Adhyaya 19

Verse 1

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य तपोराशे काश्यां लिंगानि यानि वै । सेवितानि नृणां मुक्त्यै भवेयुर्भावितात्मनाम्

स्कंद म्हणाले: हे तपोराशी अगस्त्य, ऐक—काशीत जी जी शिवलिंगे आहेत, ती भावितात्मा, शुद्ध व संयमी पुरुषांनी सेविली असता मनुष्यांच्या मुक्तीचे कारण ठरतात।

Verse 2

कृत्तिप्रावरणं यत्र कृतं देवेन लीलया । रुद्रावास इति ख्यातं तत्स्थानं सर्वसिद्धिदम्

जिथे देवाने लीलया कृत्तीचे (चर्माचे) प्रावरण केले, ते स्थान ‘रुद्रावास’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; ते पवित्र स्थान सर्व सिद्धी देणारे आहे।

Verse 3

स्थिते तत्रोमया सार्धं स्वेच्छया कृत्तिवाससि । आगत्य नंदी विज्ञप्तिं चक्रे प्रणतिपूर्वकम्

कृत्तिवास येथे ते स्वेच्छेने उमेच्या संगतीने निवास करीत असता, नंदी आला व प्रणामपूर्वक आदराने निवेदन करू लागला।

Verse 4

देवदेवेश विश्वेश प्रासादाः सुमनोहराः । सर्वरत्नमया रम्याः साष्टाषष्टिरभूदिह

हे देवदेवेश, हे विश्वेश! येथे अष्टषष्टि अत्यंत मनोहर प्रासाद झाले आहेत; ते सर्व रत्नांनी निर्मित व रम्य आहेत।

Verse 5

भूर्भुवःस्वस्तले यानि शुभान्यायतनानि हि । मुक्तिदान्यपि तानीह मयानीतानि सर्वतः

भू, भुवः आणि स्वर्गलोकात जी जी शुभ आयतने आहेत—मुक्तिदायीही—ती सर्व मी सर्व दिशांतून येथे आणली आहेत।

Verse 6

यतो यच्च समानीतं यत्र यच्च कृतास्पदम् । कथयिष्याम्यहं नाथ क्षणं तदवधार्यताम्

कोणते कुठून आणले आणि कुठे त्याचे आसन स्थापन झाले—हे सर्व, हे नाथ, मी सांगतो; कृपा करून क्षणभर लक्ष द्यावे।

Verse 7

स्थाणुर्नाम महालिंगं देवदेवस्य मोक्षदम् । कुरुक्षेत्रादिहोद्भूतं कलाशेषोस्ति तत्र वै

‘स्थाणु’ नावाचे एक महालिंग आहे, जे देवदेवाच्या कृपेने मोक्ष देणारे आहे. ते कुरुक्षेत्रातून येथे प्रकट झाले असून, तेथे त्याचा कलाशेषही आहे।

Verse 8

तदग्रे सन्निहत्याख्या महापुष्करिणी शुभा । लोलार्क पश्चिमे भागे कुरुक्षेत्रस्थली तु सा

त्याच्या पुढे ‘सन्निहत्या’ नावाची शुभ महापुष्करिणी आहे। लोलार्काच्या पश्चिम भागी काशीतील ती पवित्र भूमी ‘कुरुक्षेत्रस्थली’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 9

तत्र स्नातं हुतं जप्तं तप्तं दत्तं शुभार्थिभिः । कुरुक्षेत्राद्भवेत्सत्यं कोटिकोटिगुणाधिकम्

तेथे शुभार्थी जनांनी स्नान, हवन, जप, तप आणि दान केले असता त्याचे पुण्य खरेच कुरुक्षेत्राच्या फळापेक्षा कोटीकोटी पटींनी अधिक होते।

Verse 10

नैमिषाद्देवदेवोत्र ब्रह्मावर्तेन संयुतः । तत्रांशमात्रं संस्थाप्य काश्यामाविरभूद्विभो

नैमिषातून देवांचा देव येथे ब्रह्मावर्तासह आला; तेथे आपल्या अंशमात्राची स्थापना करून तो विभू काशीत प्रकट झाला।

Verse 11

ढुंढिराजोत्तरेभागे सिद्धिदं साधकस्य वै । लिंगं वै देवदेवाख्यं तदग्रे कूप उत्तमः

ढुंढिराजाच्या उत्तर भागी साधकास सिद्धी देणारे ‘देवदेव’ नावाचे लिंग आहे; आणि त्याच्या समोर एक उत्तम कूप (विहीर) आहे।

Verse 12

ब्रह्मावर्त इति ख्यातः पुनरावृत्तिहृन्नृणाम् । तत्कूपाद्भिः कृतस्नानो देवदेवं समर्च्य च

हे ‘ब्रह्मावर्त’ म्हणून ख्यात आहे, जे मनुष्यांची पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) हरते. त्या कूपाच्या जलाने स्नान करून आणि देवदेवाचे विधिपूर्वक पूजन करून…

Verse 13

तत्पुण्यं नैमिषारण्यात्कोटिकोटिगुणं स्मृतम् । गोकर्णायतनादत्र स्वयमाविरभून्महत्

त्या पुण्याचे स्मरण नैमिषारण्याच्या पुण्यापेक्षाही कोटीकोटी पट अधिक असे केले आहे। येथे गोकर्णायतनातून महादेव स्वतः महान रूपाने प्रकट झाले।

Verse 14

लिंगं महाबलं नाम सांबादित्यसमीपतः । दर्शनात्स्पर्शनाद्यस्य क्षणादेनो महाबलम्

सांबादित्याच्या समीप ‘महाबल’ नावाचे लिंग आहे। त्याचे दर्शन किंवा स्पर्शमात्र केल्याने क्षणातच प्रबळ पाप नष्ट होते.

