Adhyaya 26

Verse 1

स्कंद उवाच । शृणुष्व मैत्रावरुणे पुराकल्पे रथंतरे । इतिहास इहासीद्यः पीठे विरजसंज्ञिते

स्कंद म्हणाले—हे मैत्रावरुणा, ऐक. प्राचीन काळी रथंतर कल्पात, येथे ‘विरजा’ नावाच्या पीठावर हा पुरातन इतिहास घडला होता.

Verse 2

त्रिलोचनस्य प्रासादे मणिमाणिक्यनिर्मिते । नानाभंगि गवाक्षाढ्ये रत्नसानाविवायते

त्रिलोचनाच्या त्या प्रासादात—मणी-माणिक्यांनी घडविलेल्या, नानाविध भंगिमांच्या गवाक्षांनी नटलेल्या—तो रत्नमय पर्वत-उतारासारखा भासत होता.

Verse 3

कदाचिदपि कल्पांते द्यो लोके भ्रंशति क्षये । प्रोत्तंभनं स्तंभ इव दत्तो विश्वकृता स्वयम्

कधी कल्पांताच्या क्षयकाळी जेव्हा स्वर्गलोक ढासळतो, तेव्हा विश्वकर्त्याने स्वतः दिलेल्या आधारस्तंभासारखे हे त्याला सावरून धरते.

Verse 4

मरुत्तरंगिताग्राभिः पताकाभिरितस्ततः । सन्निवारयतीवेत्थमघौघान्विशतो मुने

वाऱ्याने लहरणाऱ्या टोकांच्या पताकांनी सर्वत्र नटून, हे मुने, ते जणू आत शिरणाऱ्या पापप्रवाहांना रोखीत आहे असे भासत होते.

Verse 5

देदीप्यमान सौवर्ण कलशेन विराजिते । पार्वणेन शशांकेन खेदादिव समाश्रिते

ते देदीप्यमान सुवर्ण कलशाने शोभून उजळत होते; आणि जणू श्रमानंतरचा विसावा, तसे पौर्णिमेच्या चंद्राचे आश्रय घेतल्यासारखे भासत होते.

Verse 6

तत्र पारावतद्वंद्वं वसेत्स्वैरं कृतालयम् । प्रातःसायं च मध्याह्ने कुर्वन्नित्यं प्रदक्षिणम्

तेथे पारव्यांचे एक जोडपे स्वैरपणे आपले घर करून राहात असे। ते प्रातः, सायंकाळी व मध्यान्ही नित्य प्रदक्षिणा करीत असे।

Verse 7

उड्डीयमानं परितः पक्षवातेरितस्ततः । रजःप्रासादसंलग्नं दूरीकुर्वद्दिनेदिने

ते सर्व बाजूंनी उडत, पंखांच्या वाऱ्याने इकडे-तिकडे ढकलले जाऊन; आणि प्रासादाला चिकटलेली धूळ दिवसेंदिवस दूर करीत.

Verse 8

त्रिलोचनेति सततं नाम भक्तैरुदाहृतम् । त्रिविष्टपेति च तथा तयोः कर्णातिथी भवेत्

भक्त सतत ‘त्रिलोचन’ हे नाम उच्चारीत आणि तसेच ‘त्रिविष्टप’ही; त्या दोन्ही पक्ष्यांच्या कानांत त्या ध्वनी अतिथीसारखे येऊन वसत.

Verse 9

चतुर्विधानि वाद्यानि शंभुप्रीतिकराण्यलम् । तयोः कर्णगुहां प्राप्य प्रतिशब्दं प्रतन्वते

शंभूला आनंद देणारी चार प्रकारची वाद्ये त्यांच्या कानांच्या गुहेत पोहोचून प्रतिध्वनी पसरवीत.

Verse 10

मंगलारार्तिकज्योतिस्त्रिसंध्यं पक्षिणोस्तयोः । नेत्रांत निर्विशन्नित्यं भक्तचेष्टां प्रदर्शयेत्

त्रिसंध्येला मंगल आरतीचा प्रकाश त्या दोन्ही पक्ष्यांच्या डोळ्यांच्या कोपऱ्यात नित्य शिरत असे, जणू भक्तांची पूजाचेष्टा त्यांना दाखवीत असे.

Verse 11

प्राणयात्रां विहायापि कदाचित्स्थिरमानसौ । नोड्डीयवांछितं यातः पश्यंतौ कौतुकं खगौ

कधी कधी स्थिरचित्त झालेले ते दोन्ही पक्षी आपली अन्न-शोधयात्राही सोडून देत; इच्छित ठिकाणी उडून न जाता, तेथेच थांबून त्या अद्भुत दृश्याकडे पाहत राहात।

Verse 12

तत्र भक्तजनाकीर्णं प्रासादं परितो मुने । तंडुलादि चरंतौ तौ कुर्वाते च प्रदक्षिणम्

तेथे, हे मुने, प्रासादाभोवती भक्तजनांची गर्दी होती; ते दोघे तांदूळ इत्यादी चुगतानाही प्रदक्षिणा करीत।

