Adhyaya 17

Verse 1

अगस्त्य उवाच । रत्नेश्वरसमुत्पतिं कथयस्व षडानन । रत्नभूतं महालिंगं यत्काश्यां परिवर्ण्यते

अगस्त्य म्हणाले—हे षडानन! रत्नेश्वराची उत्पत्ती सांग; काशीत ज्याचे वर्णन होते ते रत्नमय महालिंग मला कथन कर।

Verse 2

कोस्य लिंगस्य महिमा केनैतच्च प्रतिष्ठितम् । एतं विस्तरतो ब्रूहि गौरीहृदयनंदन

या लिंगाची महिमा काय आणि हे कोणी प्रतिष्ठित केले? हे गौरीहृदयनंदना, हे सर्व विस्ताराने सांग।

Verse 3

स्कंद उवाच । रत्नेश्वरस्य माहात्म्यं कथयिष्यामि ते मुने । यथा च रत्नलिंगस्य प्रादुर्भावोऽभवद्भुवि

स्कंद म्हणाले—हे मुने, मी तुला रत्नेश्वराचे माहात्म्य सांगीन आणि रत्नलिंग पृथ्वीवर कसे प्रकट झाले तेही कथन करीन।

Verse 4

श्रुतं नामापि लिंगस्य यस्य जन्मत्रयार्जितम् । वृजिनं नाशयेत्तस्य प्रादुर्भावं ब्रुवे मुने

ज्या लिंगाचे केवळ नाव ऐकले तरी तीन जन्मांचे संचित पाप नष्ट होते, हे मुने, त्याच्या प्रादुर्भावाचे वर्णन मी करतो।

Verse 5

शैलराजेन रत्नानि यानि पुंजीकृतान्यहो । उत्तरे कालराजस्य तानि तस्य गिरेर्वृषात्

अहो! शैलराजाने जी रत्ने ढिगाने साठविली होती, ती कालराजाच्या उत्तरेस, त्या पर्वताच्या उंच उतारावर होती।

Verse 6

सर्वरत्नमयं लिंगं जातं तत्सुकृतात्मनः । शक्रचापसमच्छायं सर्वरत्नद्युतिप्रभम्

त्या सुकृतात्म्याच्या पुण्यप्रभावाने सर्वरत्नमय लिंग प्रकट झाले। ते इंद्रधनुष्याप्रमाणे छायायुक्त व सर्व रत्नांच्या तेजाने दीप्तिमान होते॥

Verse 7

तल्लिंगदर्शनादेव ज्ञानरत्नमवाप्यते । शैलेश्वरं समालोक्य शिवौ तत्र समागतौ

त्या लिंगाच्या केवळ दर्शनानेच ‘ज्ञानरत्न’ प्राप्त होते। शैलेश्वरास पाहून शिव आणि (पार्वती) दोघेही तेथे एकत्र आले॥

Verse 8

यत्र रत्नमयं लिंगमाविर्भूतं स्वयं मुने । तस्य स्फुरत्प्रभाजालैस्ततमंबरमंडलम्

हे मुने! जिथे ते रत्नमय लिंग स्वयं प्रकट झाले, तिथे त्याच्या स्फुरत् प्रभाजाळांनी संपूर्ण आकाशमंडल व्यापून गेले॥

Verse 9

तत्र दृष्ट्वा शुभं लिंगं सर्वरत्नसमुद्भवम् । भवान्यदृष्टपूर्वा हि परिपप्रच्छ शंकरम्

तेथे सर्वरत्नसमुद्भव असे शुभ लिंग पाहून—जे भवानीने पूर्वी कधीच पाहिले नव्हते—तिने शंकरांना सविस्तर विचारले॥

Verse 10

देवदेव जगन्नाथ सर्वभक्ताभयप्रद । कुतस्त्यमेतल्लिंगं द्विसप्तपातालमूलवत्

हे देवदेव, हे जगन्नाथ, सर्व भक्तांना अभय देणाऱ्या! हे लिंग कुठून आले आहे, जणू चौदा पाताळांपर्यंत मुळ रोवलेले आहे?॥

Verse 11

ज्वालाजटिलिताकाशं प्रभाभासित दिङ्मुखम् । किमाख्यं किं स्वरूपं च किं प्रभावं भवांतक

ज्याच्या ज्वाळा जणू आकाशालाच गुंतवितात आणि ज्याची प्रभा सर्व दिशांचे मुख उजळविते—हे भवांतक! त्याचे नाव काय, त्याचे स्वरूप काय आणि त्याचा प्रभाव काय?

Verse 12

यस्य संवीक्षणादेव मनोमेतीव हृष्टवत् । इहैव रमते नाथ कथयैतत्प्रसादतः

ज्याचे केवळ दर्शन होताच मन आनंदाने जणू मत्त होऊन इथेच रमते—हे नाथ! कृपया हे सांगावे.

Verse 13

देवदेव उवाच । शृण्वपर्णे समाख्यामि यत्त्वया पृच्छि पार्वति । स्वरूपमेतल्लिंगस्य सर्वतेजोनिधेः परम्

देवाधिदेव म्हणाले—हे अपर्णे, ऐक; हे पार्वती, तू जे विचारलेस ते मी सांगतो. हे लिंगाचे परम स्वरूप आहे—सर्व तेजाचा सर्वोच्च निधी.

Verse 14

तव पित्रा हिमवता गिरिराजेन भामिनि । त्वामुद्दिश्य महारत्नसंभारोत्राप्यनायि हि

हे भामिनि! तुझ्या पित्याने हिमवंत गिरिराजाने तुला उद्देशून येथेही महान रत्नसंचय आणला होता.