Verse 15

वाताहतस्तूलराशिरिव विद्राति दूरतः । कपालमोचनपुरो दृष्ट्वा लिंगं महाबलम्

जसा वाऱ्याने उडालेला कापसाचा ढिगारा दूरवर पसरतो, तसा कपालमोचनात महाबल-लिंगाचे दर्शन घेताच (पाप) दूर पळून जाते.

Verse 16

महाबलमवाप्नोति निवार्णनगरं व्रजेत् । ऋणमोचनतः प्राच्यां प्रभासात्क्षेत्रसत्तमात्

मनुष्य महाबल (महाशक्ती) प्राप्त करतो आणि ‘निवार्ण’ नावाच्या नगरास जावे. याचे माहात्म्य पूर्वेकडील ऋणमोचन व क्षेत्रश्रेष्ठ प्रभास यांपेक्षाही अधिक सांगितले आहे.

Verse 17

शशिभूषणसंज्ञं तु लिंगमत्र प्रतिष्ठितम् । तल्लिंगसेवनान्मर्त्यः शाशिभूषणतां व्रजेत्

येथे ‘शशिभूषण’ नावाचे लिंग प्रतिष्ठित आहे। त्या लिंगाची सेवा केल्याने मर्त्य शशिभूषणत्व (दैवी गौरव) प्राप्त करतो.

Verse 18

प्रभासक्षेत्रयात्रायाः पुण्यं प्राप्नोति कोटिकृत् । उज्जयिन्या महाकालः स्वयमत्रागतो विभुः

येथील क्षेत्रयात्रा केल्यास प्रभासक्षेत्रयात्रेच्या कोटीपट पुण्याची प्राप्ती होते. उज्जयिनीतून सर्वव्यापी प्रभु महाकाळ स्वतः येथे आले आहेत.

Verse 19

यन्नामस्मरणादेव न भयं कलिकालतः । प्रणवाख्यान्महालिंगात्प्राच्यां कल्मषनाशनम्

ज्यांच्या नामस्मरणमात्राने कलियुगातही भय राहत नाही. पूर्व दिशेस ‘प्रणव’ नावाचे महालिंग आहे, जे पापकळुषाचा नाश करते.

Verse 20

महाकालाभिधं लिंगं दर्शनान्मोक्षदं परम् । अयोगंधेश्वरं लिंगं पुष्करात्तीर्थसत्तमात्

‘महाकाळ’ नावाचे लिंग दर्शनमात्राने परम मोक्ष देते. तसेच तीर्थश्रेष्ठ पुष्करातून ‘अयोगंधेश्वर’ नावाचे लिंग येथे आले आहे.

Verse 21

आविरासीदिह महत्पुष्करेण सहैव तु । मत्स्योदर्युत्तरेभागे दृष्ट्वा ऽयोगंधमीश्वरम्

हे महान पुष्करासहच येथे प्रकट झाले. मत्स्योदरीच्या उत्तर भागात अयोगंध ईश्वराचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य धन्य होतो.

Verse 22

स्नात्वाऽयोगंधकुंडे तु भवात्तारयते पितॄन् । महानादेश्वरं लिंगमट्टहासादिहागतम्

अयोगंधकुंडात स्नान केल्याने मनुष्य पितरांना भवबंधनातून तारतो. अट्टहासातून आलेले ‘महानादेश्वर’ लिंग येथे विराजते.

Verse 23

त्रिलोचनादुदीच्यां तु तद्दृष्टमुक्तये मतम् । महोत्कटेश्वरं लिंगं मरुत्कोटादिहागतम् । कामेश्वरोत्तरे भागे दृष्टं विमलसिद्धिदम्

त्रिलोचनाच्या उत्तरेस त्याचे दर्शन मोक्षप्रद मानले जाते। मरुत्कोट येथून येथे आलेले महोत्कटेश्वर लिंग आहे। कामेश्वराच्या उत्तर भागी दर्शन केल्यास निर्मळ सिद्धी प्राप्त होते।

Verse 24

विश्वस्थानादिहायातं लिंगं वै विमलेश्वरम् । स्वर्लीनात्पश्चिमे भागे दृष्टं विमलसिद्धिदम्

विश्वस्थानाहून येथे आलेले विमलेश्वर लिंग आहे। स्वर्लीनाच्या पश्चिम भागी दर्शन केल्यास निर्मळ सिद्धी प्राप्त होते।

Verse 25

महाव्रतं महालिंगं महेंद्रादिह संस्थितम् । स्कंदेश्वर समीपे तु महाव्रतफलप्रदम्

महेंद्राहून येथे स्थापित झालेले ‘महाव्रत’ नावाचे महालिंग आहे। स्कंदेश्वराच्या समीपे ते महाव्रताचे फळ प्रदान करते।

Verse 26

वृंदारकर्षिवृंदानां स्तुवतां प्रथमे युगे । उत्पन्नं यन्महालिंगं भूमिं भित्त्वा सुदुर्भिदाम्

प्रथम युगात, देवगण व ऋषिवृंद स्तुती करीत असता, ते महालिंग उत्पन्न झाले आणि भेदणे कठीण अशी पृथ्वी फोडून वर आले।