Verse 13

देवदक्षिणदिग्भागे चतुःस्रोतस्विनी जलम् । तृषार्तौ धयतो विप्र स्नातौ जातु चिदंडजौ

देवालयाच्या दक्षिण दिशेला ‘चतुःस्रोतस्विनी’चे जल होते; तहानलेले, हे विप्र, ते दोन्ही पक्षी ते पित आणि कधी कधी तेथे स्नानही करीत।

Verse 14

तयोरित्थं विचरतोस्त्रिलोचनसमीपतः । अगाद्बहुतिथः कालो द्विजयोः साधुचेष्टयोः

अशा रीतीने त्रिलोचनाच्या सान्निध्यात वावरताना, सदाचरणी त्या दोन्ही ‘द्विज’ पक्ष्यांचा बराच काळ निघून गेला।

Verse 15

अथ देवालयस्कंधे गवाक्षांतर्गतौ च तौ । श्येनेन केनचिद्दृष्टौ क्रूरदृष्ट्या सुखस्थितौ

मग देवालयाच्या कड्यावरच्या गवाक्षात सुखाने बसलेल्या त्या दोघांना एका घारीने क्रूर नजरेने पाहिले।

Verse 16

तच्च पारावतद्वंद्वं श्येनः परिजिघृक्षुकः । अवतीर्यांबरादाशु प्रविष्टोन्यशिवालये

त्या पारव्यांच्या जोडीलाच पकडण्यास उत्सुक असा श्येन आकाशातून झपाट्याने उतरला; पण ते दोघे आधीच दुसऱ्या शिवालयात प्रवेशले होते।

Verse 17

ततो विलोकयामास तदागमविनिर्गमौ । केन मार्गेण विशतो दुर्गमेतौ पतत्त्रिणौ

मग तो तो त्यांच्या येण्या-जाण्याकडे पाहू लागला आणि विचार करू लागला—“कुठल्या मार्गाने हे दोघे पक्षी या दुर्गम ठिकाणी शिरले?”

Verse 18

केनाध्वना च निर्यातः क्व काले कुरुतश्च किम् । कथं युगपदे तौ मे ग्राह्यौ स्वैरं भविष्यतः

“आणि कोणत्या वाटेने ते बाहेर येतात? कोणत्या वेळी, आणि काय करत असतात? ते स्वैर होतील त्याआधी मी दोघांनाही एकाच वेळी कसे पकडू?”

Verse 19

मध्ये दुर्गप्रविष्टौ च ममवश्याविमौ न यत् । एकदृष्टिः क्षणं तस्थौ श्येन इत्थं विचिंतयन्

“आता हे दोघे गडात शिरल्यामुळे माझ्या वशात राहिले नाहीत।” असे विचारत श्येन एकटक नजरेने क्षणभर स्थिर उभा राहिला।

Verse 20

अहो दुर्गबलं प्राज्ञाः शंसंत्येवेति हेतुतः । दुर्बलोप्याकलयितुं सहसारिर्न शक्यते

“अहो! म्हणूनच ज्ञानी लोक दुर्गबळाची प्रशंसा करतात; कारण दुर्बलालाही सहसा आलेल्या शत्रूच्या आघाताने सहज जिंकता येत नाही।”

Verse 21

करिणां तु सहस्रेण वराश्वानां न लक्षतः । तत्कर्मसिद्धिर्नृपतेर्दुर्गेणैकेन यद्भवेत्

हजार हत्ती व लक्ष उत्तम घोडे असूनही राजाला जी कार्यसिद्धी होत नाही, ती एका दुर्गाच्या बळावरच साध्य होते।

Verse 22

दुर्गस्थो नाभिभूयेत विपक्षः केनचित्क्वचित् । स्वतंत्रं यदि दुर्गं स्यादमर्मज्ञप्रकाशितम्

दुर्गात असलेला मनुष्य शत्रूने कधीही, कुठेही पराभूत होत नाही—जर दुर्ग स्वतंत्र असेल आणि त्याची मर्मस्थाने अमर्मज्ञाने उघड केलेली नसतील।

Verse 23

इति दुर्गबलं शंसञ्श्येनो रोषारुणेक्षणः । असाध्वसौ कलरवौ वीक्ष्य यातो नभोंगणम्

अशा रीतीने दुर्गबळाची स्तुती करीत, क्रोधाने लाल झालेले नेत्र असलेला श्येन त्या दोन कलरव पक्ष्यांकडे रोखून पाहून मोकळ्या आकाशात उडून गेला।

Verse 24

अथ पारावतीदक्षा विपक्षं प्रेक्ष्य पक्षिणम् । महाबलं दुर्गबला प्राह पारावतं पतिम्

तेव्हा दुर्गासारख्या आश्रयाच्या बळाने समर्थ झालेली दक्ष पारावती त्या विरोधी पक्ष्याला पाहून आपल्या पारावत पतीला त्या महाबली शत्रूबद्दल बोलली।

Verse 25

कलरव्युवाच । प्रिय पारावत प्राज्ञ सर्वकामि सुखारव । तव दृग्विषयं प्राप्तः श्येनोय प्रबलो रिपुः

कलरवा म्हणाली—हे प्रिय पारावत! हे प्राज्ञ, मधुरस्वर, सर्वकाम-पूर्तिकर! हा प्रबल शत्रू श्येन आता तुझ्या दृष्टीच्या आवाक्यात आला आहे।

Verse 26

सावज्ञं वाक्यमाकर्ण्य पारावत्याः स तत्पतिः । पारावतीमुवाचेदं का चिंतेति तव प्रिये

पारावतीचे किंचित् उपरोधयुक्त वचन ऐकून तिचा पती म्हणाला— “प्रिये, तुला ही कोणती चिंता सतावत आहे?”