Verse 15

अत्र तानि च रत्नानि राशीकृत्य हिमाद्रिणा । सुकृतोपार्जितान्येव ययौ स्वसदनं पुनः

हिमाद्रीने ती रत्ने येथे एकत्र करून राशी केली; ती सर्व संचित पुण्यानेच मिळालेली होती. मग तो पुन्हा आपल्या निवासस्थानी गेला.

Verse 16

तवार्थं वाममार्थं वा श्रद्धया यत्समर्प्यते । काश्यां तस्य परीपाको भवेदीदृग्विधोऽनघे

हे निष्पापे! तुझ्यासाठी किंवा विरुद्ध हेतूनेही जे काही श्रद्धेने अर्पिले जाते, ते काशीत अर्पिल्यास त्याचे फळ याच प्रकारे अत्यंत श्रेष्ठ होते.

Verse 17

लिंगं रत्नेश्वराख्यं वै मत्स्वरूपं हि केवलम् । अस्य प्रभावो हि महान्वाराणस्यामुमे ध्रुवम्

‘रत्नेश्वर’ नावाचे हे लिंग निश्चयच केवळ माझेच स्वरूप आहे. हे उमे! वाराणसीत याचा प्रभाव अत्यंत महान आहे—हे ध्रुव सत्य आहे.

Verse 18

सर्वेषामिह लिंगानां रत्नभूतमिदं परम् । अतो रत्नेश्वरं नाम परं निर्वाणरत्नदम्

येथील सर्व लिंगांमध्ये हे परम श्रेष्ठ, रत्नस्वरूप आहे. म्हणून याचे नाव ‘रत्नेश्वर’—जो निर्वाण-रत्नाचा परम दाता आहे.

Verse 19

अनेनैव सुवर्णेन पित्रा राशीकृतेन च । प्रासादमस्य लिंगस्य विधापय महेश्वरि

हे महेश्वरी! तुझ्या पित्याने ढिगांनी साठविलेल्या याच सुवर्णाने या लिंगाचा प्रासाद (मंदिर-भवन) उभारून घे.

Verse 20

लिंगप्रासादकरणात्खंडस्फुटित संस्कृतेः । लिंगस्थापनजं पुण्यं हेलयैवेह लभ्यते

लिंगासाठी प्रासाद उभारल्याने आणि खंडित-फुटित भागांचे संस्कार (दुरुस्ती/पुनर्स्थापन) केल्याने, येथे लिंगस्थापनेतून मिळणारे पुण्य अल्प प्रयत्नानेच प्राप्त होते.

Verse 21

तथेति भगवत्योक्त्वा गणाः प्रासादनिर्मितौ । सोमनंदि प्रभृतयो ऽसंख्या व्यापारिता मुने

“तथास्तु” असे देवीचे वचन मानून गण प्रासाद-निर्माणास लागले। हे मुने, सोमनंदी आदींच्या नेतृत्वाखाली असंख्य गण त्या कार्यात गुंतले।

Verse 22

गणैश्च कांचनमयो नानाकौतुकचित्रितः । निर्ममे याममात्रेण प्रासादो मेरुशृंगवत्

आणि गणांनी सुवर्णमय, नाना अद्भुत नक्षीकामांनी सजलेला प्रासाद घडविला। केवळ एका यामात तो मेरुशिखरासारखा पूर्ण झाला।

Verse 23

देवी प्रदृष्टवदना दृष्ट्वा प्रासादनिर्मितिम् । गणेभ्यो व्यतरद्भूरि समानं पारितोषिकम्

देवीने आनंदित मुखाने प्रासाद पूर्ण झालेला पाहून गणांना भरपूर व समान पारितोषिक दिले।

Verse 24

पुनश्च देवी पप्रच्छ प्रणिपातपुरःसरम् । महिमानं महादेवं लिंगस्यास्य महामुने

पुन्हा देवीने प्रथम प्रणाम करून, हे महामुने, महादेवांना या लिंगाची महिमा विचारली।

Verse 25

देवदेव उवाच । लिंगं त्वनादिसंसिद्धमेतद्देवि शुभप्रदम् । आविर्भूतमिदानीं च त्वत्पितुः पुण्यगौरवात्

देवदेव म्हणाले—हे देवी, हे लिंग अनादी व नित्यसिद्ध असून शुभफल देणारे आहे. परंतु आता तुझ्या पित्याच्या पुण्यगौरवामुळे ते प्रकट झाले आहे.

Verse 26

गुह्यानां परमं गुह्यं क्षेत्रेऽस्मिश्चिंतितप्रदम् । कलौ कलुषबुद्धीनां गोपनीयं प्रयत्नतः

हे काशीक्षेत्री रहस्यांतील परम रहस्य आहे, इच्छित फल देणारे. कलियुगात मलिन बुद्धीच्या लोकांपासून हे प्रयत्नपूर्वक गुप्त ठेवावे.

Verse 27

यथा रत्नं गृहे गुप्तं न कैश्चिज्ज्ञायते परैः । अविमुक्ते तथा लिंगं रत्नभूतं गृहे मम

जसे घरात लपविलेले रत्न इतरांना कळत नाही, तसेच अविमुक्तात माझ्याच धामात रत्नासारखे लिंग गुप्त आहे.

Verse 28

यानि ब्रह्मांडमध्येत्र संति लिंगानि पार्वति । तैरर्चितानि सर्वाणि रत्नेशो यैः समर्चितः

हे पार्वती! ब्रह्मांडात जितकी लिंगे आहेत, येथे जो रत्नेशाचे पूजन करतो तो त्या सर्वांचेच पूजन करतो.

