Adhyaya 4

Verse 1

स्कंद उवाच । कुंभसंभव वक्ष्यामि शृणोत्ववहितो भवान् । कपर्दीशस्य लिंगस्य महामाहात्म्यमुत्तमम्

स्कंद म्हणाले—हे कुंभसंभव (अगस्त्य), मी सांगतो; आपण सावध होऊन ऐका। कपर्दीशाच्या लिंगाचे परम उत्तम महामाहात्म्य मी वर्णन करीत आहे।

Verse 2

कपर्दी नाम गणपः शंभोरत्यंतवल्लभः । पित्रीशादुत्तरे भागे लिंगं संस्थाप्य शांभवम्

कपर्दी नावाचा एक गण, जो शंभूला अत्यंत प्रिय होता, त्याने पित्रीशाच्या उत्तरेकडे शांभव (शैव) लिंगाची स्थापना केली।

Verse 3

कुंडं चखान तस्याग्रे विमलोदक संज्ञकम् । यस्य तोयस्य संस्पर्शाद्विमलो जायते नरः

त्याच्या समोर त्याने ‘विमलोदक’ नावाचे कुंड खोदले; ज्याच्या जलस्पर्शाने मनुष्य निर्मळ (विमल) होतो।

Verse 4

इतिहासं प्रवक्ष्यामि तत्र त्रेतायुगे पुरा । यथावृत्तं कुंभयोने श्रवणात्पातकापहम्

आता मी तेथे त्रेतायुगातील प्राचीन पवित्र इतिहास सांगतो, हे कुंभयोनि (अगस्त्य)! जसा घडला तसाच; ज्याचे केवळ श्रवण पापांचा नाश करते.

Verse 5

एकः पाशुपत श्रेष्ठो वाल्मीकिरिति संज्ञितः । तपश्चचार स मुनिः कपर्दीशं समर्चयन्

पाशुपतांमध्ये एक श्रेष्ठ भक्त होता, जो ‘वाल्मीकि’ या नावाने प्रसिद्ध होता. तो मुनि तपश्चर्या करीत कपर्दीश (शिव) यांची भक्तिभावाने आराधना करीत असे.

Verse 6

एकदा स हि हेमंते मार्गे मासि तपोधनः । स्नात्वा तत्र महातीर्थे मध्याह्ने विमलोदके

एकदा हेमंत ऋतूत, मार्ग मासात, तो तपोधन मुनि तेथे महातीर्थात मध्याह्नी निर्मळ पाण्यात स्नान करून शुद्ध झाला.

Verse 7

चकार भस्मना स्नानमापादतलमस्तकम् । लिंगस्य दक्षिणेभागे कृतमाध्याह्निकक्रियः

त्याने भस्माने पायांच्या तळापासून मस्तकापर्यंत स्नान केले; आणि लिंगाच्या दक्षिण भागी मध्याह्निक कर्म पूर्ण केले.

Verse 8

न्यस्तमस्तकपांसुश्च संध्यामाध्यात्मिकीं स्मरन् । जपन्पंचाक्षरीं विद्यां ध्यायन्देवं कपर्दिनम्

मस्तक नम्र करून, आध्यात्मिक संध्याचे स्मरण करीत, तो पंचाक्षरी विद्येचा जप करीत आणि देव कपर्दिन (शिव) यांचे ध्यान करीत असे.

Verse 9

कृत्वा संहारमार्गेण सप्रमाणं प्रदक्षिणाम् । हुडुंकृत्य हुडुंकृत्य हुडुंकृत्य त्रिरुच्चकैः

संहार-मार्गाने प्रमाणयुक्त पूर्ण प्रदक्षिणा करून त्याने मोठ्या आवाजात ‘हुडुं’ असा नाद पुन्हा पुन्हा केला—तीनदा।

Verse 10

प्रणवं पुरतः कृत्वा षड्जादिस्वरभेदतः । गीतं विधाय सानंदं सनृत्यं हस्तकान्वितम्

प्रणव ‘ॐ’ पुढे ठेवून, षड्जादी स्वरभेदांनी, त्याने आनंदाने गीत गायले आणि हस्तमुद्रांसह नृत्यही केले।