Verse 27

पारावत उवाच । कति नाम न संतीह सुभगे व्योमचारिणः । कति देवालयेष्वेषु खगा नोपविशंति हि

पारावत म्हणाला— “सुभगे, येथे आकाशात विहरणारे किती तरी जीव आहेत! आणि या देवालयांत किती पक्षी बसतही नाहीत.”

Verse 28

कति चैव न पश्यंति नौ सुखस्थाविह प्रिये । तेभ्यो यदीह भेतव्यं कुतो नौ तत्सुखं प्रिये

“प्रिये, येथे सुखाने बसलेल्या आपल्याला किती जण पाहतही नाहीत. इथेही त्यांची भीती वाटावी, तर हे सुख आपले कसे राहील, प्रिये?”

Verse 29

रमस्व त्वं मया सार्धं त्यज चिंतामिमां शुभे । अस्य श्येनवराकस्य गणनापि न मे हृदि

“शुभे, माझ्यासोबत रम; ही चिंता सोड. त्या नीच श्येनाची तर मी हृदयात गणनाही करत नाही.”

Verse 30

इत्थं पारावतवचः श्रुत्वा पारावती ततः । मौनमालंब्य संतस्थे पत्युः पादार्पितेक्षणा

पारावताचे असे वचन ऐकून पारावती मौन धारण करून स्थिर राहिली; तिची नजर पतीच्या चरणांवर झुकली.

Verse 31

हितवर्त्मोपदिश्यापि प्रिय प्रियचिकीर्षया । साध्व्या जोषं समास्थेयं कार्यं पत्युर्वचः सदा

हिताचा मार्ग सांगूनही, प्रियाच्या प्रियासाठी इच्छिणारी साध्वी पत्नीने संयमाने शांत राहावे; आणि पतीचे वचन सदैव कार्यरूप करावे.

Verse 32

अन्येद्युरप्यथायातः श्येनो पश्यत्स दंपती । अपरिच्छिन्नया दृष्ट्या यथा मृत्युर्गतायुषम्

पुढील दिवशीही तो श्येन आला व त्या दांपत्याकडे पाहू लागला; त्याची न हलणारी नजर जणू आयुष्य संपलेल्या माणसावर मृत्यूसारखी होती.

Verse 33

अथ मंडलगत्या स प्रासादं परितो भ्रमन् । निरीक्ष्य तद्गतायातौ यातो गगनमार्गतः

मग तो प्रासादाभोवती वर्तुळाकार फिरत, त्यांच्या येण्या-जाण्याकडे नीट पाहून, पुन्हा आकाशमार्गाने निघून गेला.

Verse 34

गतेऽथ नभसि श्येने पुनः पारावतांगना । प्रोवाच प्रेयसी नाथ दृष्टो दुष्टस्त्वयाऽहितः

तो श्येन आकाशात निघून गेल्यावर पारावती पुन्हा म्हणाली—हे नाथ! तो दुष्ट व अहितकारी तू पाहिलास.

Verse 35

तस्या वाक्यं समाकर्ण्य पुनः कलरवोब्रवीत् । किं करिष्यत्यसौ मुग्धे मम व्योमविहारिणः

तिचे बोल ऐकून मधुरस्वरी तो पुन्हा म्हणाला—भोळी! मी आकाशात विहार करणारा; तो माझे काय बिघडवणार?

Verse 36

दुर्गं च स्वर्गतुल्यं मे यत्र नास्त्यरितो भयम् । अयं न ता गतीर्वेत्ति या वेदाहं नभोंगणे

माझा दुर्ग स्वर्गतुल्य आहे; तेथे शत्रूंची भीती कणभरही नाही। आकाशमंडळातील जे गतीमार्ग मला ठाऊक आहेत, ते याला माहीत नाहीत।

Verse 37

प्रडीनोड्डीन संडीन कांडव्याडकपाटिकाः । स्रंसनी मंडलवती गतयोष्टावुदाहृताः

प्रडीन, उड्डीन, संडीन, कांड, व्याडक, पाटिका, स्रंसनी आणि मंडलवती—अशा आठ गती सांगितल्या आहेत।

Verse 38

यथैतास्विह कौशल्यं मयि पारावति प्रिये । गतिषु क्वापि कस्यापि पक्षिणो न तथांबरे

हे प्रिये पारावती! या गतिप्रकारांत माझ्यात जे कौशल्य आहे, तसे आकाशात कुठल्याही पक्ष्यात कुठेही नाही।

Verse 39

सुखेन तिष्ठ का चिंता मयि जीवति ते प्रिये । इति तद्वचनं श्रुत्वा सास्थिता मूकवत्सती

प्रिये, सुखाने रहा; मी जिवंत असताना तुला कशाची चिंता? हे वचन ऐकून ती मूक झाल्यासारखी स्थिर उभी राहिली।

Verse 40

अपरेद्युरपि श्येनस्तत्र भारशिलातले । कियदंतरमासाद्योपविष्टोऽतिप्रहृष्टवत्

पुढच्या दिवशीही तो श्येन तेथे आला; थोड्याच अंतरावर येऊन जड शिळेच्या पृष्ठभागावर बसला, जणू अतिशय आनंदित।

Verse 41

आयामं तत्र संस्थित्वा तत्कुलायं विलोक्य च । पुनर्विनिर्गतः श्येनः सापि भीताब्रवीत्पुनः

तेथे काही वेळ थांबून व त्या घरट्याकडे पाहून तो श्येन पुन्हा निघून गेला; आणि तीही भयभीत होऊन पुन्हा बोलली.

