Adhyaya 13

Verse 1

अगस्त्य उवाच । दृष्ट्वा काशीं दृगानंदां तारकारे पुरारिणा । किमकारि समाचक्ष्व प्राप्तां बहुमनोरथैः

अगस्त्य म्हणाले—तारकार येथे त्रिपुरारि (शिव) यांनी नेत्रांना आनंद देणारी काशी पाहून, अनेक मनोरथांनंतर तिला प्राप्त झाल्यावर काय केले गेले—ते मला सांगा।

Verse 2

स्कंद उवाच । पतिव्रतापते ऽगस्त्य शृणु वक्ष्याम्यशेषतः । मृगांकलक्ष्मणोत्कंठं काशी नेत्रातिथीकृता

स्कंद म्हणाले—हे अगस्त्य, पतिव्रतांचा स्वामी, ऐक; मी सर्व काही सांगतो। नेत्रांची अतिथी झालेल्या काशीने चंद्रचिन्हधारी (शिव) यांच्या अंतःकरणातही उत्कंठा जागविली।

Verse 3

अथ सर्वज्ञनाथेन भक्तवत्सलचेतसा । जैगीषव्यो मुनिश्रेष्ठो गुहां तस्थो निरीक्षितः

त्यानंतर सर्वज्ञ नाथ, ज्यांचे चित्त भक्तांवर वात्सल्यपूर्ण आहे, त्यांनी गुहेत स्थित असलेल्या मुनिश्रेष्ठ जैगीषव्यांना पाहिले।

Verse 4

यमनेहसमारभ्य मदंराद्रिं विनिर्ययौ । अद्रींद्र सुतया सार्धं रुद्रेणोक्षेंद्रगामिना

यमनेहपासून आरंभ करून ते मदंर पर्वताकडे निघाले—पर्वतराजाची कन्या (पार्वती) सोबत, आणि वृषभवाहन रुद्रासह।

Verse 5

तं वासरं पुरस्कृत्य जग्राह नियमं दृढम् । जैगीषव्यो महामेधाः कुंभयोने महाकृती

त्या पवित्र दिवसाचा मान ठेवून, महाबुद्धिमान जैगीषव्याने—हे कुंभयोनि अगस्त्य—दृढ असा नियम-व्रत स्वीकारला।

Verse 6

विषमेक्षण पादाब्जं समीक्षिष्ये यदा पुनः । तदांबुविप्रुषमपि भक्षयिष्यामि चेत्यहो

“जेव्हा मी पुन्हा विषमेक्षण शंकरांच्या कमलचरणांचे दर्शन घेईन, तेव्हाच—तेव्हाच—पाण्याचा एक थेंबही ग्रहण करीन!” असे तो म्हणाला।

Verse 7

कुतश्चिद्धारणायोगादथवा शंभ्वनुग्रहात । अनश्नन्नपिबन्योगी जैगीषव्यः स्थितो मुने

कुठल्यातरी धारणा-योगाच्या सामर्थ्याने किंवा शंभूच्या अनुग्रहाने, योगी जैगीषव्य—हे मुने—न खाता न पिता स्थिर राहिला।

Verse 8

तं शंभुरेव जानाति नान्यो जानाति कश्चन । अतएव ततः प्राप्तः प्रथमं प्रमथाधिपः

त्याला केवळ शंभूच ओळखत होता; दुसरा कोणीही त्याला जाणत नव्हता. म्हणूनच तेथून प्रमथांचा अधिपती प्रथम त्याच्याकडे आला।

Verse 9

ज्येष्ठशुक्लचतुर्दश्यां सोमवारानुराधयोः । तत्पर्वणि महायात्रा कर्तव्या तत्र मानवैः

ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्दशीस—सोमवार आणि अनुराधा नक्षत्र असताना—त्या पर्वकाळी तेथे मानवांनी महायात्रा (तीर्थयात्रा) करावी।

Verse 10

ज्येष्ठस्थानं ततः काश्यां तदाभूदपि पुण्यदम् । तत्र लिंगं समभवत्स्वयं ज्येष्ठेश्वराभिधम्

त्यानंतर काशीत ‘ज्येष्ठस्थान’ नावाचे परम पुण्यदायक तीर्थ प्रकट झाले. तेथे स्वयंभू लिंग प्रादुर्भूत झाले, जे ‘ज्येष्ठेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 11

तल्लिंगदर्शनात्पुंसां पापं जन्मशतार्जितम् । तमोर्कोदयमाप्येव तत्क्षणादेव नश्यति

त्या लिंगाचे केवळ दर्शन होताच मनुष्यांचे शंभर जन्मांचे संचित पाप तत्क्षणी नष्ट होते—जसे सूर्य उगवताच अंधार नाहीसा होतो.