Verse 27

महादेवेति तैरुक्तं यन्मनोरथपूरणात । वाराणस्यां महादेवस्तदारभ्याभवच्च यत्

त्यांचे मनोरथ पूर्ण झाल्यामुळे त्यांनी त्याला ‘महादेव’ असे म्हटले। आणि त्या वेळेपासून वाराणसीत तो ‘महादेव’ म्हणूनच प्रतिष्ठित झाला।

Verse 28

मुक्तिक्षेत्रं कृतं येन महालिंगेन काशिका । अविमुक्ते महादेवं यो द्रक्ष्यत्यत्रमानवः

ज्या महालिंगामुळे काशिका ‘मुक्तिक्षेत्र’ झाली—अविमुक्तात जो मनुष्य येथे महादेवाचे दर्शन घेईल…

Verse 29

शंभुलोके गमस्तस्य यत्रतत्र मृतस्य हि । अविमुक्ते प्रयत्नेन तत्संसेव्यं मुमुक्षुभिः

जिथे-तिथे मरण पावलेल्याचाही गमन शंभुलोकासच होते; म्हणून मुमुक्षूंनी प्रयत्नपूर्वक अविमुक्ताचे आश्रय घेऊन सेवा करावी।

Verse 30

कल्पांतरेपि न त्यक्तं कदाप्यानंदकाननम् । येन लिंगस्वरूपेण महादेवेन सर्वथा

कल्पांतरीही आनंदकानन कधीही त्यागले जात नाही; कारण महादेव सर्वथा तेथे लिंगस्वरूपाने विराजमान असतात।

Verse 31

तत्प्रसादोयमतुलः सर्वरत्नमयः शुभः । हिरण्यगर्भतीर्थाच्च प्रतीच्यां क्षेत्ररक्षकम्

हा त्यांचा अतुल प्रसाद शुभ व सर्वरत्नमय आहे; आणि हिरण्यगर्भतीर्थापासून पश्चिमेस क्षेत्ररक्षक (उभा आहे)।

Verse 32

वाराणस्यामधिष्ठात्री देवता साभिलाषदा । महादेवेति संज्ञा वै सर्वलिंगस्वरूपिणी

वाराणसीची अधिष्ठात्री, अभिलाषा देणारी देवी ‘महादेवी’ या नावाने प्रसिद्ध आहे; ती सर्व लिंगस्वरूपे धारण करते।

Verse 33

वाराणस्यां महादेवो दृष्टो यैर्लिंगरूपधृक् । तेन त्रैलोक्यलिंगानि दृष्टानीह न संशयः

ज्याने वाराणसीत लिंगरूपधारी महादेवाचे दर्शन घेतले, त्याने निःसंशय त्रैलोक्यातील सर्व लिंगांचेही दर्शन घेतले.

Verse 34

वाराणस्यां महादेवं समभ्यर्च्य सकृन्नरः । आभूतसंप्लवं यावच्छिवलोके वसेन्मुदा

जो मनुष्य वाराणसीत महादेवाची एकदाही श्रद्धेने पूजा करतो, तो भूतसंप्लवापर्यंत आनंदाने शिवलोकी वास करतो.

Verse 35

पवित्रपर्वणि सदा श्रावणे मासि यत्नतः । लिंगे पवित्रमारोप्य महादेवे न गर्भभाक्

पवित्रपर्वणी, विशेषतः श्रावणमासी, यत्नपूर्वक लिंगावर पवित्र (सूत्र/माळ) अर्पण करावे; महादेवासाठी असे केल्याने पुन्हा गर्भवास होत नाही.

Verse 36

पितामहेश्वरं लिंगं गयातीर्थादिहागतम् । फल्ग्रुप्रभृतिभिस्तीर्थैः सार्धकोट्यष्टसंमितैः

पितामहेश्वर नावाचे हे लिंग गयातीर्थाहून येथे आले आहे; त्यासोबत फल्गु इत्यादी तीर्थेही आली आहेत—साडेआठ कोटी संख्येने.

Verse 37

धर्मेण यत्र वै तप्तं युगानामयुतं शतम् । साक्षीकृत्य महालिंगं श्रीमद्धर्मेश्वराभिधम्

जिथे धर्माने श्रीमद्धर्मेश्वर नावाच्या त्या महालिंगाला साक्षी ठेवून, अपार काळ—लक्ष युगांपर्यंत—तप केले.

Verse 38

पितामहेश्वरं लिंगं तत्राभ्यर्च्य नरो मुदा । त्रिःसप्तकुलसंयुक्तो मुच्यते नात्र संशयः

तेथे पितामहेश्वर नामक लिंगाचे आनंदाने पूजन केल्यास मनुष्य त्रिसप्त—म्हणजे एकवीस पिढ्यांसह मोक्ष पावतो; यात संशय नाही.

Verse 39

प्रयागात्तीर्थराजाच्च शूलटंको महेश्वरः । तीर्थराजेन सहितः स्थित आगत्य वै स्वयम्

प्रयाग या तीर्थराजातून महेश्वर शूलटंक रूपाने स्वतः येथे आले आणि त्या तीर्थराजासह येथे स्थिर झाले.

Verse 40

निर्वाणमंडपाद्रम्यादवाच्यामतिनिर्मलः । प्रासादो मेरुणा यस्य स्पर्धते कांचनोज्वलः

रम्य निर्वाण-मंडपामुळे तेथे अवर्णनीय, अतिनिर्मळ, सुवर्णदीप्त असा प्रासाद आहे; ज्याची शोभा मेरू पर्वताशी स्पर्धा करते.