Verse 42

प्रियस्थानमिदं त्याज्यं दुष्टदृष्टिविदूषितम् । असौ क्रूरोति निकटमुपविष्टोऽतिहृष्टवत्

हे प्रिय स्थान सोडून द्यावे; दुष्ट नजरेने ते दूषित झाले आहे. तो क्रूर फार जवळ बसला आहे, जणू अतिशय आनंदित आहे.

Verse 43

सावज्ञं स पुनः प्राह किं करिष्यत्यसौ प्रिये । मृगाक्षीणां स्वभावोयं प्रायशो भीरुवृत्तयः

तो उपेक्षेने पुन्हा म्हणाला—‘प्रिये, तो काय करणार? मृगनयनी स्त्रियांचा स्वभावच असा; बहुतेक वेळा त्या भित्र्या वृत्तीच्या असतात.’

Verse 44

इतरेद्युरपि प्राप्तः स च श्येनो महाबलः । तयोरभिमुखं तत्र स्थितो याम द्वयावधि

पुढच्या दिवशीही तो महाबलवान श्येन आला; त्यांच्या समोर तेथे दोन यामपर्यंत उभा राहिला.

Verse 45

पुनर्विलोक्य तद्वर्त्म शीघ्रं यातो यथागतम् । गतेथ शकुनौ तस्मिन्सा बभाषे विहंगमी

तो मार्ग पुन्हा पाहून तो जसा आला तसाच शीघ्र निघून गेला. तो पक्षी गेल्यावर ती विहंगमी बोलली.

Verse 46

नाथ स्थानांतरं यावो मृत्युर्नौ निकटोत्र यत् । पुनर्दुष्टे प्रणष्टेस्मिन्नावां स्यावः सुखं प्रिय

हे नाथ, आपण दुसऱ्या ठिकाणी जाऊ; येथे आपल्या जवळच मृत्यू उभा आहे. हा दुष्ट उपद्रव नष्ट झाला की, प्रिय, आपण पुन्हा सुखाने राहू.

Verse 47

प्रिय यस्य सपक्षस्य गतिः सर्वत्र सिद्धिदा । स किं स्वदेशरागेण नाशं प्राप्नोति बुद्धिमान्

प्रिय, ज्याला पंख आहेत त्याची सर्वत्र गती सिद्धी देणारी असते. मग कोणता बुद्धिमान स्वदेशाच्या आसक्तीने विनाशाला जाईल?

Verse 48

सोपसर्गं निजं देशं त्यक्त्वा योन्यत्र न व्रजेत् । स पंगुर्नाशमाप्नोति कूलस्थित इव द्रुमः

जो आपला देश उपद्रवग्रस्त पाहून सोडतो, पण दुसरीकडे जात नाही, तो पांगळ्यासारखा नाश पावतो—जसा झिजणाऱ्या काठावर उभा वृक्ष।

Verse 49

प्रियोदितं निशम्येति स भवित्री दशार्दितः । सरीढं पुनरप्याह प्रिये मा भैः खगात्ततः

प्रियाचे बोल ऐकून तो (कपोत) संकटाने व्याकुळ होऊन बाहेर पडला. तरीही स्नेहाने पुन्हा म्हणाला—“प्रिये, त्या पक्ष्याला घाबरू नकोस.”

Verse 50

अथापरस्मिन्नहनि स श्येनः प्रातरेव हि । तद्द्वारदेशमासाद्य सायं यावत्स्थितो बलः

मग दुसऱ्या दिवशी तो श्येन पहाटेच आला; घरट्याच्या दाराजवळ येऊन संध्याकाळपर्यंत बलाने तिथेच ठाण मांडून राहिला.

Verse 51

अस्ताचलस्य शिखरं याते भानौ गते खगे । कुलायाद्बाह्यमागत्योवाच पारावती पतिम्

सूर्य अस्ताचलाच्या शिखरावर पोहोचला आणि घार निघून गेली; तेव्हा पारावती घरट्याबाहेर येऊन पतीला म्हणाली।

Verse 52

नाथ निर्गमनस्यायं कालः कालोऽतिदूरतः । यावत्तावद्विनिर्याहि त्यक्त्वा मामपि सन्मते

हे नाथ, आता निघण्याची वेळ आली आहे; नियतीचा क्षण दूर नाही। हे सन्मते, मला सोडूनही त्वरित बाहेर जा।

Verse 53

त्वयि जीवति दुष्प्राप्यं न किंचिज्जगतीतले । पुनर्दाराः पुनर्मित्रं पुनर्वसु पुनर्गृहम्