Verse 12

ज्येष्ठवाप्यां नरः स्नात्वा तर्पयित्वा पितामहान् । ज्येष्ठेश्वरं समालोक्य न भूयो जायते भुवि

ज्येष्ठवापीत स्नान करून आणि पितरांना तर्पण अर्पण करून जो ज्येष्ठेश्वराचे दर्शन करतो, तो पुन्हा पृथ्वीवर जन्म घेत नाही.

Verse 13

आविरासीत्स्वयं तत्र ज्येष्ठेश्वर समीपतः । सर्वसिद्धिप्रदा गौरी ज्येष्ठाश्रेष्ठा समंततः

तेथेच ज्येष्ठेश्वराच्या समीप स्वयं गौरी प्रकट झाल्या—सर्व सिद्धी देणाऱ्या ‘ज्येष्ठा-गौरी’, सर्वतोमुखी श्रेष्ठ अशा।

Verse 14

ज्येष्ठे मासि सिताष्टम्यां तत्र कार्यो महोत्सवः । रात्रौ जागरणं कार्यं सर्वसंपत्समृद्धये

ज्येष्ठ महिन्यात शुक्ल अष्टमीला तेथे महोत्सव करावा. सर्व संपत्तीच्या समृद्धीसाठी रात्रौ जागरण करावे.

Verse 15

ज्येष्ठां गौरीं नमस्कृत्य ज्येष्ठवापी परिप्लुता । सौभाग्यभाजनं भूयाद्योषा सौभाग्यभागपि

ज्येष्ठा-गौरीला नमस्कार करून आणि ज्येष्ठवापीत स्नान केल्याने स्त्री सौभाग्याची पात्र ठरते—ती शुभ-समृद्धीची भागीदारही होते।

Verse 16

निवासं कृतवाञ्शंभुस्तस्मिन्स्थाने यतः स्वयम् । निवासेश इति ख्यातं लिंगं तत्र परं ततः

त्या स्थानी स्वयं शंभूंनी निवास केला म्हणून तेथील परम लिंग ‘निवासेश’ या नावाने प्रसिद्ध झाले।

Verse 17

निवासेश्वरलिंगस्य सेवनात्सर्वसंपदः । निवसंति गृहे नित्यं नित्यं प्रतिपदं पुनः

निवासेश्वर-लिंगाची सेवा केल्याने सर्व संपत्ती घरात नित्य वास करते—दररोज, पुन्हा पुन्हा।

Verse 18

कृत्वा श्राद्धं विधानेन ज्येष्ठस्थाने नरोत्तमः । ज्येष्ठां तृप्तिं ददात्येव पितृभ्यो मधुसर्पिषा

श्रेष्ठ पुरुष ज्येष्ठस्थानी विधिपूर्वक श्राद्ध केल्यास पितरांना मधु व तुपासारखी ‘ज्येष्ठ तृप्ती’ प्रदान करतो।

Verse 19

ज्येष्ठतीर्थे नरः काश्यां दत्त्वा दानानि शक्तितः । ज्येष्ठान्स्वर्गानवाप्नोति नरो मोक्षं च गच्छति

काशीच्या ज्येष्ठतीर्थात जो मनुष्य आपल्या शक्तीनुसार दान करतो, तो श्रेष्ठ स्वर्गलोक प्राप्त करतो आणि मोक्षाकडेही प्रस्थान करतो।

Verse 20

ज्येष्ठेश्वरो र्च्यः प्रथमं काश्यां श्रेयोर्थिभिर्नरैः । ज्येष्ठागौरी ततोभ्यर्च्या सर्वज्येष्ठमभीप्सुभिः

काशीत परम श्रेय इच्छिणाऱ्या नरांनी प्रथम ज्येष्ठेश्वराचे पूजन करावे। त्यानंतर सर्वश्रेष्ठत्वाची अभिलाषा असणाऱ्यांनी ज्येष्ठागौरीची भक्तिभावाने आराधना करावी।

Verse 21

अथ नंदिनमाहूय धूर्जटिः स कृपानिधिः । शृण्वतां सर्वदेवानामिदं वचनमब्रवीत्

तेव्हा कृपानिधान धूर्जटी (शिव) यांनी नंदीला बोलावून, सर्व देव ऐकत असताना हे वचन उच्चारले।

Verse 22

ईश्वर उवाच । शैलादे प्रविशाशु त्वं गुहास्त्यत्र मनोहरा । तदंतरेस्ति मे भक्तो जैगीषव्यस्तपोधनः

ईश्वर म्हणाले— “तू शीघ्र शैलादात प्रवेश कर; तेथे एक मनोहर गुहा आहे. तिच्या आत माझा भक्त तपोधन जैगीषव्य वास करतो.”