Verse 29

प्रमादेनापि यैर्गौरि लिंगं रत्नेशमर्चितम् । ते भवंत्येव नियतं सप्तद्वीपेश्वरा नृपाः

हे गौरी! जे प्रमादानेसुद्धा रत्नेशलिंगाचे पूजन करतात, ते निश्चयाने सप्तद्वीपांचे अधिपती राजे होतात.

Verse 30

त्रैलोक्ये यानि वस्तूनि रत्नभूतानि तानि तु । रत्नेश्वरं समभ्यर्च्य सकृत्प्राप्नोति मानवः

त्रैलोक्यात जी जी रत्नरूप संपत्ती आहे, रत्नेश्वराचे एकदा पूजन केल्याने मनुष्य ती प्राप्त करतो.

Verse 31

पूजयिष्यंति ये लिंगं रत्नेशं कामवर्जिताः । ते सर्वे मद्गणा भूत्वा प्रांते द्रक्ष्यंति मामिह

जे कामनारहित होऊन रत्नेशलिंगाची पूजा करतील, ते सर्व माझे गण होऊन प्राणांती या पुण्यक्षेत्री माझे दर्शन घेतील।

Verse 32

रुद्राणां कोटिजप्येन यत्फलं परिकीर्तितम् । तत्फलं लभ्यते देवि रत्नेशस्य समर्चनात्

हे देवि! रुद्रमंत्राचा कोटि जप केल्याने जे फळ सांगितले आहे, तेच फळ रत्नेशाचे विधिवत् समर्चन केल्याने मिळते।

Verse 33

लिंगे चानादिसंसिद्धे यद्वृत्तं तद्ब्रवीमि ते । इतिहासं महाश्चर्यं सर्वपापनिकृंतनम्

त्या अनादी, स्वयं-सिद्ध लिंगासंबंधी जे घडले ते मी तुला सांगतो; हा महाआश्चर्य इतिहास सर्व पापांचे छेदन करणारा आहे।

Verse 34

पुरेह नर्तकी काचिदासीन्नाट्यार्थकोविदा । सैकदा फाल्गुने मासि शिवरात्र्यां कलावती

या नगरीत एक नर्तकी होती, नाट्यकलेत निपुण. एकदा फाल्गुन महिन्यात शिवरात्रीस ती—कलावती नावाची—(तेथे होती)।

Verse 35

ननर्त जागरं प्राप्य जगौ गीतं च पेशलम् । स्वयं च वादयामास नानावाद्यानि वाद्यवित्

रात्र जागरण करून ती नाचली; तिने मधुर व मनोहर गीतेही गायिली; आणि वाद्यकुशल असल्याने स्वतः अनेक वाद्ये वाजविली।

Verse 36

तेन तौर्यत्रिकेणापि प्रीणयित्वाथ सा नटी । रत्नेश्वरं महालिंगं देशमिष्टं जगाम ह

गीत-वाद्य-नृत्य अशा तौऱ्यत्रिकानेही शिवास प्रसन्न करून ती नटी नंतर रत्नेश्वर नामक महालिंग असलेल्या आपल्या प्रिय धामास गेली।

Verse 37

कालधर्मवशंयाता तत्र सा वरनर्तकी । सुता गंधर्वराजस्य वसुभूतेर्बभूव ह

तेथे काळधर्माच्या अधीन होऊन (देहत्याग करून) ती श्रेष्ठ नर्तकी गंधर्वराज वसुभूतीची कन्या म्हणून जन्मली।

Verse 38

संगीतस्य सवाद्यस्य तस्य लास्यस्यपुण्यतः । तत्रेशाग्रे कृतस्येह जागरे शिवरात्रिजे

वाद्यांसह त्या संगीताचे आणि त्या लास्यनृत्याचे पुण्य—जे येथे शिवरात्रीच्या जागरणात तेथे ईश्वरासमोर केले होते—

Verse 39

रम्या रत्नावली नाम रूपलावण्यशालिनी । कलाकलापकुशला मधुरालापवादिनी

ती रम्य होती, रत्नावली नावाची; रूप-लावण्याने युक्त, कलांच्या समूहात कुशल, आणि मधुर आलाप करणारी गोड वाणीची होती।

Verse 40

पितुरानंदकृन्नित्यं वसुभूतेर्घटोद्भव । सर्वगांधर्वकुशला गुणरत्नमहाखनिः

वसुभूतीची ती कन्या सदैव पित्याला आनंद देणारी होती; सर्व गंधर्वकलांत निपुण, ती गुणरत्नांची महान खाण होती।

Verse 41

मुने सखीत्रयं तस्याश्चारु चातुर्यभाजनम् । शशिलेखानंगलेखा चित्रलेखेति नामतः

हे मुने, तिच्या तीन सख्या होत्या—सुंदर आणि चातुर्याच्या पात्र—शशिलेखा, अनंगलेखा आणि चित्रलेखा अशी त्यांची नावे।

Verse 42

तिसृभिस्ताभिरेकत्र वाग्देवीपरिशीलिता । ताभ्यः सर्वाः कलाः प्रादात्परिप्रीता सरस्वती

त्या तिघींनी एकत्र वाग्देवीची साधना केली; प्रसन्न होऊन सरस्वतीने त्यांना सर्व कला प्रदान केल्या।

Verse 43

प्राप्य रत्नावली गौरि सा जन्मांतरवासनाम् । रत्नेश्वरस्य लिंगस्य जग्राह नियमं शुभम्

हे गौरी, रत्नावली झाल्यावर तिला पूर्वजन्माची वासना पुन्हा प्राप्त झाली आणि रत्नेश्वराच्या लिंगाभोवती शुभ नियम तिने स्वीकारला।