Verse 41

देवेनैव वरो दत्तो यत्र पूर्वं युगांतरे । पूज्यो महेश्वरः काश्यां प्रथमं कलुषापहः

त्या स्थानी पूर्वी एका युगांतरात देवानेच असा वर दिला की काशीत प्रथम पूज्य महेश्वर असावा—जो कलुष व पाप नाश करतो.

Verse 42

यः प्रयाग इह स्नातो नमस्यति महेश्वरम् । समभ्यर्च्य विधानेन महासंभारविस्तरैः

जो प्रयागात स्नान करून येथे येऊन महेश्वराला नमस्कार करतो आणि विधिपूर्वक, विपुल पूजासामग्रीने त्यांची आराधना करतो—

Verse 43

प्रयागस्नानजात्पुण्याच्छूलटंक विलोकनात् । स प्राप्नुयान्न संदेहः पुण्यं कोटिगुणोत्तरम्

प्रयागस्नानातून उत्पन्न पुण्य व शूलटंकाचे दर्शन यांमुळे मनुष्य निःसंशय कोटिगुणोत्तर पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 44

शंकुकर्णान्महाक्षेत्रान्महातेज इतीरितम् । लिंगमाविरभूदत्र महातेजोविवृद्धिदम्

शंकुकर्ण या महाक्षेत्रातून येथे ‘महातेज’ असे कीर्तित लिंग प्रकट झाले, जे महान आध्यात्मिक तेज वाढविणारे आहे।

Verse 45

महातेजोनिधिस्तस्य प्रासादोतीवनिर्मलः । ज्वालाजटिलिताकाशो माणिक्यैरेव निर्मितः

त्या महातेज-निधीचा प्रासाद अत्यंत निर्मळ आहे; जणू केवळ माणिक्यांनीच घडविला असून, त्याच्या प्रभेने आकाश ज्वालांनी गुंतल्यासारखे दिसते।

Verse 46

तल्लिंगदर्शनात्स्पर्शात्स्तवनाच्च समर्चनात् । प्राप्यते तत्परं धाम यत्र गत्वा न शोचते

त्या लिंगाचे दर्शन, स्पर्श, स्तुती व सम्यक् पूजन केल्याने ते परम धाम प्राप्त होते, जिथे गेल्यावर शोक उरत नाही।

Verse 47

विनायकेश्वरात्पूर्वं महातेजः समर्चनात् । तेजोमयेन यानेन याति माहेश्वरं पदम्

विनायकेश्वराच्या (दर्शन)पूर्वी महातेजाचे विधिपूर्वक पूजन केल्यास साधक तेजोमय यानाने माहेश्वर पदास पोहोचतो।

Verse 48

रुद्रकोटिसमाख्यातात्तीर्थात्परमपावनात् । महायोगीश्वरं लिंगमाविश्चक्रे स्वयं परम्

‘रुद्र-कोटी’ म्हणून प्रसिद्ध अशा परम पावन तीर्थातून स्वयं परमेश्वरांनी ‘महायोगीश्वर’ नामक लिंग प्रकट केले।

Verse 49

पार्वतीश्वर लिंगस्य समीपे सर्वसिद्धिकृत् । तल्लिंगदर्शनात्पुंसां कोटिलिंग फलं भवेत्

सर्व सिद्धी देणाऱ्या पार्वतीश्वर-लिंगाजवळ त्या लिंगाचे केवळ दर्शन केल्यानेच पुरुषांना कोटी लिंगपूजेचे फळ मिळते।

Verse 50

तत्प्रासादस्य परितो रुद्राणां कोटिसंमिताः । प्रासादारम्यसंस्थाना निर्मिता रुद्रमूर्तिभिः

त्या प्रासादाच्या सभोवती रुद्रस्वरूपांनी निर्मिलेल्या रम्य मंदिर-परिसरांची कोटी संख्येने स्थापना झाली होती।

Verse 51

काश्यां रुद्रस्थली सा तु पठ्यते वेदवादिभिः । रुद्रस्थल्यां मृता ये वै कृमिकीटपतंगकाः

काशीत ते स्थान वेदवाद्यांनी ‘रुद्रस्थली’ असे म्हटले आहे; आणि रुद्रस्थलीत जे कृमी, कीटक व पतंग मरतात…

Verse 52

पशुपक्षिमृगा मर्त्या म्लेच्छा वाप्यथ दीक्षिताः । तेषां तु रुद्रीभूतानां पुनरावृत्तिरत्र न

ते पशू असोत, पक्षी असोत, मृग असोत, मनुष्य असोत, म्लेच्छ असोत किंवा दीक्षितही असोत—येथे रुद्ररूप झाल्यावर त्यांची पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) होत नाही।

Verse 53

जन्मांतरसहस्रेषु यत्पापं समुपार्जितम् । रुद्रस्थलीं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्

हजारो जन्मांतरी जे पाप संचित झाले असेल, रुद्रस्थलीत प्रवेश करताच ते सर्व क्षयास जाऊन नष्ट होते।

Verse 54

अकामो वा सकामो वा तिर्यग्योनिगतोपि वा । रुद्रस्थल्यां त्यजन्प्राणान्परं निर्वाणमाप्नुयात्

निष्काम असो वा सकाम, तिर्यक्-योनीत जन्मला असला तरी—रुद्रस्थलीत प्राणत्याग करणारा परम निर्वाणास पोहोचतो।

Verse 55

स्वयमेकांबरात्क्षेत्रात्कृत्तिवासा इहागतः । कृत्तिवाससि लिंगेत्र स्वयमेव व्यवस्थितः

एकांबरच्या पवित्र क्षेत्रातून स्वयं कृत्तिवासा येथे आले; आणि या कृत्तिवास-लिंगात ते स्वेच्छेनेच प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 56