Verse 23

महानियमवान्नंदिस्त्वगस्थिस्नायु शेषितः । तमिहानय मद्भक्तं मद्दर्शन दृढव्रतम्

“नंदी! तो महान संयमी आहे; केवळ त्वचा, हाडे व स्नायु एवढाच उरला आहे. माझ्या दर्शनासाठी दृढव्रत असलेल्या त्या माझ्या भक्ताला येथे घेऊन ये.”

Verse 24

यदाप्रभृत्यगां काश्या मंदरं सर्वसुंदरम् । महानियमवानेष तदारभ्योज्झिताशनः

“ज्या वेळेपासून तो काशी—सर्वांत सुंदर मंदर—येथे आला, त्या वेळेपासून हा महान संयम पाळीत आहे आणि त्याच वेळेपासून त्याने अन्नत्याग केला आहे.”

Verse 25

गृहाण लीलाकमलमिदं पीयूषपोषणम् । अनेन तस्य गात्राणि स्पृश सद्यः सुबृंहिणा

हे लीला-कमळ घे; ते अमृतासारखे पोषण करणारे आहे. याने त्याच्या अंगांना स्पर्श कर; तत्क्षणी त्याला पुष्ट व परिपूर्ण कर.

Verse 26

ततो नंदी समादाय तल्लीलाकमलं विभोः । प्रणम्य देवदेवेशमाविशद्गह्वरां गुहाम्

मग नंदीने विभूचा तो लीला-कमळ घेतला. देवदेवेशाला प्रणाम करून तो गहिर्‍या, गर्भित गुहेत प्रवेशला.

Verse 27

नंदी दृष्ट्वाथ तं तत्र धारणादृढमानसम् । तपोग्नि परिशुष्कांगं कमलेन समस्पृशत्

तेथे त्याला पाहून—धारणेने ज्याचे मन दृढ झाले होते—नंदीने तपो-अग्नीने शुष्क झालेल्या त्या योग्याच्या देहाला कमळाने स्पर्श केला.

Verse 28

तपांते वृष्टिसंयोगाच्छालूर इव कोटरे । उल्ललास स योगींद्रः स्पर्शमात्रात्तदब्जजात्

तपस्येच्या शेवटी, त्या कमळाच्या केवळ स्पर्शाने तो योगींद्र उफाळून उठला—जसा पावसाच्या संयोगाने कोटरात शालूर लहरून येतो.

Verse 29

अथ नंदी समादाय सत्वरं मुनिपुंगवम् । देवदेवस्य पादाग्रे नमस्कृत्य न्यपातयत्

मग नंदीने त्वरेने त्या मुनिपुंगवाला उचलले. देवदेवाच्या चरणांपुढे नमस्कार करून त्याला तेथे ठेवले.

Verse 30

जैगीषव्योथ संभ्रांतः पुरतो वीक्ष्य शंकरम् । वामांगसन्निविष्टाद्रितनयं प्रणनाम ह

तेव्हा जैगीषव्य मुनी आदरयुक्त संभ्रमाने भरून समोर उभ्या शंकरांचे दर्शन घेऊन, त्यांच्या वामांगी विराजमान गिरितनयेला पाहून साष्टांग प्रणाम करू लागला।

Verse 31

प्रणम्य दंडवद्भूमौ परिलुठ्य समंततः । तुष्टाव परया भक्त्या स मुनिश्चंद्रशेखरम्

भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून आणि सर्व दिशांनी लोळत, त्या मुनींनी पराभक्तीने चंद्रशेखराची स्तुती केली।

Verse 32

जैगीषव्य उवाच । नमः शिवाय शांताय सर्वज्ञाय शुभात्मने । जगदानंदकंदाय परमानंदहेतवे

जैगीषव्य म्हणाले— शांत, सर्वज्ञ, शुभात्मा शिवाला नमस्कार; जो जगताच्या आनंदाचा कंद आहे आणि परमानंदाचे कारण आहे।

Verse 33

अरूपाय सरूपाय नानारूपधराय च । विरूपाक्षाय विधये विधिविष्णुस्तुताय च

निराकारालाही नमस्कार, साकारालाही नमस्कार; जो नानारूप धारण करतो; त्रिनेत्रधारी विरूपाक्ष विधाता— ज्याची विधी व विष्णूही स्तुती करतात।

Verse 34

स्थावराय नमस्तुभ्यं जंगमाय नमोस्तुते । सर्वात्मने नमस्तुभ्यं नमस्ते परमात्मने

स्थावररूपाने तुला नमस्कार, जंगमरूपानेही नमस्कार; सर्वात्मा तुला नमस्कार, परमात्मा तुला नमस्कार।