तू जिवंत असेपर्यंत पृथ्वीवर काहीही अप्राप्य नाही; पुन्हा पत्नी, पुन्हा मित्र, पुन्हा धन आणि पुन्हा घर मिळू शकते।

Verse 54

यद्यात्मा रक्षितः पुंसा दारैरपि धनैरपि । तदा सर्वं हरिश्चंद्रभूपेनेवेह लभ्यते

जर पुरुषाने पत्नी व धन गमावूनही आपला प्राण वाचविला, तर येथे सर्व काही पुन्हा मिळते—जसे राजा हरिश्चंद्राला मिळाले।

Verse 55

अयमात्मा प्रियो बंधुरयमात्मा महद्धनम् । धमार्थकाममोक्षाणामयमात्मार्जकः परः

हा आत्माच प्रिय बंधू, हाच आत्मा महान धन; धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष यांचा परम साधक हाच आत्मा आहे।

Verse 56

त्रिलोक्या अपि सर्वस्याः श्रेष्ठा वाराणसी पुरी । ततोपि लिंगमोंकारं ततोप्यत्र त्रिलोचनम्

त्रैलोक्यातील सर्व तीर्थनगरींमध्ये वाराणसी पुरी श्रेष्ठ आहे। तिच्याही वर ओंकारलिंग श्रेष्ठ, आणि त्याहूनही येथे काशीत त्रिलोचन शिव सर्वोच्च आहेत।

Verse 57

यशोहीनं तु यत्क्षेमं तत्क्षेमान्निधनं वरम् । तद्यशः प्राप्यते पुंभिर्नीतिमार्गप्रवर्तने

यशरहित जे कल्याण, ते खरे कल्याण नाही; त्यापेक्षा मृत्यूही श्रेष्ठ. कारण नीतिधर्माच्या मार्गावर प्रवृत्त झाल्यानेच पुरुषांना तो यश लाभतो.

Verse 58

अतो नीतिपथं श्रुत्वा नाथ स्थानादितो व्रज । न गमिष्यसि चेत्प्रातस्ततो मे संस्मरिष्यसि

म्हणून, हे नाथ! नीतिधर्माचा मार्ग ऐकून येथून निघून जा. जर तू पहाटे न गेलास, तर नंतर पश्चात्तापाने माझे वचन आठवशील.

Verse 59

इत्युक्तोपि स वै पत्न्या पारावत्या सुमेधया । न निर्ययौ प्रतिस्थानाद्भवित्र्या प्रतिवारितः

सुमेधावी पत्नी पारावतीने असे सांगितले तरी तो आपल्या निवासस्थानातून बाहेर पडला नाही; जणू भवितव्यानेच त्याला रोखले होते.

Verse 60

अथोषसि समागत्य श्येनेन बलिना तदा । तन्निर्गमाध्वा संरुद्धः किंचिद्भक्ष्यवता मुने

मग उषःकाळी एक बलवान श्येन (बाज) आला. हे मुने! थोडेसे भक्ष्य असलेल्या त्या श्येनाने त्याचा बाहेर जाण्याचा मार्ग अडविला.

Verse 61

दिनानि कतिचित्तत्र स्थित्वा श्येनो महामतिः । पारावतमुवाचेदं धिक्त्वां पौरुषवर्जितम्

तेथे काही दिवस राहून महामती श्येन पारावतास म्हणाला— “धिक्कार असो तुला, तू पौरुषहीन आहेस!”

Verse 62

किंवा युध्यस्व दुर्बुद्धे किंवा निर्याहि मे गिरा । क्षुधाक्षीणो मृतः पश्चान्निरयं यास्यसि ध्रुवम्

“अरे दुर्बुद्धे, किंवा युद्ध कर, नाहीतर माझ्या आज्ञेने बाहेर ये. भुकेने क्षीण होऊन नंतर मेलास तर निश्चयच नरकास जाशील.”

Verse 63

द्वौ भवंतावहं चैकश्चलौ जयपराजयौ । स्थानार्थं युध्यतः सत्त्वात्स्वर्गो वा दुर्गमेव वा

“तुम्ही दोघे आणि मी एकटा—जय-पराजय चंचल आहेत. या स्थानासाठी धैर्याने युद्ध केले तर स्वर्ग मिळेल, नाहीतर दुर्गम असा भयंकर अंत.”

Verse 64

पुरुपार्थं समालंब्य ये यतंते महाधियः । विधिरेव हि साहाय्यं कुर्यात्तत्सत्त्वचोदितः

जे महाधी पुरुषार्थाचा आधार घेऊन प्रयत्न करतात, त्यांच्या त्या धैर्याने प्रेरित होऊन विधीच सहाय्य करतो.

Verse 65

इत्थं स श्येनसंप्रोक्तः पत्न्याप्युत्साहितः खगः । अयुध्यत्तेन श्येनेन स्वदुर्गद्वारमाश्रितः

श्येनाच्या वचनाने प्रेरित व पत्नीनेही उत्साहित केलेला तो खग आपल्या दुर्गाच्या द्वारी आश्रय घेऊन त्या श्येनाशी युद्ध करू लागला.