अस्मिन्स्थाने स्वभक्तानां सांबः सर्षिगणो विभुः । स्वयं चोपदिशेद्ब्रह्म श्रुतौ श्रुतिभिरीडितम्

या स्थानी सर्वशक्तिमान सांब शिव ऋषिगणांसह स्वभक्तांना स्वतः ब्रह्मतत्त्वाचा उपदेश करतात—जे श्रुतीत सांगितलेले व श्रुतींनी स्तुत आहे।

Verse 57

क्षेत्रेत्र सिद्धिदे प्राप्तश्चंडीशो मरुजांगलात् । प्रचंडपापसंघातं खंडयेच्छतधेक्षणात्

या सिद्धिदायक क्षेत्रात मरुजांगलातून चंडीश आले; त्यांच्या दर्शनमात्राने प्रचंड पापसमूह शतधा खंडित होतो।

Verse 58

पाशपाणिगणाध्यक्ष समीपे यः प्रपश्यति । चंडीश्वरं महालिंगं स याति परमां गतिम्

पाशधारी गणाध्यक्षाच्या समीपे असलेल्या चंडीश्वर महालिंगाचे जो भक्तिभावाने दर्शन करतो, तो परम गती म्हणजेच मोक्ष प्राप्त करतो।

Verse 59

कालंजरान्नीलकंठस्तिष्ठेदत्र स्वयं विभुः । गणेशाद्दंतकूटाख्यात्समीपे भवनाशनः

येथे कालंजराहून येऊन स्वयं सर्वसमर्थ नीलकंठ प्रभू विराजमान आहेत; आणि दंतकूट नामक गणेशाच्या जवळ भवनाशनही स्थित आहे।

Verse 60

नीलकंठेश्वरं लिंगं काश्यां यैः परिपूजितम् । नीलकंठास्त एव स्युस्तएव शशिभूषणाः

काशीत नीलकंठेश्वर लिंगाची जे विधिपूर्वक पूजा करतात, ते नीलकंठासारखे होतात; तेच चंद्रभूषण प्रभूसमान बनतात।

Verse 61

काश्मीरादिह संप्राप्तं लिंगं विजयसंज्ञितम् । सदा विजयदं पुंसां प्राच्यां शालकटंकटात्

काश्मीराहून येथे आलेले ‘विजय’ नामक लिंग मनुष्यांना सदैव विजय देणारे आहे; ते पूर्व दिशेस शालकटंकट या स्थळापलीकडे स्थित आहे।

Verse 62

रणे राजकुले द्यूते विवादे सर्वदैव हि । विजयो जायते पुंसां विजयेश समर्चनात्

रणात, राजदरबारात, द्यूतात आणि वादविवादात—सर्वकाळ—विजयेशाचे सम्यक् अर्चन केल्याने मनुष्यांना विजय प्राप्त होतो।

Verse 63

ऊर्ध्वरेतास्त्रिदंडायाः संप्राप्तोत्र स्वयं विभुः । कूश्मांडकं गणाध्यक्षं पुरस्कृत्य व्यवस्थितः

त्रिदंडा येथून स्वयं प्रभु ऊर्ध्वरेता रूपाने येथे आले आहेत; आणि गणाध्यक्ष कूश्मांडकास अग्रस्थानी ठेवून ते प्रतिष्ठित झाले आहेत।

Verse 64

ऊर्ध्वां गतिमवाप्नोति वीक्षणादूर्ध्वरेतसः । ऊर्ध्वरेतसि ये भक्ता न हि तेषामधोगतिः

ऊर्ध्वरेता यांचे केवळ दर्शन घेतल्यानेच ऊर्ध्वगती प्राप्त होते. जे ऊर्ध्वरेता-भक्त आहेत, त्यांची अधोगती कधीच होत नाही.

Verse 65

मंडलेश्वरतः क्षेत्राल्लिंगं श्रीकंठसंज्ञितम् । विनायकान्मंडसंज्ञादुत्तरस्यां व्यवस्थितम्

मंडलेश्वर क्षेत्रातील ‘श्रीकंठ’ नामाचे लिंग आहे; ‘मंड’ संज्ञक विनायकाजवळ, उत्तरेस ते प्रतिष्ठित आहे.

Verse 66

श्रीकंठस्य च ये भक्ताः श्रीकंठा एव ते नराः । नेह श्रिया वियुज्यंते न परत्र कदाचन

जे श्रीकंठाचे भक्त आहेत, ते नर श्रीकंठच होतात. ते इहलोकीही आणि परलोकीही कधीच श्रीसमृद्धीपासून वियुक्त होत नाहीत.

Verse 67

छागलांडान्महातीर्थात्कपर्दीश्ववरसंज्ञितः । पिशाचमोचने तीर्थे स्वयमाविरभूद्विभुः

छागलांड नामक महातीर्थातून, पिशाचमोचन तीर्थात स्वयं सर्वशक्तिमान प्रभु ‘कपर्दीश्वर’ या नामाने प्रकट झाले.

Verse 68

कपर्दीशं समभ्यर्च्य न नरो निरयं व्रजेत् । न पिशाचत्वमाप्नोति कृत्वात्राप्यघमुत्तमम्

येथे कपर्दीश (शिव) यांची विधिपूर्वक पूजा केल्यास कोणताही मनुष्य नरकात जात नाही। येथे अतिशय घोर पाप केले तरी तो पिशाचत्वाला प्राप्त होत नाही।

Verse 69

आम्रातकेश्वरात्क्षेत्राल्लिंगं सूक्ष्मेश संज्ञितम् । स्वयमभ्यागतं चात्र क्षेत्रे वै श्रेयसांपदे

आम्रातकेश्वर-क्षेत्रातून ‘सूक्ष्मेश’ नामाचे लिंग स्वयं येथे आले—या पवित्र क्षेत्रात, जे खऱ्या कल्याणसमृद्धीचे धाम आहे.