Verse 35

नमस्त्रैलोक्यकाम्याय कामांगदहनाय च । नमो शेषविशेषाय नमः शेषांगदाय ते

त्रैलोक्यात वांछित असलेल्या प्रभूस नमस्कार, आणि कामदेवाचे अंग दहन करणाऱ्यास नमः। शेष व विशेष यांपलीकडील प्रभूस नमः, तसेच ‘शेष’—अंतिम तारक कृपा देणाऱ्या तुला नमः।

Verse 36

श्रीकंठाय नमस्तुभ्यं विषकंठाय ते नमः । वैकुंठवंद्यपादाय नमोऽकुंठितशक्तये

हे श्रीकंठा, तुला नमस्कार; हे विषकंठा, तुला नमः। ज्यांचे चरण वैकुंठातही वंद्य आहेत त्यांना नमः; आणि ज्यांची शक्ति अकुंठित आहे त्यांना नमस्कार।

Verse 37

नमः शक्त्यर्धदेहाय विदेहाय सुदेहिने । सकृत्प्रणाममात्रेण देहिदेहनिवारिणे

शक्ती-अर्धदेह धारण करणाऱ्यास नमः; देहरहित असूनही सुदेह धारण करणाऱ्यास नमः। जो एकदाच केलेल्या प्रणाममात्राने देहधाऱ्यांचे देहबंधन दूर करतो, त्या प्रभूस नमस्कार।

Verse 38

कालाय कालकालाय कालकूट विषादिने । व्यालयज्ञोपवीताय व्यालभूषणधारिणे

कालस्वरूपास नमः, आणि काळाचाही संहार करणाऱ्यास नमः; कालकूट विष पान करणाऱ्यास नमः। ज्यांचे यज्ञोपवीत सर्प आहे, आणि जे सर्पांना भूषण म्हणून धारण करतात, त्यांना नमस्कार।

Verse 39

नमस्ते खंडपरशो नमः खंडें दुधारिणे । खंडिताशेष दुःखाय खड्गखेटकधारिणे

हे खंडपरशु धारण करणाऱ्या, तुला नमस्कार; हे खंडेन्दु धारण करणाऱ्या, तुला नमः। जो सर्व दुःखांचा छेद करतो त्याला नमः; आणि जो खड्ग व खेटक (ढाल) धारण करतो त्याला नमस्कार।

Verse 40

गीर्वाणगीतनाथाय गंगाकल्लोलमालिने । गौरीशाय गिरीशाय गिरिशाय गुहारणे

देवांच्या गीतांनी स्तुत्य, गंगेच्या लाटांच्या माळेने विभूषित; गौरीपती, गिरिश्वर शिवास, काशीच्या पावन गुहेत वसणाऱ्या प्रभूस नमस्कार।

Verse 41

चंद्रार्धशुद्धभूषाय चंद्रसूर्याग्निचक्षुषे । नमस्ते चर्मवसन नमो दिग्वसनायते

ज्यांचे पवित्र भूषण अर्धचंद्र आहे, ज्यांचे नेत्र चंद्र-सूर्य-अग्नी आहेत—आपणास नमस्कार। हे चर्मवसन, नमस्कार; हे दिग्वसन (दिशाच वस्त्र) नमस्कार।

Verse 42

जगदीशाय जीर्णाय जराजन्महराय ते । जीवायते नमस्तुभ्यं जंजपूकादिहारिणे

हे जगदीश्वर, कालातीत प्राचीन! जरा व पुनर्जन्म हरिणाऱ्या आपणास नमस्कार। हे सर्वांचा प्राणस्वरूप, ज्वरादि उपद्रव दूर करणाऱ्या प्रभो, आपणास नमस्कार।

Verse 43

नमो डमरुहस्ताय धनुर्हस्ताय ते नमः । त्रिनेत्राय नमस्तुभ्यं जगन्नेत्राय ते नमः

डमरू धारण करणाऱ्यास नमस्कार; धनुष्य धारण करणाऱ्यास नमस्कार। हे त्रिनेत्रा, आपणास नमस्कार; हे जगन्नेत्रस्वरूपा, आपणास नमस्कार।

Verse 44

त्रिशूलव्यग्रहस्ताय नमस्त्रिपथगाधर । त्रिविष्टपाधिनाथाय त्रिवेदीपठिताय च

उग्र त्रिशूल धारण करणाऱ्यास नमस्कार; हे त्रिपथगा गंगाधरा, आपणास नमस्कार। हे त्रिविष्टप (स्वर्गलोक) अधिनाथा, नमस्कार; आणि त्रिवेदीने पठित-स्तुत्य प्रभो, नमस्कार।

Verse 45

त्रयीमयाय तुष्टाय भक्ततुष्टिप्रदाय च । दीक्षिताय नमस्तुभ्यं देवदेवाय ते नमः

त्रयीमय, सदैव तुष्ट आणि भक्तांना तृप्ती देणाऱ्या तुम्हांला नमस्कार। दीक्षित देवदेवा, तुम्हांला पुनःपुन्हा प्रणाम।