Verse 44

रत्नभूतस्य लिंगस्य काश्यां रत्नेश्वरस्य वै । नित्यं संदर्शनं प्राप्य वक्ष्याम्यपि वचो मुखे

काशीत रत्नेश्वराच्या त्या रत्नमय लिंगाचे नित्य दर्शन मिळवून, मीही मुखामुखी ते वचन बोलेन।

Verse 45

इत्थं नियमवत्यासीत्सा गंधर्वसुतोत्तमा । ताभिः सखीभिः सहिता नित्यं लिंगं च पश्यति

अशा प्रकारे गंधर्वकन्यांमध्ये श्रेष्ठ ती नियमात दृढ झाली; त्या सख्यांसह ती नित्य लिंगाचे दर्शन घेते।

Verse 46

एकदाराध्य रत्नेशं ममैतल्लिंगमुत्तमम् । समानर्च च सा बाला रम्यया गीतमालया

रत्नेशाचे एकदा पूजन करून—हे माझे परम उत्तम लिंग आहे—त्या बालिकेने पुन्हा समभावाने अर्चना केली आणि रम्य गीतमाळा अर्पण केली।

Verse 47

सख्यः प्रदक्षिणीकर्तुं लिंगं तिस्रोऽप्युमे गताः । तस्या गीतेन तुष्टोहं लिंगस्थो वरदोभवम्

हे उमे, तिच्या तिन्ही सख्या लिंगाची प्रदक्षिणा करण्यास गेल्या। त्या कन्येच्या गीताने संतुष्ट होऊन मी—लिंगस्थ—वरदायक झालो।

Verse 48

यस्त्वया रंस्यते रात्रावद्य गंधर्वकन्यके । तवनामसमानाख्यः स ते भर्ता भविष्यति

हे गंधर्वकन्ये, आज रात्री तू ज्याच्याशी क्रीडा करशील, ज्याचे नाव तुझ्याच नावासारखे असेल—तोच तुझा पती होईल।

Verse 49

इति लिंगांबुधेर्जातां परिपीय वचःसुधाम् । बभूवानंदसंदोह मंथरातीव ह्रीमती

अशा रीतीने लिंग-समुद्रातून उत्पन्न झालेल्या वाणी-अमृताचे पान करून ती लज्जावती कन्या आनंदसंचयाने जणू मंदगती झाली।

Verse 50

गताथ व्योममार्गेण सखीभिः स्वपितुर्गृहम् । कथयंती निजोदंतं तमालीनां पुरो मुदा

मग ती सख्यांसह आकाशमार्गाने पित्याच्या घरी गेली आणि तमाली कन्यांच्या समोर आनंदाने आपला वृत्तांत सांगू लागली।

Verse 51

ताभिर्दिष्ट्येति दिष्ट्येति सखीभिः परिनंदिता । अद्य ते वांछितं भावि रत्नेशस्य समर्चनात्

सखींनी “दिष्ट्या! दिष्ट्या!” असे म्हणत तिचे अभिनंदन केले व म्हणाल्या— “आज रत्नेशाच्या सम्यक् पूजनामुळे तुझे वांछित मनोरथ पूर्ण होईल।”

Verse 52

यद्यायाति स ते रात्रावद्य कौमारहारकः । चोरो बाहुलतापाशैः पाशितव्योतियत्नतः

आज रात्री तो कुमारिकांचा हरण करणारा चोर तुझ्याकडे आला, तर तुझ्या वेलीसारख्या बाहूंच्या पाशांनी त्याला अतिशय सावधपणे बांधून ठेव।

Verse 53

गोचरीक्रियतेस्माभिर्यथा स सुकृतैकभूः । प्रातरेव तव प्रेयान्रत्नेशादिष्ट इष्टकृत्

आम्ही असा उपाय करू की पुण्याचा साक्षात् स्वरूप तो तुझ्या आवाक्यात येईल; आणि पहाटेपर्यंत रत्नेशाने नियुक्त केलेला तुझा प्रिय अभिष्ट कार्य सिद्ध करील।

Verse 54

यातास्वस्मासु हृष्टासु भवती शयगौरवात् । अहो रत्नेश्वरं लिंगं प्रत्यक्षीकृतवत्यसि

आम्ही आनंदाने निघून गेलो, पण तू झोपेच्या भारामुळे तिथेच राहिलीस। अहो! तू रत्नेश्वराचे लिंग स्वतःस प्रत्यक्ष प्रकट केलेस।

Verse 55

अहोभाग्योदयो नृणामहो पुण्यसमुच्छ्रयः । एकस्यैव भवेत्सिद्धिर्यदेकत्रापि तिष्ठताम्

अहो, मनुष्यांचा किती भाग्योदय—अहो, पुण्याचा किती उंच संचय! एकाच पवित्र स्थानी स्थिर राहिले तरी एका जनाचीही सिद्धी होऊ शकते।

Verse 56

सत्यं वदंति नासत्यं दैवप्राधान्यवादिनः । दैवमेव फलेदेकं नोद्यमो नापरं बलम्

दैवप्राधान्य मानणारे सत्यच बोलतात, असत्य नाही—फल केवळ दैवानेच सिद्ध होते; उद्योग हे खरे बळ नाही, अन्य कोणतेही बळही नाही।

Verse 57

भवत्या अपि चास्माकमेक एव हि चोद्यमः । परं दैवं फलत्येकं यथा तव न नः पुरः

तुझाही आणि आमचाही उद्योग एकच आहे; पण फल केवळ दैवच देते—म्हणून या प्रसंगी ते तुझ्या बाजूने झाले, आमच्या नाही।