Verse 11

अंगहारैर्मनोहारि चारी मंडलसंयुतम् । क्षणं तत्र सरस्तीरे उपविष्टो महातपाः

मनोहर अंगहारांनी, चारी व मंडलचालींनी युक्त होऊन, तो महातपस्वी तेथे सरोवरतीरी क्षणभर बसला।

Verse 12

अद्राक्षीद्राक्षसं घोरमतीव विकृताकृतिम् । शुष्कशंखकपोलास्यं निमग्ना पिंगलोचनम्

त्याने एक घोर राक्षस पाहिला, अत्यंत विकृत देहयष्टीचा—ज्याचे कपोल व मुख सुकलेल्या शंखासारखे, आणि पिंगळे डोळे आत खोल गेलेले।

Verse 13

रूक्षस्फुटितकेशाग्रं महालंब शिरोधरम् । अतीव चिपिट घ्राणं शुष्कौष्ठमतिदंतुरम्

त्याचे केसांचे टोक रूक्ष व फुटलेले; डोके व मान मोठी होऊन लोंबकळत होती. नाक अत्यंत चपटे, ओठ कोरडे, आणि दात फारच बाहेर आलेले होते.

Verse 14

महाविशालमौलिं च प्रोर्ध्वीभूतशिरोरुहम् । प्रलंबकर्णपालीकं पिंगलश्मश्रुभीषणम्

त्याचे मस्तक अत्यंत विशाल होते, केस उभे राहिलेले होते। कानांच्या पाळ्या लांब लोंबत होत्या आणि पिंगट, ताठ मिशांनी तो भयानक दिसत होता।

Verse 15

प्रलंबित ललज्जिह्वमत्युत्कट कृकाटिकम् । स्थूलास्थि जत्रु संस्थानं दीर्घस्कंधद्वयोत्कटम्

त्याची जीभ लोंबकळत होती आणि मान अत्यंत विकृत व उठून दिसत होती. जत्रु-प्रदेश व वरचा वक्षभाग जाड हाडांनी बनलेला होता; दोन्ही खांदे लांब व भयावह रीतीने प्रचंड होते।

Verse 16

निमग्नकक्षाकुहरं शुष्कह्रस्व भुजद्वयम् । विरलांगुलिहस्ताग्रं नतपीन नखावलिम्

त्याच्या काखेचे खळगे आत खोल गेलेले होते आणि दोन्ही भुजा कोरड्या व ठेंगण्या होत्या. हाताच्या टोकाला बोटे विरळ व बारीक होती; नखे वाकडी व जाड होती।

Verse 17

विशुष्क पांसुलोत्क्रोडं पृष्ठलग्नोदरत्वचम् । कटीतटेन विकटं निर्मांसत्रिकबंधनम्

त्याचा कटिप्रदेश पूर्ण कोरडा व धुळीने माखलेला होता; पोटाची त्वचा पाठीला चिकटली होती. कंबर विकृत व भयानक होती आणि त्रिक-संधीवर मांसहीन, हाडांच्या गाठी बांधल्यासारख्या होत्या।

Verse 18

प्रलंब स्फिग्युगयुतं शुष्कमुष्काल्पमेहनम् । दीर्घनिर्मांसलोरूकं स्थूलजान्वस्थिपंजरम्

त्याचे नितंब खाली लोंबत होते; अंडकोष कोरडे व आकसलेले आणि लिंग अल्प होते. मांड्या लांब पण मांसहीन होत्या; गुडघे जाड, भयावह हाडांच्या पिंजऱ्याने युक्त होते।

Verse 19

अस्थिचर्मावशेषं च शिराजालितविग्रहम् । शिरालं दीर्घजंघं च स्थूलगुल्फास्थिभीषणम्

तो केवळ हाडे आणि कातडी उरलेला, नसांच्या जाळ्याने वेढलेला होता. लांब मांड्या आणि घोट्याच्या जाड हाडांमुळे तो भयानक दिसत होता.

Verse 20

अतिविस्तृत पादं च दीर्घवक्रकृशांगुलिम् । अस्थिचर्मावशेषेण शिराताडितविग्रहम्

त्याचे पाय अत्यंत रुंद होते आणि बोटे लांब, वाकडी व बारीक होती. केवळ हाडे आणि कातडी उरल्यामुळे त्याचे शरीर नसांनी भरलेले दिसत होते.