Verse 66

क्षुधितस्तृषितः सोथ श्येनेन बलिना धृतः । चरणेन दृढेनाशु चंच्वा सापि धृता खगी

भूक आणि तहान यांनी व्याकुळ झालेल्या त्या पक्ष्याला एका बलवान ससाण्याने पकडले. त्याने आपल्या मजबूत पायाने आणि चोचीने त्या मादी पक्ष्यालाही वेगाने धरले.

Verse 67

तावादायोड्डयांचक्रे श्येनो व्योमनि सत्वरम् । चिंतयद्भक्षणस्थानमन्यपक्षिविवर्जितम्

त्या दोघांना घेऊन तो ससाणा आकाशात वेगाने उडाला. तो अशा एका भक्षणस्थानाचा विचार करत होता जिथे इतर कोणतेही पक्षी नसतील.

Verse 68

अथ पत्न्या कलरवः प्रोक्तस्तत्र सुमेधया । वचोवमानितं नाथ त्वया मे स्त्रीति बुद्धितः

तेव्हा तिथे त्या बुद्धिमान पत्नीने कलरवाला (पतीला) म्हटले: 'हे नाथ! ही केवळ एक स्त्री आहे, असा विचार करून तुम्ही माझ्या शब्दांचा अवमान केला.'

Verse 70

तदा हितं ते वक्ष्यामि कुरु चैवाविचारितम् । ममैकवाक्यकरणात्स्त्रीजितो न भविप्यसि

आता मी तुझ्या हिताचे सांगते, ते तू कोणताही विचार न करता कर. माझ्या या एका वाक्याचे पालन केल्याने तू 'स्त्रीजित' (स्त्रीकडून हरलेला) होणार नाहीस.

Verse 71

यावदास्यगतास्म्यस्य यावत्खस्थो न भूमिगः । तावदात्मविमुक्त्यैवमरेः पादं दृढं दश

जोपर्यंत मी याच्या मुखात आहे आणि जोपर्यंत हा आकाशात आहे, जमिनीवर उतरला नाही, तोपर्यंत स्वतःच्या सुटकेसाठी तू शत्रूच्या पायाला जोरात चावा घे.

Verse 72

इति पत्नीवचः श्रुत्वा तथा स कृतवान्खगः । सपीडितो दृढं पादे श्येनश्चीत्कृतवान्बहु

पत्नीचे वचन ऐकून त्या पक्ष्याने तसेच केले. पायात तीव्र वेदनेने पीडित झालेला श्येन वारंवार मोठ्याने चीत्कार करू लागला.

Verse 73

तेन चीत्करणेनाथ मुक्ता सा मुखसंपुटात् । पादांगुलि श्लथत्वेन सोपि पारावतोऽपतत्

त्या चीत्कारामुळे ती त्याच्या चोचीच्या बंद आवरणातून मुक्त झाली; आणि पायाच्या बोटांचा पकड सैल होताच तो पारवा देखील खाली पडला.

Verse 74

विपद्यपि च न प्राज्ञैः संत्या ज्यः क्वचिदुद्यमः । क्व चंचुपुटस्तस्य क्व च तत्पादपीडनम्

विपत्तीतही प्राज्ञ कधीही उद्यम सोडत नाहीत. त्याच्या चोचीचा तो लहानसा आवरण कुठे, आणि त्या (श्येनाच्या) पायाचे चिरडणे कुठे!

Verse 75

क्व च द्वयोस्तथाभूता दरेर्मोक्षणमद्भुतम् । दुर्बलेप्युद्यमवति फलं भाग्यं यतोऽर्पयेत्

आणि अशा अवस्थेत त्या दोघांचे अद्भुत मुक्त होणे किती आश्चर्यकारक! दुर्बळ असला तरी उद्यम असेल तर भाग्य फळ अर्पण करते.

Verse 76

तस्माद्भाग्यानुसारेण फलत्येव सदोद्यमः । प्रशंसंत्युद्यमं चातो विपद्यपि मनीषिणः

म्हणून भाग्यानुसार सतत केलेला उद्यम नक्कीच फळ देतो; म्हणूनच मनीषी विपत्तीतही उद्यमाची प्रशंसा करतात.

Verse 77

अथ तौ कालयोगेन विपन्नौ सरयूतटे । मुक्तिपुर्यामयोध्यायामेको विद्याधरोऽभवत्

मग काळयोगाने ते दोघे सरयूतीरी विपत्तिग्रस्त झाले; आणि त्यांपैकी एक मुक्तिदायिनी अयोध्यापुरीत विद्याधर म्हणून पुनर्जन्म पावला।

Verse 78

मृतानां यत्र जंतूनां काशीप्राप्तिर्भवेद्ध्रुवम् । मंदारदामतनयो नाम्ना परिमलालयः

ज्या स्थानी देहत्यागी जीवांना काशीप्राप्ती निश्चयाने होते, तेथे मंदारदामाचा पुत्र ‘परिमलालय’ या नावाने प्रसिद्ध होता।

Verse 79

अनेकविद्यानिलयः कलाकौशलभाजनम् । कौमारं वय आसाद्य शिवभक्तिपरोभवत्

तो अनेक विद्यांचा आश्रय आणि कलाकौशल्याचा पात्र होता; कौमारावस्था प्राप्त होताच तो शिवभक्तीत पूर्णपणे तल्लीन झाला।