Verse 58

लोकानां व्यवहारोयमालिप्रोक्तप्रसंगतः । परं मनोरथावाप्तिस्तव या सैव नः स्फुटम्

हा तर लोकव्यवहार, सख्यांच्या बोलण्याच्या प्रसंगातून आलेला; पण तुझ्या मनोरथाची प्राप्ती—तीच आम्हाला स्पष्ट दिसते।

Verse 59

इति संव्याहरंतीनामनंतोध्वाऽतितुच्छवत् । क्षणात्तासां व्यतिक्रांतः प्राप्ताश्च स्वंस्वमालयम्

त्या असे बोलत राहिल्या आणि अनंतासारखी रात्रही तुच्छ वाटून निघून गेली; क्षणात ती सरली आणि त्या सर्वजणी आपापल्या घरी पोहोचल्या।

Verse 60

अथ प्रातः समुत्थाय पुनरेकत्र संगताः । सा च मौनवती ताभिः परिभुक्तेव लक्षिता

मग सकाळी उठून त्या पुन्हा एकत्र जमल्या; आणि ती—मौन धारण करून—त्यांना अशी दिसली जणू आतूनच भारावून गेली आहे।

Verse 61

तूष्णीं प्राप्याथ काशीं सा स्नात्वा मंदाकिनीजले । सखीभिः सहितापश्यल्लिंगं रत्नेश्वरं मम

ती मौन धारण करून काशीला पोहोचली, मंदाकिनीच्या जलात स्नान केले; मग सख्यांसह माझ्या रत्नेश्वर लिंगाचे दर्शन घेतले।

Verse 62

निर्वर्त्य नियमं साथ लज्जामुकुलितेक्षणा । निर्बंधेन वयस्याभिः परिपृष्टा जगाद ह

नियम-व्रत पूर्ण करून ती लज्जेने झुकलेल्या नजरेची झाली; सख्यांनी हट्टाने वारंवार विचारल्यावर ती बोलली।

Verse 63

रत्नावल्युवाच । अथ रत्नेश यात्रायाः प्रयातासु स्वमंदिरम् । भवतीषु स्मरंत्येव तद्रत्नेशवचोऽमृतम्

रत्नावली म्हणाली—रत्नेश्वर यात्रेनंतर तुम्ही सर्वजणी आपापल्या घरी गेल्यावर, मी त्या रत्नेश्वराची अमृततुल्य वचने पुन्हा पुन्हा स्मरत राहिले।

Verse 64

सविशेषांगसंस्काराऽविशं संवेशमंदिरम् । निद्रादरिद्रनयना तद्विलोकनलालसा

विशेष अंगसंस्कार करून मी शयनमंदिरात प्रवेश केला; झोपेअभावी डोळे थकलेले, तरी त्याचे दर्शन घेण्याची तीव्र ओढ होती।

Verse 65

बलात्स्वप्नदशां प्राप्ता भाविनोर्थस्य गौरवात् । आत्मविस्मरणे हेतू ततो मे द्वौ बभूवतुः

भावी घटनेच्या भारामुळे मी विवश होऊन स्वप्नावस्थेत गेले; आणि मग आत्मविस्मरणास कारणीभूत असे माझ्यासाठी दोन हेतु उत्पन्न झाले।

Verse 66

तंद्री तदंगसंस्पर्शौ मम बोधापहारकौ । तंद्र्या परवशा चासं ततस्तत्स्पर्शनेन च

तंद्रा आणि त्याच्या अंगांचा स्पर्श माझी शुद्ध हरपवून गेला। त्या तंद्रेमुळे परवश होऊन, पुन्हा त्या स्पर्शानेही, मी स्वाधीन राहिले नाही।

Verse 67

न जाने त्वथ किं वृत्तं काहं क्वाहं स चाथ कः । तं निर्जिगमिषुं सख्यो यावद्धर्तुं प्रसारितः

तेव्हा काय घडले ते मला कळेना—मी कोण, कुठे, आणि तोही कोण. सख्यांनो, तो निघून जाऊ लागला तेव्हा त्याला थांबवण्यासाठी मी हात पुढे केला।

Verse 68

दोः कंकणेन रिपुणा क्वणितं तावदुत्कटम् । महता सिंजितेनाहं तेनाल्पपरिबोधिता

त्याच्या बाहूवरील कंकणाने जणू शत्रूसारखी तीव्र झणझण केली। त्या मोठ्या निनादाने मी थोडीशी शुद्धीवर आले।

Verse 69

सुखसंतानपीयूष ह्रदे परिनिमज्य वै । क्षणेन तद्वियोगाग्निकीलासु पतिता बलात्

सुखाच्या अखंड प्रवाहाच्या अमृत-ह्रदात बुडूनही, क्षणातच त्याच्या वियोगाग्नीच्या खिळ्यांवर मी बलात् कोसळले।

Verse 70

किंकुलीयः स नो वेद्मि किंदेशीयः किमाख्यकः । दुनोति नितरां सख्यस्तद्विश्लेषानलो महान्

तो कोणत्या कुलाचा, कोणत्या देशाचा, किंवा त्याचे नाव काय—हे मला माहीत नाही. पण सख्यांनो, त्याच्या वियोगाची महान् अग्नी मला अत्यंत छळते।

Verse 71

अनल्पोत्कलितं चेतः पुनस्तत्संगमाशया । प्राणानां मे यियासूनामेकमेव महौषधम्

त्याच्याशी पुन्हा भेट होईल या आशेने माझे चित्त वारंवार उचंबळून येई। निघून जाण्यास सिद्ध झालेल्या माझ्या प्राणांसाठी तीच आशा एकमेव महौषध ठरली।

Verse 72

वयस्या निशिभुक्तस्य तस्यैव पुनरीक्षणम् । भवतीनामधीनं च तत्पुनर्दर्शनं मम

हे सखींनो! ज्या प्रियासोबत मी रात्रि घालविली, त्याचेच पुन्हा दर्शन तुमच्या अधीन आहे. त्याला पुन्हा पाहण्याचा योग माझा तुमच्या हातात आहे.