Verse 21

विकटं भीषणाकारं क्षुत्क्षाममतिलोमशम् । दावदग्धद्रुमाकारमति चंचललोचनम्

तो विक्राळ आणि भयानक आकाराचा, भुकेने व्याकुळ आणि अंगावर खूप केस असलेला होता. वणव्यात जळालेल्या झाडासारखा तो दिसत होता आणि त्याचे डोळे अतिशय चंचल होते.

Verse 22

मूर्तं भयानकमिव सर्वप्राणिभयप्रदम् । हृदयाकंपनं दृष्ट्वा तं प्रेतं वृद्धतापसः । अतिदीनाननं कस्त्वमिति धैर्येण पृष्टवान्

साक्षात भीतीसारख्या, सर्व प्राण्यांना भय देणाऱ्या आणि हृदय कंपित करणाऱ्या त्या प्रेताला पाहून, वृद्ध तपस्वीने धैर्याने विचारले - "अत्यंत दीन चेहरा असलेल्या हे जिवा, तू कोण आहेस?"

Verse 23

कुतस्त्वमिह संप्राप्तः कस्मात्ते गतिरीदृशी । अनुक्रोशधियारक्षः पृच्छामि वद निर्भयम्

"तू इथं कुठून आला आहेस? तुझी अशी अवस्था कशामुळे झाली आहे? हे जिवा, मी दयाबुद्धीने विचारत आहे, न घाबरता सांग."

Verse 24

अस्माकं तापसानां च न भयं त्वद्विधान्मनाक् । शिवनामसहस्राणां विभूतिकृतवर्मणाम्

आम्हा तपस्व्यांना तुझ्यासारख्या प्राण्यांची किंचितही भीती नाही; कारण आम्ही शिवसहस्रनाम-जपाने संरक्षित आणि विभूतीधारणरूपी कवचाने आच्छादित आहोत।

Verse 25

तापसोदीरितमिति तद्रक्षः प्रीतिपूवर्कम् । निशम्य प्रांजलिः प्राह तं कृपालुं तपोधनम्

तपस्व्याचे वचन ऐकून तो राक्षस प्रसन्न झाला; हात जोडून त्याने कृपाळू, तपोधन मुनींना म्हटले।

Verse 26

राक्षस उवाच । अनुक्रोशोस्ति यदि ते भगवंस्तापसोत्तम । स्ववृत्तांतं तदा वच्मि शृणुष्वावहितः क्षणम्

राक्षस म्हणाला— हे भगवन्, हे तपस्वीश्रेष्ठ! जर तुमच्यात करुणा असेल, तर मी माझा वृत्तांत सांगतो; क्षणभर सावध होऊन ऐका।

Verse 27

प्रतिष्ठानाभिधानोस्ति देशो गोदावरी तटे । तीर्थप्रतिग्रहरुचिस्तत्रासं ब्राह्मणस्त्वहम्

गोदावरीच्या तीरावर ‘प्रतिष्ठान’ नावाचा एक देश आहे. तेथे मी ब्राह्मण म्हणून राहत होतो आणि तीर्थकर्माशी संबंधित दान-प्रतिग्रहात मला रुची होती.

Verse 28

तेन कर्मविपाकेन प्राप्तोस्मि गतिमीदृशीम् । मरुस्थले महाघोरे तरुतोयविवर्जिते

त्या कर्माच्या विपाकामुळे मला अशी अवस्था प्राप्त झाली—मी भयंकर मरुभूमीत पडलो, जिथे ना वृक्ष आहेत ना पाणी.

Verse 29

गतो बहुतरः कालस्तत्र मे वसतो मुने । क्षुधितस्य तृषार्तस्य शीततापसहस्य च

हे मुने, तेथे वसत असता माझा फार दीर्घ काळ निघून गेला—भुकेने पीडित, तहानेने व्याकुळ, आणि शीत-ताप सहन करीत राहिलो।

Verse 30

वर्षत्यपि महामेघे धारासारैर्दिवानिशम् । प्रावृट्कालेऽनिले वाति किंचित्प्रावरणं न मे

महामेघ दिवसरात्र धाराधार पाऊस पाडीत असतानाही, आणि पावसाळ्यात वारा वाहत असतानाही, माझ्याकडे किंचितही आच्छादन नाही।