Verse 80

नियमं चातिजग्राह विजितेंद्रियमानसः । एकपत्नीव्रतं नित्यं चरिष्यामीति निश्चितम्

इंद्रिये व मन जिंकून त्याने नियमधर्म स्वीकारले; आणि ठाम निश्चय केला—“मी नित्य एकपत्नीव्रत पाळीन।”

Verse 81

परयोषित्समासक्तिरायुः कीर्ति बलं सुखम् । हरेत्स्वर्ग गतिं चापि तस्मात्तां वर्जयेत्सुधीः

परस्त्रीसक्ती आयुष्य, कीर्ती, बळ व सुख हिरावून घेते; आणि स्वर्गगतीही नष्ट करते—म्हणून सुज्ञाने ती वर्ज्य करावी।

Verse 82

अपरं चापि नियमं स शुचिष्मान्समाददे । गतजन्मांतराभ्यासात्त्रिलोचनसमाश्रयात्

तो शुचिमान पुरुषाने आणखी एक नियम स्वीकारला—पूर्वजन्मांतील अभ्यासामुळे आणि त्रिलोचन (शिव) यांच्या शरणागतीमुळे।

Verse 83

समस्तपुण्यनिलयं समस्तार्थप्रकाशकम् । समस्तकामजनकं परानंदैककारणम्

तो (त्रिलोचन/शिव) सर्व पुण्यांचे धाम, सर्वार्थांचा प्रकाशक, सर्व धर्म्य कामनांचा दाता आणि परमानंदाचा एकमेव कारण आहे।

Verse 84

यावच्छरीरमरुजं यावन्नेंद्रियविप्लवः । तावत्त्रिलोचनं काश्यामनर्च्याश्नामि नाण्वपि

जोपर्यंत माझे शरीर निरोग आहे आणि इंद्रियांचा विप्लव होत नाही, तोपर्यंत काशीत त्रिलोचनाचे पूजन केल्यावाचून मी कणभरही अन्न खाणार नाही।

Verse 85

इत्थं मांदारदामिः स नित्यं परिमलालयः । काश्यां त्रिविष्टपं द्रष्टुं समागच्छेत्प्रयत्नवान्

अशा रीतीने मांदारदामि याचा पुत्र परिमलालय नित्य प्रयत्नशील होऊन काशीस येई—तेथे ‘त्रिविष्टप’ (स्वर्ग) पाहण्याच्या इच्छेने।

Verse 86

पारावत्यपि सा जाता रत्नदीपस्य मंदिरे । नागराजस्य पाताले नाम्ना रत्नावलीति च

आणि तीही नागराजाच्या पाताळातील रत्नदीपाच्या राजमहालात पारावती म्हणून जन्मली; तिचे नाव रत्नावली असे होते।

Verse 87

समस्तनागकन्यानां रूपशीलकलागुणैः । एकैव रत्नभूतासीद्रत्नदीपोरगात्मजा

समस्त नागकन्यांमध्ये रूप, शील, कला व गुणांनी एकटीच अनुपम होती—रत्नासारखी तेजस्वी रत्नावली, रत्नदीप नागाची कन्या।

Verse 88

तस्या सखीद्वयं चासीदेका नाम्ना प्रभावती । कलावती तथान्या च नित्यं तदनुगे उभे

तिच्या दोन सख्या होत्या—एकीचे नाव प्रभावती, दुसरीचे कलावती; त्या दोघीही नित्य तिच्या मागोमाग राहून सेवेत तत्पर असत।

Verse 89

स्वदेहादनपायिन्यौ छायाकांती यथा तया । ते द्वे सख्यावभूतांहि रत्नावल्या घटोद्भव

त्या दोघी तिच्या देहापासून कधीही दूर होत नसत—जशी छाया आणि कांती; हे घटोद्भव! त्या रत्नावलीच्या परम सख्या झाल्या।

Verse 90

सा तु बाल्ये व्यतिक्रांते किंचिदुद्रिन्नयौवना । शिवभक्तं स्वपितरं दृष्ट्वा नियममग्रहीत्

बाल्य संपून यौवन थोडेसे फुलू लागले तेव्हा, शिवभक्त पित्याला पाहून तिने नियमयुक्त व्रत स्वीकारले।

Verse 91

पितस्त्रिलोचनं काश्यामर्चयित्वा दिनेदिने । आभ्यां सखीभ्यां सहिता मौनं त्यक्ष्यामि नान्यथा

ती म्हणाली—‘पिताजी! काशीत त्रिलोचनाचे दररोज पूजन करून, या दोन्ही सख्यांसह मी मौनव्रत पाळीन—याखेरीज नाही।’

Verse 92

एवं नागकुमारी सा सखीद्वयसमन्विता । त्रिलोचनं समभ्यर्च्य गृहानहरहोव्रजेत्

अशा रीतीने ती नागकन्या दोन सख्यांसह त्रिलोचनाचे विधिपूर्वक पूजन करून, दररोज घरी परत येई।

Verse 93

दिनेदिने सा प्रत्यग्रैः कुसुमैरिष्टगंधिभिः । सुविचित्राणि माल्यानि परिगुंफ्यार्चयेद्विभुम्

दररोज ती सुगंधी ताज्या फुलांनी अतिशय नानाविध माळा गुंफून, विभूचे भक्तीने पूजन करी।