Verse 46

दारिताशेषपापाय नमस्ते दीर्घदर्शिने । दूराय दुरवाप्याय दोषनिर्दलनाय च

सर्व पापे विदीर्ण करणाऱ्या, दूरदर्शी प्रभो, तुम्हांला नमस्कार। जे दूर व दुर्लभ असूनही दोषांचा नाश करता, तुम्हांला प्रणाम।

Verse 47

दोषाकर कलाधार त्यक्तदोषागमाय च । नमो धूर्जटये तुभ्यं धत्तूरकुसुमप्रिय

जो (मोहामुळे) दोषांचा आकर वाटतो, तरीही सर्व कलांचा आधार व दोषरहित आहे—तुम्हांला नमस्कार। धूर्जटि, धतुर्‍याच्या फुलांचा प्रिय, तुम्हांला प्रणाम।

Verse 48

नमो धीराय धर्माय धर्मपालाय ते नमः । नीलग्रीव नमस्तुभ्यं नमस्ते नीललोहित

धीर, धर्मस्वरूप, धर्मपालक—तुम्हांला नमस्कार। नीलग्रीव प्रभो, तुम्हांला प्रणाम; नीललोहित, तुम्हांला नमस्कार।

Verse 49

नाममात्रस्मृतिकृतां त्रैलोक्यैश्वर्यपूरक । नमः प्रमथनाथाय पिनाकोद्यतपाणये

केवळ नामस्मरण करणाऱ्यांचे त्रैलोक्य-ऐश्वर्य पूर्ण करणाऱ्या! प्रमथनाथाला नमस्कार; पिनाक धनुष्य उचललेल्या प्रभूला प्रणाम।

Verse 50

पशुपाशविमोक्षाय पशूनां पतये नमः । नामोच्चारणमात्रेण महापातकहारिणे

पशूंचे पाश तोडून मुक्त करणाऱ्या, सर्व प्राण्यांच्या स्वामी पशुपतीला नमस्कार। ज्यांच्या नामोच्चारमात्रानेही महापातके नष्ट होतात।

Verse 51

परात्पराय पाराय परापरपराय च । नमोऽपारचरित्राय सुपवित्रकथाय च

परात्पर, परम आश्रय व परम पार (तट) स्वरूप प्रभूला नमस्कार; ज्यांचे चरित्र अपार आहे आणि ज्यांची पवित्र कथा अत्यंत शुद्ध करणारी आहे—त्यांना नमस्कार।

Verse 52

वामदेवाय वामार्धधारिणे वृषगामिने । नमो भर्गाय भीमाय नतभीतिहराय च

वामदेवाला नमस्कार; जे वामार्ध धारण करणारे (अर्धनारीश्वर) आणि वृषभावर आरूढ आहेत। भर्ग, भीम आणि शरणागत नतमस्तकांचे भय हरिणाऱ्यास नमस्कार।

Verse 53

भवाय भवनाशाय भूतानांपतये नमः । महादेव नमस्तुभ्यं महेश महसांपते

भव व भव-नाशक, सर्व भूतांचा स्वामी यांना नमस्कार। हे महादेव, तुला नमस्कार; हे महेश, तेज व सामर्थ्याच्या स्वाम्या—तुला प्रणाम।

Verse 54

नमो मृडानीपतये नमो मृत्युंजयाय ते । यज्ञारये नमस्तुभ्यं यक्षराजप्रियाय च

मृडानीपतीला नमस्कार; हे मृत्युंजया, तुला नमस्कार। हे यज्ञारि, तुला प्रणाम; तसेच यक्षराज (कुबेर) यांना प्रिय असणाऱ्यासही नमस्कार।

Verse 55

यायजूकाय यज्ञाय यज्ञानां फलदायिने । रुद्राय रुद्रपतये कद्रुद्राय रमाय च

यज्ञांचे महायाजक, स्वयं यज्ञ आणि सर्व यज्ञांचे फल देणारा यांस नमस्कार। रुद्र, रुद्रांचा स्वामी, प्रचंड रुद्र आणि रमण-आनंदस्वरूप प्रभू यांस नमः।

Verse 56

शूलिने शाश्वतेशाय श्मशानावनिचारिणे । शिवाप्रियाय शर्वाय सर्वज्ञाय नमोस्तु ते

त्रिशूलधारी, शाश्वत ईश्वर, स्मशानवनात विचरण करणारा यांस नमस्कार। शिवा (पार्वती) यांचा प्रिय, शर्व आणि सर्वज्ञ प्रभू—आपणास नमो नमः।