Verse 31

पर्वण्यदत्तदाना ये कृततीर्थप्रतिग्रहाः । त इमां योनिमृच्छंति महादुःख निबंधनीम्

जे पवित्र पर्वदिनी दान देत नाहीत, पण तीर्थस्थानी दान-दक्षिणा स्वीकारतात, ते याच योनीत पडतात—जी महादुःखाचे बंधन आहे।

Verse 32

गते बहुतिथे काले मरुभूमौ मुने मया । दृष्टो ब्राह्मणदायाद एकदा कश्चिदागतः

हे मुने, त्या मरुभूमीत फार काळ गेल्यावर, एकदा मी एका ब्राह्मणाच्या वंशजाला तेथे आलेला पाहिले।

Verse 33

सूर्योदयमनुप्राप्य संध्याविधिविवर्जितः । कृत्वा मूत्रपुरीषे तु शौचाचमनवर्जितः

सूर्योदयाचा काळ येऊनही त्याने संध्याविधी सोडला; आणि मूत्रपुरीष करून शौच व आचमनही केले नाही।

Verse 34

मुक्तकच्छमशौचं च संध्याकर्मविवर्जितम् । तं दृष्ट्वा तच्छरीरेहं संक्रांतो भोगलिप्सया

अविनीत वेशाचा, अशौचयुक्त आणि संध्याकर्म टाकून दिलेला तो द्विज पाहून, भोगलालसेने मी इथेच त्याच्या देहात प्रवेश केला।

Verse 35

स द्विजो मंदभाग्यान्मे केनचिद्वणिजा सह । अर्थलोभेन संप्राप्तः पुरीं पुण्यामिमां मुने

हे मुने! माझ्या मंदभाग्यामुळे तो द्विज एका वणिकासह अर्थलोभाने प्रेरित होऊन या पुण्यपुरीत येऊन पोहोचला।

Verse 36

अंतःपुरि प्रविष्टोभूत्स द्विजो मुनिसत्तम । तच्छरीराद्बहिर्भूतस्त्वहं पापैः समं क्षणात्

हे मुनिसत्तम! तो द्विज अंतःपुर-परिसरात प्रवेश करताच, मी पापांसह क्षणार्धात त्याच्या देहातून बाहेर फेकला गेलो।

Verse 37

प्रवेशो नास्ति चास्माकं प्रेतानां तपसां निधे । महतां पातकानां च वाराणस्यां शिवाज्ञया

हे तपोनिधे! शिवाज्ञेने वाराणसीत आम्हा प्रेतांचा प्रवेश नाही; तसेच महापातकांचाही नाही।

Verse 38

अद्यापि तानि पापानि तद्बहिर्निर्गमेच्छया । बहिरेव हि तिष्ठंति सीम्नि प्रमथसाध्वसात्

आजही ती पापे त्याला बाहेर काढण्याच्या इच्छेने सीमेवर, बाहेरच, शिवाच्या प्रमथांच्या भयामुळे थांबली आहेत।

Verse 39

अद्य श्वो वा परश्वो वा स बहिर्निर्गमिष्यति । इत्याशया स्थिताः स्मो वै यावदद्य तपोधन

‘आज, उद्या किंवा परवा तो बाहेर निघेल’—या आशेने आम्ही आजवर थांबलो आहोत, हे तपोधन।

Verse 40

नाद्यापि स बहिर्गच्छेन्नाद्याप्याशा प्रयाति नः । इत्यास्महे निराधारा आशापाश नियंत्रिताः

आताही तो बाहेर जात नाही आणि आताही आमची आशा सुटत नाही। म्हणून आम्ही निराधार होऊन आशेच्या पाशाने बांधलेले राहतो।

Verse 41

चित्रमद्यतनं वच्मि तपस्विंस्तन्निशामय । अतीव भावि कल्याणमिति मन्येऽधुनैव हि

आजचे एक अद्भुत वृत्त सांगतो—ऐक, हे तपस्वी। मला वाटते की आत्ताच अतिशय महान कल्याण घडणार आहे।

Verse 42

आप्रयागं प्रतिदिनं प्रयामः क्षुधिता वयम् । आहारकाम्यया क्वापि परं नो किंचिदाप्नुमः

आम्ही भुकेले दररोज प्रयागापर्यंत भटकतो, आहाराच्या इच्छेने; पण आम्हाला काहीच मिळत नाही।

