नाही; त्या काशीतच तो भूपती प्रवेशला.

Verse 140

इति राज्ञोदिता राज्ञी प्रवक्तुमुपचक्रमे । इति कर्तव्यतां तस्य व्रतस्य सरहस्यकाम्

राजाने असे उद्युक्त केल्यावर राणी बोलू लागली—त्या व्रताची कर्तव्यविधी, अंतःरहस्यासह सांगण्याची इच्छा धरून.