Verse 57

हराय क्षांतिरूपाय क्षेत्रज्ञाय क्षमाकर । क्षमाय क्षितिहर्त्रे च क्षीरगौराय ते नमः

क्षमा-स्वरूप हर, क्षेत्रज्ञ (अंतरात्मा), हे क्षमा घडविणाऱ्या—आपणास नमस्कार। सहनशक्ती-स्वरूप, पृथ्वीचा भार हरिणारे आणि क्षीर-गौर तेजस्वी प्रभू—आपणास नमः।

Verse 58

अंधकारे नमस्तुभ्यमाद्यंतरहिताय च । इडाधाराय ईशाय उपेद्रेंद्रस्तुताय च

अंधकारनाशक प्रभू, आपणास नमस्कार; आद्यंत-रहितास नमस्कार। इडा-आधार, ईश्वर, तसेच उपेंद्र (विष्णू) व इंद्र यांनी स्तुत—आपणास नमः।

Verse 59

उमाकांताय उग्राय नमस्ते ऊर्ध्वरेतसे । एकरूपाय चैकाय महदैश्वर्यरूपिणे

उमा-कांतास नमस्कार; उग्र, ऊर्ध्वरेतस् (संयमपरायण) प्रभूस नमस्कार। एकरूप, अद्वितीय, महदैश्वर्य-स्वरूप परमेश्वरास नमः।

Verse 60

अनंतकारिणे तुभ्यमंबिकापतये नमः । त्वमोंकारो वषट्कारो भूर्भुवःस्वस्त्वमेव हि

अनंत कर्म करणाऱ्या, अंबिकापते, तुला नमस्कार। तूच ओंकार, तूच यज्ञातील वषट्कार, आणि भूः-भुवः-स्वः हे त्रैलोक्यही तूच आहेस।

Verse 61

दृश्यादृश्य यदत्रास्ति तत्सर्वं त्वमु माधव । स्तुतिं कर्तुं न जानामि स्तुतिकर्ता त्वमेव हि

हे माधव! येथे जे काही आहे—दृश्य वा अदृश्य—ते सर्व तूच आहेस. मला स्तुती करणे जमत नाही; कारण स्तुतीचा कर्ताही तूच आहेस.

Verse 62

वाच्यस्त्वं वाचकस्त्वं हि वाक्च त्वं प्रणतोस्मि ते । नान्यं वेद्मि महादेव नान्यं स्तौमि महेश्वर

तूच वाच्य, तूच वाचक, आणि वाणीही तूच—मी तुला प्रणाम करतो. हे महादेव! मला अन्य कोणी ज्ञात नाही; हे महेश्वर! मी अन्याची स्तुती करीत नाही.

Verse 63

नान्यं नमामि गौरीश नान्याख्यामाददे शिव । मूकोन्यनामग्रहणे बधिरोन्यकथाश्रुतौ

हे गौरीश! मी अन्याला नमस्कार करीत नाही; हे शिव! मी अन्य नाव धारण करीत नाही. अन्य नाम घेण्यात मी मुका होवो, आणि अन्य कथा ऐकण्यात बधिर होवो.

Verse 64

पंगुरन्याभिगमनेऽस्म्यंधोऽन्यपरिवीक्षणे । एक एव भवानीश एककर्ता त्वमेव हि

अन्यांकडे जाण्यात मी पंगू होवो, आणि अन्यांकडे पाहण्यात अंध होवो. हे भवानीश! तूच एकमेव आहेस; एकमेव कर्ताही तूच आहेस.

Verse 65

पाता हर्ता त्वमेवैको नानात्वं मूढकल्पना । अतस्त्वमेव शरणं भूयोभूयः पुनःपुनः

हे प्रभो! रक्षक आणि संहारक तूच एक आहेस; नानात्व ही मूढ कल्पना आहे. म्हणून तूच माझे शरण—पुन्हा पुन्हा, वारंवार।

Verse 66

संसारसागरे मग्नं मामुद्धर महेश्वर । इति स्तुत्वा महेशानं जैगीषव्यो महामुनिः

‘संसारसागरात बुडालेल्या मला उद्धर, हे महेश्वर!’ असे स्तवन करून महामुनी जैगीषव्याने महेशानाची स्तुती केली।

Verse 67

वाचंयमो भवत्स्थाणोः पुरतः स्थाणुसन्निभः । इति स्तुतिं समाकर्ण्य मुनेश्चंद्रविभूषणः । उवाच च प्रसन्नात्मा वरं ब्रूहीति तं मुनिम्

वाणीसंयमी तो मुनि, तुमच्या स्थाणुरूपासमोर स्वतःही स्थिरासारखा उभा राहिला. मुनिची ही स्तुती ऐकून चंद्रविभूषित प्रभू प्रसन्न होऊन म्हणाले—‘वर माग।’