Verse 43

संति सर्वत्र फलिनः पादपाः प्रतिकाननम् । जलाशयाश्च स्वच्छापाः संति भूम्यां पदेपदे

सर्वत्र प्रत्येक काननात फलदार वृक्ष आहेत, आणि भूमीवर पावलोपावली स्वच्छ पाण्याची जलाशयेही आहेत।

Verse 44

अन्यान्यपि च भक्ष्याणि सर्वेषां सुलभान्यहो । पानान्यपि विचित्राणि संति भूयांसि सर्वतः

इतरही अनेक भक्ष्य पदार्थ—सर्वांना सहज मिळणारे—येथे खरोखर उपलब्ध आहेत; आणि सर्वत्र नानाविध पेयेही पुष्कळ आहेत।

Verse 45

परं नो दृग्गतान्येव दूरे दूरे व्रजंत्यहो । दैवादद्यैकमायांतं दृष्ट्वा कार्पटिकं मुने

परंतु आमच्या दृष्टीस येणारे सर्व काही, अहो, दूर-दूर निघून जाते. पण आज दैवयोगाने एक चिथड्यांतील भिक्षुक येताना दिसला, हे मुने…

Verse 46

तस्यांतिकमहं प्राप्तः क्षुधया परिपीडितः । प्रसह्य भक्षयाम्येनमिति मत्वा त्वरान्वितः

क्षुधेने अत्यंत पीडित होऊन मी त्याच्या जवळ पोहोचलो; आणि ‘याला बलाने दाबून खाऊन टाकीन’ असे मनात धरून मी घाईघाईने पुढे धावलो।

Verse 47

यावत्तं तु जिघृक्षामि तावत्तद्वदनांबुजात् । शिवनामपवित्रा वाङ्निरगाद्विघ्नहारिणी

पण मी जसा त्याला पकडू लागलो, तसाच त्याच्या मुखकमळातून शिवनामाने पवित्र झालेली वाणी बाहेर पडली—ती सर्व विघ्ने हरून टाकणारी होती।

Verse 48

शिवनामस्मरणतो मदीयमपि पातकम् । मंदीभूतं ततस्तेन प्रवेशं लब्धवानहम्

शिवनामस्मरणाने माझे स्वतःचे पापही मंद झाले; आणि त्याच कारणाने मला (त्याच्यासह) प्रवेश मिळाला।

Verse 49

सीमस्थैः प्रमथैर्नाहं सद्यो दृग्गोचरीकृतः । शिवनामश्रुतौ येषां तान्न पश्येद्यमोपि यत्

सीमेवर असलेल्या प्रमथांना मी तत्क्षणी दिसलो नाही; ज्यांनी शिवनाम श्रवण केले आहे, त्यांना यमसुद्धा पाहू शकत नाही।

Verse 50

अंतर्गेहस्य सीमानं प्राप्तस्तेन सहाधुना । स तु कार्पटिको मध्यं प्रविष्टोहमिहस्थितः

आता त्याच्यासह मी अंतःप्रांगणाच्या सीमेपर्यंत आलो आहे; तो चिथड्यांचा भिक्षुक मध्यभागी आत गेला, आणि मी इथेच उभा आहे।

Verse 51

आत्मानं बहुमन्येहं त्वां विलोक्याधुना मुने । मामुद्धर कृपालो त्वं योनेरस्मात्सदारुणात्

हे मुने, तुला आता पाहून मी स्वतःला फार धन्य मानतो। कृपाळू, या सदैव भयानक योनि-स्थितीतून मला उध्दर।

Verse 52

इति प्रेतवचः श्रुत्वा स कृपालुस्तपोधनः । मनसा चिंतयामास धिङ्निजार्थोद्यमान्नरान्

प्रेताचे हे वचन ऐकून तो कृपाळू तपोधन मनात विचार करू लागला—‘धिक्कार असो त्या नरांना, जे फक्त स्वार्थासाठीच धडपडतात!’