Verse 73

काऽलीकमालयो वक्ति स्निग्धमुग्धेसखीजने । तद्दर्शनेन स्थास्यंति प्राणा यास्यंति चान्यथा

स्नेहाळू, भोळ्या सखीजणांना मालय म्हणाला—“हे नक्कीच खोटे नाही. त्याचे दर्शन झाले तर प्राण टिकतील; नाहीतर निघून जातील.”

Verse 74

दशम्यवस्था सन्नह्येद्बाधितुं माधुना भृशम् । इति तस्या गिरः श्रुत्वा दूनाया नितरां च ताः

“दशमीची अवस्था सज्ज करा; मधाने या बाधेचा तीव्र प्रतिकार करावा,” असे तिचे शब्द ऐकून, आधीच दुःखी असलेल्या त्या सखिया अधिकच व्याकुळ झाल्या.

Verse 75

प्रवेपमानहृदयाः प्रोचुर्वीक्ष्य परस्परम्

कंपित हृदयांनी त्या एकमेकींकडे पाहत बोलू लागल्या.

Verse 76

सख्य ऊचुः । यस्य ग्रामो न नो नाम नान्वयो नापि बुध्यते । स कथं प्राप्यते भद्रे क उपायो विधीयताम्

सख्या म्हणाल्या—हे भद्रे! त्याचे गाव आम्हांस माहीत नाही, नावही नाही, वंशपरंपराही कळत नाही. मग तो कसा प्राप्त होईल? कृपा करून उपाय सांगावा।

Verse 77

इति रत्नावली श्रुत्वा ससंदेहां च तद्गिरम् । वयस्यास्तदवाप्तौ मे यूयं कुंठि मुमूर्छ ह

ते शब्द ऐकून संशययुक्त रत्नावली सखींना म्हणाली—“मला त्याला मिळवून देण्यात तुम्ही कुंठित झाला आहात,” असे म्हणताच ती मूर्छित झाली।

Verse 78

इत्यर्धोक्तेन सा बाला यूयं कुंठितशक्तयः । यद्वक्तव्यं त्विति तया यूयं कुंठीति भाषितम्

अर्धवट बोलून त्या बाळेने असा भाव दाखविला की “तुमची शक्ती-धैर्य कुंठित झाले आहे.” जे म्हणायचे होते ते तिने “तुम्ही कुंठित आहात” असे म्हणून व्यक्त केले।

Verse 79

ततस्तास्त्वरिताः सख्यः परितापोपहारकान् । बहुशः शीतलोपायान्व्यधुर्मोहप्रशांतये

मग सख्या त्वरेने तिचा दाहजन्य परिताप दूर करणारे अनेक शीतल उपाय करू लागल्या, तिचा मोह व व्याकुळता शांत व्हावी म्हणून।

Verse 80

व्यपैति न यदा मूर्छा तत्तच्छीतोपचारतः । तस्यास्तदैकयानीतं रत्नेशस्नपनोदकम्

त्या त्या शीतल उपचारांनीही तिची मूर्छा जाईना, तेव्हा त्यांनी तत्क्षणी रत्नेशाच्या स्नानाभिषेकाचे जल तिच्यासाठी आणले।

Verse 81

तदुक्षणात्क्षणादेव तन्मूर्छा विरराम ह । सुप्तोत्थितेव सावादीन्मुहुः शिवशिवेति च

ते जल शिंपडताच क्षणार्धात तिची मूर्च्छा निवळली. झोपेतून जागी झाल्यासारखी ती बोलू लागली आणि पुन्हा पुन्हा “शिव! शिव!” असे म्हणू लागली.

Verse 82

स्कदं उवाच । श्रद्धावतां स्वभक्तानामुपसर्गे महत्यपि । नोपायांतरमस्त्येव विनेश चरणोदकम्

स्कंद म्हणाले— श्रद्धावान स्वभक्तांवर मोठा उपसर्ग आला तरी, ईश्वराच्या चरणोदकावाचून खरोखर दुसरा उपाय नाही.

Verse 83

ये व्याधयोपि दुःसाध्या बहिरंतः शरीरगाः । श्रद्धयेशोदकस्पर्शात्ते नश्यंत्येव नान्यथा

बाहेर-आत शरीरात वसलेले, जरी दुर्धर असे रोग असले तरी, श्रद्धेने ईशोदकाचा स्पर्श होताच ते नष्ट होतात; अन्यथा नाही.

Verse 84

सेवितं येन सततं भगवच्चरणोदकम् । तं बाह्याभ्यंतरशुचिं नोपसर्पति दुर्गतिः

जो सतत भगवंताच्या चरणोदकाची सेवा व सेवन करतो, तो बाह्य-आंतरिक शुद्ध होतो; त्याच्याजवळ दुर्गती येत नाही.

Verse 85

आधिभौतिकतापं च तापं वाप्याधिदैविकम् । आध्यात्मिकं तथा तापं हरेच्छ्रीचरणोदकम्

श्रीचरणोदक आधिभौतिक, आधिदैविक आणि आध्यात्मिक— हे तिन्ही ताप हरून टाकतो.