Verse 68

जैगीषव्य उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश ततस्तव पदांबुजात् । मा भवानि भवानीश दूरं दूरपदप्रद

जैगीषव्य म्हणाले—हे देवेश! जर तू प्रसन्न असशील, तर हे भवानीश, परम पद देणाऱ्या, तुझ्या चरणकमलापासून मी कधीही दूर होऊ नये—कधीच नाही।

Verse 69

अपरश्च वरो नाथ देयोयमविचारतः । यन्मया स्थापितं लिंगं तत्र सान्निध्यमस्तु ते

आणखी एक वर, हे नाथ, निःसंकोच द्यावा—मी जिथे जिथे लिंग स्थापित केले आहे, तिथे तुझे सान्निध्य सदैव असो।

Verse 70

ईश्वर उवाच । जैगीषव्य महाभाग यदुक्तं भवतानघ । तदस्तु सर्वं तेभीष्टं वरमन्यं ददामि च

ईश्वर म्हणाले—हे महाभाग जैगीषव्य, हे निष्पाप! तू जे काही मागितलेस ते सर्व तुझ्या अभिष्टाप्रमाणे सिद्ध होवो; आणि मी तुला आणखी एक वरही देतो।

Verse 71

योगशास्त्रं मया दत्तं तव निर्वाणसाधकम् । सर्वेषां योगिनां मध्ये योगाचार्योऽस्तु वै भवान्

मी तुला योगशास्त्र दिले आहे—ते तुझ्या निर्वाणाचे साधन आहे. सर्व योग्यांमध्ये तू निश्चयच योगाचार्य होवो।

Verse 72

रहस्यं योगविद्याया यथावत्त्वं तपोधन । संवेत्स्यसे प्रसादान्मे येन निर्वाणमाप्स्यसि

हे तपोधन! माझ्या प्रसादाने तू योगविद्येचे रहस्य यथार्थपणे जाणशील; ज्यायोगे तू निर्वाण प्राप्त करशील।

Verse 73

यथा नदी यथा भृंगी सोमनंदी यथा तथा । त्वं भविष्यसि भक्तो मे जरामरणवर्जितः

जशी नदी, जशी भृंगी आणि जसा सोमनंदी—तसाच तूही माझा भक्त होशील, जरा-मरणरहित।

Verse 74

संति व्रतानि भूयांसि नियमाः संत्यनेकधा । तपांसि नाना संत्यत्र संति दानान्यनेकशः

अनेक व्रते आहेत आणि अनेक प्रकारचे नियम आहेत. येथे नाना प्रकारची तपश्चर्या आहे आणि अनेक प्रकारची दानेही आहेत।

Verse 75

श्रेयसां साधनान्यत्र पापघ्नान्यपि सर्वथा । परं हि परमश्चैष नियमो यस्त्वया कृतः

येथे परम श्रेयाची साधने व सर्वथा पापहर आचरणेही आहेत; तरीही तू केलेला हा नियम सर्वोच्च, अत्यंत परम आहे.

Verse 76

परो हि नियमश्चैष मां विलोक्य यदश्यते । मामनालोक्य यद्भुक्तं तद्भुक्तं केवलत्वघम्

हा नियम खरोखरच परम आहे—मला दर्शन करूनच अन्न घ्यावे; मला न पाहता जे खाल्ले, ते केवळ आत्मकेंद्री पापच ठरते.

Verse 77

असमर्च्य च यो भुङ्क्ते पत्रपुष्पफलैरपि । रेतोभक्षी भवेन्मूढः स जन्मान्येकविंशतिम्

जो पूजन न करता पान, फुले, फळे एवढेच जरी खातो, तो मूढ एकवीस जन्मांपर्यंत ‘रेतोभक्षी’ होतो.

Verse 78

महतो नियमस्यास्य भवतानुष्ठितस्य वै । नार्हंति षोडशी मात्रामप्यन्ये नियमा यमाः

तुझ्या द्वारा आचरलेल्या या महान नियमापुढे इतर यम-नियम त्याच्या सोळाव्या भागाइतकेही नाहीत.

Verse 79

अतो मच्चरणाभ्याशे त्वं निवत्स्यसि सर्वथा । अतो नैःश्रेयसीं लक्ष्मीं तत्रैव प्राप्स्यसि ध्रुवम्

म्हणून तू सर्वथा माझ्या चरणांच्या सान्निध्यात वास करशील; आणि तेथेच निश्चयाने नैःश्रेयस-लक्ष्मी, परम कल्याणाची सिद्धी प्राप्त करशील.