Verse 53

स्वोदरं भर यः सर्वे पशुपक्षिमृगादयः । स एव धन्यः संसारे यः परार्थोद्यतः सदा

पशु, पक्षी, मृग इत्यादी सर्वजण आपलेच पोट भरतात; पण या संसारात तोच खरा धन्य, जो सदैव परहितासाठी तत्पर असतो।

Verse 54

तपसाद्य निजेनाहं प्रेतमेतमघातुरम् । मामेव शरणं प्राप्तमुद्धरिष्याम्यसंशयम्

माझ्या स्वतःच्या तपोबलाने, केवळ माझ्याच शरणास आलेल्या या दुःखित प्रेताचा मी निःसंशय उद्धार करीन.

Verse 55

विमृश्येति स वै चित्ते पिशाचं प्राह सत्तमः । विमलोदे सरस्यस्मिन्स्नाहि रे पापनुत्तये

चित्तात विचार करून त्या श्रेष्ठ पुरुषाने पिशाचास म्हटले—“अरे पिशाचा, पाप-नाशासाठी या विमलोद सरोवरात स्नान कर.”

Verse 56

पिशाच ते पिशाचत्वं तीर्थस्यास्य प्रभावतः । कपर्दीशेक्षणादद्य क्षणात्क्षीणं विनंक्ष्यति

“अरे पिशाचा! या तीर्थाच्या प्रभावाने आणि कपर्दीशाच्या दर्शनमात्राने आजच तुझे पिशाचत्व क्षणात क्षीण होऊन नष्ट होईल.”

Verse 57

श्रुत्वेति स मुनेर्वाक्यं प्रेतः प्राह प्रणम्य तम् । प्रीतात्मा प्रीतमनसं प्रबद्धकरसंपुटः

मुनींचे वचन ऐकून त्या प्रेताने त्यांना नमस्कार करून म्हटले—हृदय आनंदित, मन प्रसन्न, आणि हात जोडून.

Verse 58

पानीयं पातुमपि नो लभेयं मुनिसत्तम । स्नानस्य का कथा नाथ रक्षेयुर्जलदेवताः

“हे मुनिश्रेष्ठ! मला पिण्यासाठी पाणीही मिळत नाही; मग स्नानाची काय कथा, हे नाथ? जलदेवता मला अडवतील.”

Verse 59

पानस्याप्यत्र का वार्ता जलस्पर्शोपि दुर्लभः । इति प्रेतोक्तमाकर्ण्य स भृशं प्रीतिमानभूत्

“इथे पिण्याची तरी काय आशा? पाण्याचा स्पर्शही दुर्मिळ आहे।” प्रेताचे हे वचन ऐकून तो अत्यंत आनंदित झाला।

Verse 60

उवाच च तपस्वी तं जगदुद्धरणक्षमः । गृहाणेमां विभूतिं त्वं ललाटफलके कुरु

मग जगदुद्धारास समर्थ तपस्वी त्याला म्हणाला— “ही विभूती घे; ती तू ललाटावर धारण कर.”

Verse 61

अस्माद्विभूतिमाहात्म्यात्प्रेत कोपि न कुत्रचित् । बाधा करोति कस्यापि महापातकिनोप्यहो

या विभूतीच्या माहात्म्याने कोणताही प्रेत कुठेही कोणालाही बाधा करीत नाही— अहो, महापातकीलाही नाही!

Verse 62

भालं विभूतिधवलं विलोक्य यमकिंकराः । पापिनोपि पलायंते भीताः पाशुपतास्त्रतः

विभूतीने धवल झालेले भाळ पाहताच यमाचे किंकर पळून जातात; पापीही पाशुपतास्त्राने भयभीत झाल्यासारखे दूर होतात।

Verse 63

अस्थिध्वजांकितं दृष्ट्वा यथा पांथा जलाशयम् । दूरं यंति तथा भस्म भालांकं यमकिंकराः

जसे पांथस्थ अस्थिध्वजाने अंकित जलाशयाचा संकेत पाहून दूरवर त्याच दिशेने जातात, तसेच भस्मांकित भाळ पाहताच यमाचे किंकर दूर निघून जातात।

Verse 64

कृतभूति तनुत्राणं शिवमंत्रैर्नरोत्तमम् । नोपसर्पंति नियतमपि हिंस्राः समंततः

शिवमंत्रांनी संस्कारित पवित्र विभूती नरोत्तमाच्या देहाचे कवच होते; सर्व बाजूंनी असलेले हिंस्र प्राणीही नित्य त्याच्याजवळ येत नाहीत.