Verse 70

विकट द्विजसंज्ञस्य गणेशस्य समीपतः । दृष्ट्वा सूक्ष्मेश्वरं लिंगं गतिं सूक्ष्मामवाप्नुयात्

विकट (द्विज) नावाच्या गणेशाच्या समीप सूक्ष्मेश्वर-लिंगाचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य सूक्ष्म व उत्तम गती प्राप्त करतो.

Verse 71

संप्राप्तमिह देवेशं जयंतं मधुकेश्वरात् । लंबोदराद्गणपतेः पुरस्तात्तदवस्थितम्

मधुकेश्वरातून देवेश जयंत (जयंतेश्वर) येथे आले आहेत; आणि ते लंबोदर गणपतीच्या समोर स्थित आहे.

Verse 72

जयंतेश्वरमालोक्य स्नात्वा गंगाजले शुभे । प्राप्नुयाद्वांछितां सिद्धिं सर्वत्र विजयी भवेत्

जयंतेश्वराचे दर्शन घेऊन आणि शुभ गंगाजलात स्नान केल्यास साधक इच्छित सिद्धी प्राप्त करतो व सर्वत्र विजयी होतो.

Verse 73

प्रादुश्चकार देवेशः श्रीशैलात्त्रिपुरांतकः । श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा यत्फलं समुदीरितम्

देवांचा ईश्वर त्रिपुरांतक श्रीशैलातून प्रकट झाला. श्रीशैलशिखराचे केवळ दर्शन केल्याने जे फळ सांगितले आहे—

Verse 74

त्रिपुरांतकमालोक्य तत्फलं हेलयाप्यते । विश्वेरात्पश्चिमे भागे त्रिपुरांतकमीश्वरम्

त्रिपुरांतकाचे दर्शन घेतल्याने तेच फळ सहज मिळते. विश्वेश्वराच्या पश्चिम भागी भगवान त्रिपुरांतक आहेत.

Verse 75

स्कंद उवाच । श्रुत्वेति नंदिनो वाक्यं देवदेवेश्वरो हरः । श्रद्धा प्रसाद्य शैलादिमिदं प्रोवाच कुंभज

स्कंद म्हणाला—नंदिनाचे वचन ऐकून देवदेवेश्वर हर श्रद्धेने प्रसन्न होऊन शैलादी विषय कुम्भज (अगस्त्य) यास हे बोलला.

Verse 76

वक्रतुंड गणाध्यक्ष समीपे सोपतिष्ठते । तद्दर्शनादर्चनाच्च करस्थाः सर्वसिद्धयः

वक्रतुंड गणाध्यक्ष जवळच विराजमान आहे. त्याचे दर्शन व पूजन केल्याने सर्व सिद्धी हातात येतात.

Verse 77

जालेश्वरात्त्रिशूली च स्वयमीशः समागतः । कूटदंताद्गणपतेः पुरस्तात्सर्वसिद्धिदः

जालेश्वराहून त्रिशूलधारी प्रभु स्वतः येथे आले. गणपती कूटदंताच्या अग्रभागी ते स्थित आहेत—सर्व सिद्धी देणारे.

Verse 78

रामेश्वरान्महाक्षेत्राज्जटीदेवः समागतः । एकदंतोत्तरे भागे सोर्चितः सर्वकामदः

रामेश्वराच्या महाक्षेत्रातून जटीदेव येथे आले. एकदंताच्या उत्तरेकडील भागात पूजिले असता ते सर्व कामना पूर्ण करणारे आहेत.

Verse 79

संपूज्य परया भक्त्या न नरो गर्भमाविशेत् । सौम्यस्थानादिहायातो भगवान्कुक्कुटेश्वरः

परम भक्तीने सम्यक् पूजन केल्यास मनुष्य पुन्हा गर्भात प्रवेश करत नाही. सौम्यस्थानाहून भगवान कुक्कुटेश्वर येथे आले आहेत.

Verse 80

हरेश्वरो हरिश्चंद्रात्क्षेत्रादत्र समागतः । हरिश्चंद्रेश्वरपुरः पूजितो जयदः सदा

हरिश्चंद्र क्षेत्रातून हरेश्वर येथे आले. हरिश्चंद्रेश्वराच्या अग्रभागी पूजिले असता ते सदैव विजय देतात.

Verse 81

इह शर्वः समायातः स्थानान्मध्यमकेश्वरात् । चतुर्वेदेश्वरं लिंगं पुरोधाय व्यवस्थितम्

येथे शर्व (शिव) मध्यमकेश्वर या स्थानाहून आले आणि चतुर्वेदेश्वर नामक लिंग अग्रस्थानी स्थापून प्रतिष्ठित केले.

Verse 82

शर्वं लिंगं समभ्यर्च्य काश्यां परमसिद्धिकृत् । न जातु जंतुपदवीं प्राप्नुयात्क्वापि मानवः

काशीत शर्वलिंगाचे सम्यक् अर्चन केल्याने परम सिद्धी प्राप्त होते; मनुष्य पुन्हा कधीही कुठेही जंतुपदवीला जात नाही.