Verse 80

जैगीषव्येश्वरं नाम लिंगं काश्यां सुदुर्लभम् । त्रीणि वर्षाणि संसेव्य लभेद्योगं न संशयः

काशीत ‘जैगीषव्येश्वर’ नावाचे अत्यंत दुर्लभ लिंग आहे। तीन वर्षे भक्तिभावाने त्याची सेवा केल्यास निःसंशय योगप्राप्ती होते।

Verse 81

जैगीषव्यगुहां प्राप्य योगाभ्यसनतत्परः । षण्मासेन लभेत्सिद्धिं वाञ्छितां मदनुग्रहात्

जैगीषव्याची गुहा प्राप्त करून जो योगाभ्यासात तत्पर राहतो, तो माझ्या अनुग्रहाने सहा महिन्यांत इच्छित सिद्धी प्राप्त करतो.

Verse 82

तव लिंगमिदं भक्तैः पूजनीयं प्रयत्नतः । विलोक्या च गुहा रम्या परासिद्धिमभीप्सुभिः

हे तुझे हे लिंग भक्तांनी प्रयत्नपूर्वक पूजावे; आणि परासिद्धी इच्छिणाऱ्यांनी ही रम्य गुहा देखील दर्शनास घ्यावी.

Verse 83

अत्र ज्येष्ठेश्वरक्षेत्रे त्वल्लिंगं सर्वसिद्धिदम् । नाशयेदघसंघानि दृष्टं स्पृष्टं समर्चितम्

येथे ज्येष्ठेश्वरक्षेत्री तुझे लिंग सर्वसिद्धिदायक आहे. त्याचे दर्शन, स्पर्श व विधिपूर्वक पूजन केल्याने पापसमूह नष्ट होतात.

Verse 84

अस्मिञ्ज्येष्ठेश्वरक्षेत्रे संभोज्य शिवयोगिनः । कोटिभोज्यफलं सम्यगेकैकपरिसंख्यया

या ज्येष्ठेश्वरक्षेत्री शिवयोगींना भोजन घातल्यास, प्रत्येक योगीची एकेक करून गणना केल्याप्रमाणे, कोटींना भोजन घातल्याचे पुण्यफल निश्चयाने मिळते.

Verse 85

जैगीषव्येश्वरं लिंगं गोपनीयं प्रयत्नतः । कलौ कलुषबुद्धीनां पुरतश्च विशेषतः

जैगीषव्येश्वर लिंग अत्यंत प्रयत्नाने गुप्त ठेवावे—विशेषतः कलियुगात, कलुष बुद्धीच्या लोकांसमोर।

Verse 86

करिष्याम्यत्र सांनिध्यमस्मिंल्लिंगे तपोधन । योगसिद्धिप्रदानाय साधकेभ्यः सदैव हि

हे तपोधन! या लिंगात मी येथे माझे सान्निध्य स्थापन करीन—साधकांना योगसिद्धी देण्यासाठी, निश्चयाने सदैव।

Verse 87

ददे शृणु महाभाग जैगीषव्यापरं वरम् । त्वयेदं यत्कृतं स्तोत्रं योगसिद्धिकरं परम्

हे महाभाग! ऐक—जैगीषव्याविषयी मी आणखी एक वर देतो. तू रचलेले हे स्तोत्र परम असून योगसिद्धी देणारे आहे।

Verse 88

महापापौघशमनं महापुण्यप्रवर्धनम् । महाभीतिप्रशमनं महाभक्तिविवर्धनम्

हे महापापांचे प्रवाह शमवते, महापुण्य वाढवते, महान भीती दूर करते आणि महान भक्ती वाढवते।

Verse 89

एतत्स्तोत्रजपात्पुंसामसाध्यं नैव किंचन । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन जपनीयं सुसाधकैः ४

या स्तोत्राच्या जपाने मनुष्यांस काहीही असाध्य राहत नाही. म्हणून उत्तम साधकांनी सर्व प्रयत्नाने याचा जप करावा।

Verse 90

इति दत्त्वा वरं तस्मै स्मरारिः स्मेरलोचनः । ददर्श ब्राह्मणां स्तत्र समेतान्क्षेत्रवासिनः

अशा रीतीने त्याला वर देऊन, स्मरारि शिव स्मितलोचनांनी तेथे जमलेल्या काशी-क्षेत्रवासी ब्राह्मणांकडे पाहू लागले।

Verse 91

स्कंद उवाच । निशम्याख्यानमतुलमेतत्प्राज्ञः प्रयत्नतः । निष्पापो जायते मर्त्यो नोपसर्गैः प्रबाध्यते

स्कंद म्हणाले—जो प्राज्ञ पुरुष हे अतुल पवित्र आख्यान प्रयत्नपूर्वक ऐकतो, तो निष्पाप होतो; कोणतेही उपसर्ग-अपाय त्याला बाधू शकत नाहीत।