Verse 86

व्यपेतसंज्वरा चाथ गंधर्वतनया मुने । उचितज्ञेति होवाच ताः सखीः स्रिग्धधो रधीः

ज्वर निवळून गेल्यावर ती गंधर्वकन्या, हे मुने, स्नेहयुक्त मनाने सखींना म्हणाली— “तुम्ही योग्य ते जाणता…”

Verse 87

रत्नावल्युवाच । शशिलेखेनंगलेखे चित्रलेखे मदीहितं । यूयं कुंठितसामर्थ्याः कुतो वस्ताः कलाः क्व वा

रत्नावली म्हणाली— “हे शशिलेखे, हे नंगलेखे, हे चित्रलेखे, माझी इच्छा पूर्ण करा. तुमचे सामर्थ्य का कुंठित झाले? तुमच्या कला कुठे गेल्या?”

Verse 88

मत्प्रियप्राप्तये सम्यगुपायोऽस्ति मयेक्षितः । रत्नेश्वरानुग्रहतोऽनुतिष्ठत हि तं हिताः

“माझ्या प्रियाची प्राप्ती व्हावी म्हणून योग्य उपाय मला दिसला आहे. रत्नेश्वराच्या कृपेने, हे हितसखींनो, तो अमलात आणा।”

Verse 89

शशिलेखेभिलषितप्राप्त्यै लेखांस्त्वमालिख । संलिखानंगलेखे त्वं यूनः सर्वावनीचरान्

“हे शशिलेखे, अभिलषित प्राप्तीसाठी चित्ररेखा काढ. आणि हे नंगलेखे, पृथ्वीवर वावरणाऱ्या सर्व तरुणांचे रूप रेखाट.”

Verse 90

चित्रगे चित्रलेखे त्वं पातालतलशायिनः । किंचिदाविर्भवच्चारु तारुण्यालंकृतींल्लिख

“हे चित्रग, हे चित्रलेखे, पाताळतलात राहणाऱ्यांनाही रेखाट; त्यांच्या मनोहर तारुण्याचे किंचित प्रकटीकरण करून, यौवनलक्षणांनी अलंकृत करून चित्र काढ.”

Verse 91

अथाकण्येति ताः सख्यस्तच्चातुर्यं प्रवर्ण्य च । लिलिखुः क्रमशः सख्यो यूनो यौवन शेवधीन्

मग “तथास्तु” असे म्हणत त्या सखींनी त्या चातुर्याचे स्तवन केले आणि क्रमाने युवावस्थेच्या निधीसमान त्या तरुणांचे चित्र रेखाटले।

Verse 92

निर्यत्कौमारलक्ष्मीकान्पुंवत्त्व श्रीसमावृतान् । प्रातःसंध्येव गंधर्वी नृपाद्यांस्तानवैक्षत

ती गंधर्वी कन्या प्रातःसंध्येसारखी प्रकाश पसरवीत, नवयौवनाच्या कांतीने आच्छादित व पुरुषत्वश्रीने युक्त असे ते राजे इत्यादी पाहू लागली।

Verse 93

सर्वान्सुरनिकायान्सा व्यलोकत शुभेक्षणा । न चांचल्यं जहावक्ष्णोस्तेषु स्वर्लोकवासिषु

शुभदृष्टीची ती कन्या सर्व देवसमूह पाहू लागली; तरी स्वर्गलोकवासीयांकडे तिच्या नेत्रांची चंचलता किंचितही झाली नाही।

Verse 94

ततो मध्यमलोकस्थान्मुनिराजकुमारकान् । विलोक्यापि न सा प्रीतिं क्वाप्याप प्रेमनिर्भरा

मग तिने मध्यमलोकातील मुनी, राजे व राजकुमार यांनाही पाहिले; तरी प्रेमाने भरलेली असूनही तिला कुणातही कुठेच प्रीती वाटली नाही।

Verse 95

अथ रत्नावली बाला कर्णाभ्यर्णविलोचना । दृशौ व्यापारयामास बलिसद्मयुवस्वपि

मग कानातील अलंकारांपर्यंत पोहोचणारी दृष्टी असलेल्या बालिका रत्नावलीने बलिच्या सदनातील तरुणांकडेही आपली नजर वळवली।

Verse 96

दितिजान्दनुजान्वीक्ष्य सा गंधर्वी कुमारकान् । रतिं बबंध न क्वापि तापिता मान्मथैः शरैः

दैत्य व दानवांचे तरुण कुमार पाहताच ती गंधर्वी कन्या कामदेवाच्या बाणांनी संतप्त झाली. तिचे मन रतीत गुंतले आणि तिला कुठेही विश्रांती मिळाली नाही.

Verse 97

सुधाकर करस्पृष्टाप्यतिदूनांगयष्टिका । पश्यंती नागयूनः सा किंचिदुच्छ्वसिताऽभवत्

चंद्रकिरणेसारखी कोमल देहयष्टि अत्यंत क्षीण झाली होती; तरीही तरुण नागांना पाहताच तिने किंचित उच्छ्वास टाकला.

Verse 98

भोगिनस्तान्विलोक्यापि चित्रंचित्रगतानथ । मनात्संभुक्तभोगेव क्षणमासीत्कुमारिका

त्या भोगी नागराजांना पाहून—आश्चर्यावर आश्चर्य—तिचे मन जणू आधीच भोग अनुभवून आले; ती कुमारिका क्षणभर निश्चल बसली.