Verse 94

तिस्रोपि गीतं गायंति लसद्गांधारसुंदरम् । रासमंडलभेदेन लास्यं तिस्रोपि कुर्वते

तिघीही लसदार गान्धारस्वरांनी सुंदर गीत गात, आणि रासमंडलाच्या विविध रचनेने तिघीही लास्यनृत्य करीत।

Verse 95

वीणावेणुमृदंगांश्च लयतालविचक्षणाः । वादयंति मुदा युक्तास्तिस्रोपीश्वरसन्निधौ

लय-तालात निपुण अशा तिघी आनंदाने युक्त होऊन, ईश्वराच्या सान्निध्यात वीणा, वेणू व मृदंग वाजवीत।

Verse 96

यावदात्मनि वै क्षेमं तावत्क्षेमं जगत्त्रये । सोपि क्षेमः सुमतिना यशसा सह वांछ्यते

आत्म्यात जितके क्षेम आहे तितकेच क्षेम त्रिलोकीत आहे; तेच क्षेम सुमतीसह आणि यश-कीर्तीसह वांछिले जाते।

Verse 97

एकदा माधवे मासि तृतीयायामुपोषिताः । रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतकथादिभिः

एकदा माधव मासात त्यांनी तृतीया तिथीस उपवास केला। रात्रभर जागरण करून नृत्य, गीत व पवित्र कथांनी वेळ घालविला।

Verse 98

प्रातश्चतुर्थीं स्नात्वाथ तीर्थं पैलिपिले शुभे । त्रिलोचनं समर्च्याथ प्रसुप्ता रंगमंडपे

नंतर चतुर्थीच्या पहाटे त्यांनी शुभ पैलिपिल तीर्थात स्नान केले. त्रिलोचन प्रभूंचे विधिपूर्वक पूजन करून त्या रंगमंडपात झोपल्या.

Verse 99

सुप्तासु तासु बालासु त्रिनेत्रः शशिभूषणः । शुद्धकर्पूरगौरांगो जटामुकुटमंडलः

त्या बालिका झोपल्या असता शशिभूषण त्रिनेत्र प्रकट झाले. त्यांचे अंग शुद्ध कर्पूरासारखे गौर, आणि जटांचा मुकुटमंडल शोभत होते.

Verse 100

तमालनीलसुग्रीवः स्फुरत्फणिविभूषणः । वामार्धविलसच्छक्तिर्नागयज्ञोपवीतवान्

त्यांचा कंठ तमालासारखा निळा होता आणि स्फुरणाऱ्या सर्प-आभूषणांनी ते दीप्त होते. त्यांच्या वामार्धी शक्ती विलसत होती आणि नागच यज्ञोपवीत होता.

Verse 110

जय श्मशाननिलय जय वाराणसीप्रिय । जयानंदवनाध्यासि प्राणिनिर्वाणदायक

जय हो श्मशाननिलया! जय हो वाराणसीप्रिया! जय हो आनंदवनाध्यासी, हे प्राण्यांना निर्वाण देणाऱ्या!

Verse 120

जन्मांतरेपि मे सेवा भवतीभिश्च तेन च । विहिता तेन वो जन्म निर्मलं भक्तिभावितम्

पूर्वजन्मातही तुम्ही माझी सेवा केली होती; त्याच कारणाने तुमचा हा जन्म निर्मळ व भक्तिभावाने परिपूर्ण असा विधिलिखित झाला आहे.

Verse 130

उपरिष्टादधस्ताच्च कृता बह्व्यः प्रदक्षिणाः । व्योम्ना संचरमाणाभ्यां संचरद्भ्यां ममाजिरे

वरूनही आणि खालूनही अनेक प्रदक्षिणा झाल्या; ते आकाशमार्गे संचार करत माझ्या अंगणात सतत परिक्रमा करीत राहिले.

Verse 140

अप्राप्तयौवनः सोथ समिदाहरणाय वै । गतो विधिवशाद्दष्टो दंदशूकेन कानने

मग तो, अजून यौवन न आलेला तो समिधा आणायला गेला; पण विधिलिखिताने वनात त्याला सापाने दंश केला.

Verse 150

जातिस्वभावचापल्यात्क्रीडंत्यौ च प्रदक्षिणम् । चक्रतुर्बहुकृत्वश्च लिंगं ददृशतुर्बहु

जातिस्वभावातील चपळ खेळकरपणामुळे ते दोघे वारंवार प्रदक्षिणा करीत आणि पुन्हा पुन्हा लिंगाचे दर्शन घेत राहिले.

Verse 160

एकदा माधवे मासि महायात्रा समागता । विद्याधरास्तथा नागा मिलिताः सपरिच्छदाः

एकदा माधव मासात महायात्रा आली; तेव्हा विद्याधर आणि नाग आपापल्या परिजन-परिकरसह एकत्र जमले.

Verse 169

त्रिलोचनकथामेतां श्रुत्वा पापान्वितोप्यहो । विपाप्मा जायते मर्त्यो लभते च परां गतिम्

त्रिलोचनाची ही पवित्र कथा ऐकली असता पापांनी युक्त मनुष्यही तत्क्षणी निष्पाप होतो आणि परम गती प्राप्त करतो।