Verse 83

स्थलेश्वरान्महालिंगं प्रादुर्भूतं परंत्विह । यत्र यज्ञेश्वरं लिंगं सर्वलिंगफलप्रदम्

स्थलेश्वरापासून येथे परम महालिंग प्रकट झाले. येथे यज्ञेश्वर नामक लिंग आहे, जे सर्व लिंगपूजेचे फळ प्रदान करते.

Verse 84

महालिंगं समभ्यर्च्य महाश्रद्धासमन्वितः । महतीं श्रियमाप्नोति लोकेत्र च परत्र च

महाश्रद्धेने महालिंगाची सम्यक् पूजा केल्यास मनुष्य या लोकी व परलोकी दोन्ही ठिकाणी महान् श्री-समृद्धी प्राप्त करतो.

Verse 85

इह लिंगं सहस्राक्षं सुवर्णाख्यात्समागतम् । यस्य संदर्शनात्पुंसां ज्ञानचक्षुः प्रजायते

येथे सहस्राक्ष नामक लिंग आहे, जे सुवर्णाख्य स्थानाहून आले आहे. ज्याच्या केवळ दर्शनाने मनुष्यात ज्ञानचक्षु उत्पन्न होते.

Verse 86

शैलेश्वरादवाच्यां तु सहस्राक्षेश्वरं विभुम् । दृष्ट्वा जन्मसहस्राणां शतानां पातकं त्यजेत्

अवाच्या प्रदेशातील शैलेश्वरापासून विभु सहस्राक्षेश्वर प्रकट झाले. त्यांचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य हजारो जन्मांतील शेकडो पापांचा त्याग करतो.

Verse 87

हर्षिताद्धर्षितं चात्र प्रादुरासीत्तमोहरम् । लिंगंहर्षप्रदं पुंसां दर्शनात्स्पर्शनादपि

हर्षितापासून येथे हर्षित नामक (लिंग) प्रकट झाले, जे तम (अज्ञान) दूर करणारे आहे. हे लिंग दर्शनाने व स्पर्शानेही मनुष्यांना आनंद देते.

Verse 88

मंत्रेश्वर समीपे तु प्रासादो हर्षितेशितुः । तद्विलोकनतः पुंसां नित्यं हर्ष परंपरा

मंत्रेश्वराच्या समीपे हर्षितेशितुचा प्रासादरूप मंदिर आहे। त्याचे केवळ दर्शन घेतल्याने मनुष्यांना नित्य-नव्या आनंदाची अखंड परंपरा प्राप्त होते।

Verse 89

इह स्वयं समायातो रुद्रो रुद्रमहालयात् । यस्य दर्शनतो यांति रुद्रलोके नराः स्फुटम्

येथे रुद्र स्वतः रुद्राच्या महान धामातून आले आहेत। ज्यांचे केवळ दर्शन घेतल्याने मनुष्य स्पष्टपणे रुद्रलोकास प्राप्त होतात।

Verse 90

यैस्तु रुद्रेश्वरं लिंगं काश्यामत्र समर्चितम् । ते रुद्ररूपिणो मर्त्या विज्ञेया नात्र संशयः

जे काशीत येथे रुद्रेश्वर लिंगाची सम्यक् पूजा करतात, ते मर्त्य असूनही रुद्ररूपच मानावे—यात संशय नाही।

Verse 91

त्रिपुरेश समीपे तु दृष्ट्वा रुद्रेश्वरं विभुम् । रुद्रास्त इव विज्ञेया जीवंतोपि मृता अपि

त्रिपुरेशाच्या समीपे महाविभू रुद्रेश्वराचे दर्शन करून लोक, जिवंत असोत वा मृत्यूनंतरही, रुद्रासमानच मानावे।

Verse 92

आगादिह महादेवो वृषेशो वृषभध्वजात् । बाणेश्वरस्य लिंगस्य समीपे वृषदः सदा

येथे महादेव वृषेश, वृषभध्वजधारी प्रभूच्या धामातून आले आहेत। ते बाणेश्वर लिंगाच्या समीपे सदैव स्थित राहून वृष-वर—स्थैर्य, बल व आधार—प्रदान करतात।

Verse 93

इहागतं तु केदारादीशानेश्वर संज्ञितम् । तद्द्रष्टव्यं प्रतीच्यां च लिंगं प्रह्लादकेशवात्

केदाराहून येथे आलेले ‘ईशानेश्वर’ नामक लिंग आहे। ते पश्चिम दिशेस प्रह्लाद-केशवाच्या समीप दर्शनास योग्य आहे।

Verse 94

ईशानेशं समभ्यर्च्य स्नात्वोत्तरवहांभसि । वसेदीशाननगरे ईशानसदृशप्रभः

ईशानेशाचे विधिपूर्वक पूजन करून व उत्तरवहेच्या जलात स्नान करून, ईशान-नगरीत वास करावा; तेव्हा तो ईशानासारखा तेजस्वी होतो।

Verse 95

भैरवाद्भैरवी मूर्तिरत्रायाता मनोहरा । संहारभैरवो नाम द्रष्टव्यः स प्रयत्नतः

भैरवापासून येथे मनोहर भैरवी मूर्ती प्रकट झाली आहे। तो ‘संहारभैरव’ या नावाने प्रसिद्ध असून, त्याचे प्रयत्नपूर्वक दर्शन घ्यावे।

Verse 96

पूजनात्सर्वसिद्ध्यै स प्राच्यां खर्वविनायकात् । संहारभैरवः काश्यां संहरेदघसंततिम्