Verse 66

सर्वेभ्यो दुष्टसत्त्वेभ्यो यतो रक्षेदहर्निशम् । रक्षत्येषा ततः प्रोक्ता विभूतिर्भूतिकृद्यतः

ही विभूती अहोरात्र सर्व दुष्ट सत्त्वांपासून रक्षण करते आणि स्वतःच रक्षक ठरते; म्हणून तिला ‘विभूती’ म्हणतात, कारण ती कल्याण व सिद्धी देणारी आहे.

Verse 67

भासनाद्भर्त्सनाद्भस्म पांसुः पांसुत्वदायतः । पापानां क्षारणात्क्षारो बुधेरेवं निरुच्यते

याला ‘भस्म’ म्हणतात, कारण ते प्रकाश देते व अधर्माचा धिक्कार करते; ‘पांसू’ म्हणतात, कारण ते सर्वांना धुळीसारखे करते; आणि ‘क्षार’ म्हणतात, कारण ते पापे खरवडून दूर करते—असे ज्ञानी अर्थ सांगतात.

Verse 68

गृहीत्वा धारमध्यात्स भस्म प्रेतकरेऽर्पयत् । सोप्यादरात्समादाय भालदेशे न्यवेशयत्

धारेच्या मध्यातून भस्म घेऊन त्याने प्रेताच्या हातात अर्पण केले; आणि त्यानेही आदराने ते घेऊन कपाळावर लावले.

Verse 69

विभूतिधारिणं वीक्ष्य पिशाचं जलदेवताः । जलावगाहनपरं वारयांचक्रिरे न तम्

विभूती धारण केलेला पिशाच पाहून जलदेवतांनी त्याला अडवले नाही, जरी तो स्नानासाठी पाण्यात उतरायला तत्पर होता.

Verse 70

स्नात्वा पीत्वा स निर्गच्छेद्यावत्तस्माज्जलाशयात् । तावत्पैशाच्यमगमद्दिव्यदेहमवाप च

तो स्नान करून जल प्राशन करून जसा त्या जलाशयातून बाहेर आला, तसा त्याचा पिशाचभाव नाहीसा झाला आणि त्याला दिव्य देह प्राप्त झाला।

Verse 71

दिव्यमालांबरधरो दिव्यगंधानुलेपनः । दिव्ययानं समारुह्य वर्त्म प्राप्तोथ पावनम्

दिव्य माळा व वस्त्रे धारण करून, दिव्य सुगंधी लेपन करून, तो दिव्य यानावर आरूढ झाला आणि पावन मार्गास प्राप्त झाला।

Verse 72

गच्छता तेन गगने स तपस्वी नमस्कृतः । प्रोच्चैः प्रोवाच भगवन्मोचितोस्मि त्वयानघ

आकाशात जात असता त्याने एका तपस्व्यास नमस्कार केला; आणि मोठ्याने म्हणाला— “हे भगवन्, हे अनघ! तू मला मुक्त केलेस।”

Verse 73

तस्मात्कदर्ययोनित्वादतीव परिनिंदितात् । अस्य तीर्थस्य माहात्म्याद्दिव्यदेहमवाप्तवान्

अत्यंत निंद्य व कदर्य योनीभावातून, या तीर्थाच्या माहात्म्यामुळे त्याने दिव्य देह प्राप्त केला।

Verse 74

पिशाचमोचनं तीर्थमद्यारभ्य समाख्यया । अन्येषामपि पैशाच्यमिदं स्नानाद्धरिष्यति

आजपासून हे ‘पिशाचमोचन तीर्थ’ या नावाने प्रसिद्ध होईल; आणि येथे स्नान केल्याने इतरांचाही पिशाचभाव दूर होईल।

Verse 75

अस्मिंस्तीर्थे महापुण्ये ये स्नास्यंतीह मानवाः । पिंडांश्च निर्वपिष्यंति संध्यातर्पणपूर्वकम्

या महापुण्य तीर्थात जे मनुष्य स्नान करतात आणि संध्यावंदन व तर्पण करून पिंडदान करतात, ते पितृतर्पणामुळे महान पुण्य प्राप्त करतात।

Verse 76

दैवात्पैशाच्यमापन्नास्तेषां पितृपितामहाः । तेपि पैशाच्यमुत्सृज्य यास्यंति परमां गतिम्