Verse 99

यूनः प्रत्येकमद्राक्षीदशेषाञ्छेष वंशजान् । तक्षकान्वयगांस्तद्वदथ वासुकिगोत्रजान्

तिने एकेक करून शेषवंशात जन्मलेले सर्व तरुण नाग पाहिले; तक्षकाच्या वंशातीलही, तसेच वासुकी-गोत्रातीलही पाहिले.

Verse 100

पुलीकानंत कर्कोट भद्रसंतानगानपि । दृष्ट्वा नागकुमारांस्ताञ्छंखचूडमथैक्षत

पुलीक, अनंत, कर्कोट आणि भद्रसंतान वंशातील नागकुमारांनाही पाहून, तिने मग शंखचूडाकडे दृष्टि टाकली.

Verse 110

एतस्यावगतं सर्वं देशनामान्वयादिकम् । मा विषीदालिसुलभस्त्वेष रत्नेश्वरार्पितः

याचे देश, नाव, वंशपरंपरा इत्यादी सर्व समजले आहे। खिन्न होऊ नकोस; हा भक्तीने सहज मिळणारा असून रत्नेश्वरास अर्पित आहे।

Verse 120

कोसौ मत्स्वामिनो नाम रत्नेशस्य महेशितुः । लिंगराजस्य गृह्णाति कर्मबंधनभेदिनः

तो कोण आहे, जो माझ्या स्वामी—महेश्वर रत्नेश्वर, लिंगराज—कर्मबंधन तोडणाऱ्या प्रभूचे नाव धारण करतो?

Verse 130

हृदि रत्नेश्वरं लिंगं यस्य सम्यग्विजृंभते । अलातदंडवत्तस्मिन्कालदंडोपि जायते

ज्याच्या हृदयात रत्नेश्वराचे लिंग पूर्णपणे प्रकटते, त्याच्यात काळाचा दंडही जळत्या अलातदंडासारखा होऊन जातो।

Verse 140

अकारण सखा कोसौ प्रांतरे समुपस्थितः । निजप्राणान्पणीकृत्य येन त्राता स्म बालिकाः

तो कोण असा निष्कारण सखा, जो त्या एकांत प्रांतरी प्रकट झाला—ज्याने स्वतःचे प्राण पणाला लावून बालिकांचे रक्षण केले?

Verse 150

आरभ्य बाल्यमप्येषा लिंगं रत्नेश्वराभिधम् । यांति पित्राप्यनुज्ञाता काश्यामर्चयितुं सदा

बाल्यापासूनच, पित्याच्या अनुमतीने, ती नेहमी काशीला जाऊन ‘रत्नेश्वर’ नामक लिंगाची पूजा करीत असे।

Verse 160

निशम्येति स पुण्यात्मा नागराजकुमारकः । आश्वास्य ता भयत्रस्ताः प्रोवाचेदं च पुण्यधीः

हे ऐकून तो पुण्यात्मा नागराजकुमार भयाने थरथरणाऱ्या त्या स्त्रियांना धीर देऊन, धर्मबुद्धीने हे वचन बोलला।

Verse 170

एषा मंदाकिनी नाम दीर्घिका पुण्यतोयभूः । यस्यां कृतोदका मर्त्या मर्त्यलोके विशंति न

ही मन्दाकिनी नावाची पुण्यतोययुक्त दीर्घिका आहे. येथे उदकक्रिया करणारे मर्त्य पुन्हा मर्त्यलोकी प्रवेश करत नाहीत।

Verse 180

वृद्धकालेश्वरस्यैष प्रासादो रत्ननिर्मितः । प्रतिदर्शं वसेद्यत्र रात्रौ चंद्रः सतारकः

हा वृद्धकालेश्वराचा रत्ननिर्मित प्रासाद आहे. येथे रात्री तारकांसह चंद्र जणू दररोज पूर्ण तेजाने वास करीत असतो।

Verse 190

अथ सा कथयामास दनुजापहृतेः कथाम् । रत्नेश्वरं वरावाप्तिं स्वप्नावस्थां विहाय च

मग तिने दानवाने केलेल्या अपहरणाची कथा सांगितली आणि रत्नेश्वराविषयी—वर कसा प्राप्त झाला—हेही, ते केवळ स्वप्नावस्था मानणे सोडून, वर्णिले।

Verse 200

यावद्बहिः समागच्छेद्रम्याद्रत्नेशमंडपात । तावद्गंधर्वराजाय ताभिः स वसुभूतये

तो रम्य रत्नेश-मंडपातून बाहेर येताच, त्याच क्षणी त्या स्त्रियांनी वसुभूतीसाठी गंधर्वराजापुढे ती गोष्ट निवेदिली।

Verse 210

विनिवेदितवृत्तांतो रत्नेशानुग्रहस्य च । उवास ताभिः ससुखं पितृभ्यामभिनंदितः

रत्नेशाच्या अनुग्रहाचा सर्व वृत्तान्त निवेदिल्यावर तो आई-वडिलांच्या अभिनंदनाने त्यांच्यासह सुखाने राहू लागला।

Verse 220

मूर्तः षडाननस्तत्र तव पुत्रः सुमध्यमे । एतत्त्रयं नरो दृष्ट्वा न गर्भं प्रविशेदुमे

हे सुमध्यमे उमे! तेथे मूर्तिमान् षडानन तुझा पुत्र आहे. हे त्रय दर्शन केल्यास मनुष्य पुन्हा गर्भात प्रवेश करत नाही।

Verse 225

इतिहासमिमं श्रुत्वा नारी वा पुरुषोपिवा । न जात्विष्टवियोगाग्नि तापेन परितप्यते

हा इतिहास ऐकून—स्त्री असो वा पुरुष—प्रियवियोगाच्या अग्नितापाने तो कधीही पुन्हा संतप्त होत नाही।