त्याच्या पूजनाने सर्व सिद्धी प्राप्त होतात। पूर्व दिशेस खर्व-विनायकाच्या जवळ, काशीतला संहारभैरव पापांची अखंड परंपरा नष्ट करतो।

Verse 97

उग्रः कनखलात्तीर्थादाविरासेह सिद्धिदः । तद्विलोकनतो नृणामुग्रं पापं प्रणश्यति

कनखल तीर्थातून सिद्धिदाता उग्र येथे प्रकट झाला. त्याचे केवळ दर्शन घेतल्याने मनुष्यांचे घोर पाप नष्ट होते।

Verse 98

उग्रं लिंगं सदा सेव्यं प्राच्यामर्कविनायकात् । अत्युग्रा अपि नश्येयुरुपसर्गास्तदर्चनात्

अर्कविनायकाच्या पूर्वेस असलेले उग्र लिंग सदैव सेवावे व पूजावे। त्याच्या अर्चनेने अतिभयंकर उपसर्ग व आपत्तीही नष्ट होतात।

Verse 99

वस्त्रापथान्महाक्षेत्राद्भवो नाम स्वयं विभुः । भीमचंडी समीपे तु प्रादुरासीदिह प्रभो

या महाक्षेत्रात वस्त्रापथाहून स्वयं सर्वसमर्थ प्रभू ‘भव’ या नावाने भीमचंडीच्या समीपे येथे प्रकट झाला।

Verse 100

भवेश्वरं समभ्यर्च्य भवेनाविर्भवेन्नरः । प्रभुर्भवति सर्वेषां राज्ञामाज्ञाकृतामिह

भवेश्वराचे विधिपूर्वक पूजन केल्याने मनुष्य भवासारखा तेजस्वी व प्रभावशाली होतो। येथे तो सर्व राजांमध्ये प्रभू ठरतो, ज्याची आज्ञा पाळली जाते।

Verse 110

नैपालाच्च महाक्षेत्रादायात्पशुपतिस्त्विह । यत्र पाशुपतो योग उपदिष्टः पिनाकिना

नेपाळच्या महाक्षेत्रातून पशुपती येथे आला। येथेच पिनाकधारी शिवाने पाशुपत योगाचा उपदेश केला आहे।

Verse 120

नकुलीशात्पुरोभागे दृष्टा भीमेश्वरं प्रभुम् । महाभीमानि पापानि प्रणश्यंति हि तत्क्षणात्

नकुलीशाच्या समोर प्रभू भीमेश्वराचे दर्शन घेतल्याने महाभयंकर पापेही तत्क्षणी नष्ट होतात।

Verse 130

हेमकूटाद्विरूपाक्षं लिंगमत्राविरास ह । महेश्वरादवाच्यां च दृष्टं संसारतारकम्

हेमकूटातून विरूपाक्ष लिंग येथे प्रकट झाले. आणि महेश्वराच्या दक्षिणेस ते संसार-सागरातून पार नेणारे तारक रूपाने दर्शन देते.

Verse 140

मत्स्योदर्यां हि ये स्नाता यत्रकुत्रापि मानवाः । कृतपिंडप्रदानास्ते न मातुरुदरेशयाः

जे मनुष्य कुठेही असोत, त्यांनी मत्स्योदरीत स्नान करून पिंड-प्रदान केले तर ते पुन्हा मातृउदरी शयन करीत नाहीत.

Verse 150

शेषवासुकिमुख्यैश्च तत्प्रासादो महानिह । मणिमाणिक्यरत्नौघैर्निरमायि प्रयत्नतः

येथे तो महान प्रासादरूप मंदिर शेष, वासुकी इत्यादी प्रमुख नागांनी प्रयत्नपूर्वक उभारला; मणी, माणिक्य व रत्नसमूहांच्या ओघांनी तो सजविला होता.

Verse 160

नैर्कत्यां दिशि तल्लिंगं निरृतेश्वरसंज्ञकम् । पौलस्त्यराघवात्पश्चात्पूजितं सर्वदुष्टहृत्

नैऋत्य दिशेस ते लिंग ‘निरृतेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. नंतर पुलस्त्यवंशी राघवाने त्याची पूजा केली; ते सर्व दुष्टता व अशुभ प्रभाव हरते.

Verse 170

एतान्यायतनानीश आनिनाय महांति च । शेषयित्वांशमात्रं च तस्मिन्क्षेत्रे निजे निजे

ईश्वराने ही ही महान आयतने येथे आणली; पण प्रत्येकाचे अंशमात्र त्याने त्यांच्या त्यांच्या मूळ क्षेत्रातच शिल्लक ठेवले, जिथे ती आपापल्या स्थानी प्रतिष्ठित राहिली.

Verse 180

शिलादतनयोप्यैशीं मूर्द्धन्याज्ञां विधाय च । आहूय सर्वतो दुर्गाः प्रतिदुर्गं न्यवेशयत्

शिलादाचा पुत्रही ही परम आज्ञा विधिरूपाने सर्वत्र देऊन, सर्व दिशांतून दुर्गा-रक्षिकांना बोलावून पवित्र क्षेत्ररक्षणासाठी प्रत्येक दुर्गात क्रमाने नेमून ठेवले।

Verse 182

श्रुत्वाष्टषष्टिमेतां वै महायतन संश्रयाम् । न जातु प्रविशेन्मर्त्यो जनन्या जाठरीं दरीम्

महायतनाशी संबंधित ही अष्टषष्टि (वृत्तांत) ऐकून कोणताही मर्त्य कधीही जननीच्या जठर-गुहेत, त्या उदर-कंदरात प्रवेश करू नये।