दैवयोगाने त्यांच्या पितर व पितामह पिशाचभावास प्राप्त झाले तरी, तेही तो भाव टाकून परम गतीस जातील।

Verse 77

अद्यशुक्लचतुर्दश्यां मार्गेमासि तपोनिधे । अत्र स्नानादिकं कार्यं पैशाच्यपरिमोचनम

हे तपोनिधे! आज मार्गशीर्ष महिन्यातील शुक्ल चतुर्दशीस येथे स्नानादि कर्म करावे; याने पिशाचदोषातून मुक्ती मिळते।

Verse 78

इमां सांवत्सरीं यात्रां ये करिष्यंति मानवाः । तीर्थप्रतिग्रहात्पापान्निःसरिष्यंति ते नराः

जे मनुष्य ही वार्षिक यात्रा करतील, ते तीर्थाच्या प्रसादाने पापांतून बाहेर पडून मुक्त होतील।

Verse 79

पिशाचमोचने स्नात्वा कपर्दीशं समर्च्य च । कृत्वा तत्रान्नदानं च नरोन्यत्रापि निर्भयाः

पिशाचमोचन येथे स्नान करून, कपर्दीश प्रभूची यथाविधी पूजा करून आणि तेथे अन्नदान केल्यास मनुष्य अन्यत्रही निर्भय होतो।

Verse 80

मार्गशुक्लचतुर्दश्यां कपर्दीश्वर संनिधौ । स्नात्वान्यत्रापि मरणान्न पैशाच्यमवाप्नुयुः

मार्गशीर्ष शुक्ल चतुर्दशीला कपर्दीश्वराच्या सान्निध्यात स्नान केल्यास, अन्यत्र मरण आले तरी त्यांना पैशाच्य-दोष प्राप्त होत नाही।

Verse 81

इत्युक्त्वा दिव्यपुरुषो भूयोभूयो नमस्य तम् । तपोधनं महाभागो दिव्यां गतिमवाप्तवान्

असे बोलून त्या दिव्य पुरुषाने त्या महाभाग तपोधनाला पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला; आणि तो धन्य पुरुष दिव्य गतीस प्राप्त झाला।

Verse 82

तपोधनोपि तं दृष्ट्वा महाश्चर्यं घटोद्भव । कपर्दीश्वरमाराध्य कालान्निर्वाणमाप्तवान्

हे घटोद्भव अगस्त्य! ते महान् आश्चर्य पाहून तपोधनानेही कपर्दीश्वराची आराधना केली; आणि कालांतराने निर्वाण प्राप्त केले।

Verse 83

पिशाचमोचनं तीर्थं तदारभ्य महामुने । वाराणस्यां परां ख्यातिमगमत्सर्वपापहृत्

हे महामुने! त्या वेळेपासून वाराणसीत सर्व पापांचा नाश करणारे पिशाचमोचन तीर्थ परम ख्यातीस पोहोचले।

Verse 84

पैशाचमोचने तीर्थे संभोज्य शिवयोगिनम् । कोटिभोज्यफलं सम्यगेकैक परिसंख्यया

पैशाचमोचन तीर्थात शिवयोगीला भोजन घातल्यास, प्रत्येक अशा कर्माच्या गणनेनुसार, सम्यक् कोटी-भोजनाचे फळ मिळते।

Verse 85

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं नरो नियतमानसः । भूतैः प्रेतैः पिशाचैश्च कदाचिन्नाभिभूयते

हा पुण्य अध्याय ऐकून, संयत मनाचा मनुष्य कधीही भूत, प्रेत व पिशाच यांच्यामुळे पराभूत होत नाही।

Verse 86

बालग्रहाभिभूतानां बालानां शांतिकारकम् । पठनीयं प्रयत्नेन महाख्यानमिदं परम्

बालग्रहाने बाधित बालकांसाठी हे परम महाख्यान शांती व संरक्षण देणारे आहे; प्रयत्नपूर्वक पठण करावे।

Verse 87

इदमाख्यानमाकर्ण्य गच्छन्देशांतरं नरः । चोरव्याघ्रपिशाचाद्यैर्नाभिभूयेत कुत्रचित्

हे पवित्र आख्यान ऐकून, देशांतराला जात असतानाही मनुष्य कुठेही चोर, वाघ, पिशाच इत्यादींनी पराभूत होत नाही।