Adhyaya 12

Verse 1

अगस्त्य उवाच । श्रुत्वा स्कंद न तृप्तोस्मि तव वक्त्रेरितां कथाम् । अत्याश्चर्यकरं प्रोक्तमाख्यानं बैंदुमाधवम्

अगस्त्य म्हणाले— हे स्कंद! तुझ्या मुखातून निघालेली कथा ऐकूनही मी तृप्त झालो नाही. तू सांगितलेले बिंदु-माधवाचे आख्यान अत्यंत आश्चर्यकारक आहे।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि देवदेवसमागमम् । तार्क्ष्यात्त्र्यक्षः समाकर्ण्य दिवोदासस्य चेष्टितम्

आता मला देवदेवाच्या समागमाचे वर्णन ऐकायचे आहे. तार्क्ष्य (गरुड) कडून दिवोदासाची कृत्ये ऐकून त्रिनेत्रधारी प्रभूंनी काय उत्तर दिले?

Verse 3

विष्णुमायाप्रपंचं च किमाह गरुडध्वजम् । के के च शंभुना सार्धं समीयुर्मंदराद्गिरेः

आणि विष्णुमायेच्या प्रपंचाविषयी गरुडध्वज (विष्णू) यांना त्याने काय सांगितले? तसेच मंदर पर्वतावरून शंभूसह कोण कोण गेले?

Verse 4

ब्रह्मणेशः कथं दृष्टस्त्रपाकुलित चक्षुषा । किमाह देव ब्रह्माणं किमुक्तं भास्वतापि च

लज्जा व विस्मयाने व्याकुळलेल्या नेत्रांनी ब्रह्मणेशाचे दर्शन कसे झाले? देवाने ब्रह्माला काय सांगितले, आणि भास्वत् (सूर्य) यालाही काय म्हटले गेले?

Verse 5

योगिनीभिः किमाख्यायि गणाह्रीणाः किमब्रुवन् । एतदाख्याहि मे स्कंद महत्कौतूहलं मयि

योगिनींनी काय सांगितले आणि लज्जित गणांनी काय म्हटले? हे स्कंदा, मला हे सांग; माझ्या मनात मोठे कुतूहल उत्पन्न झाले आहे।

Verse 6

इमं प्रश्नं निशम्यैशिर्मुनेः कलशजन्मनः । प्रत्युवाच नमस्कृत्य शिवौ प्रणतसिद्धिदौ

कलशजन्मा मुनींचा हा प्रश्न ऐकून प्रभूंनी—प्रणतांना सिद्धी देणाऱ्या दोन्ही शिवांना नमस्कार करून—उत्तर दिले।

Verse 7

स्कंद उवाच । मुने शृणु कथामेतां सर्वपातकनाशिनीम् । अशेषविघ्नशमनीं महाश्रेयोभिवर्धिनीम्

स्कंद म्हणाले—हे मुने, ही कथा ऐक; ती सर्व पापांचा नाश करणारी, सर्व विघ्ने शांत करणारी आणि परम कल्याण वाढविणारी आहे।

Verse 8

अथ देवोऽसुररिपुः श्रुत्वा शंभुसमागमम् । द्विजराजाय स मुदा समदात्पारितोषिकम्

मग असुरांचा शत्रू असलेला देव, शंभूच्या समागमाची वार्ता ऐकून, आनंदाने द्विजराजाला पारितोषिक दिले।

Verse 9

आयानं शंसते शंभोरुपवाराणसिप्रियम् । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा ततश्चाभ्युद्ययौ हरिः

त्याने उपवाराणसीला प्रिय असलेल्या शंभूच्या आगमनाची घोषणा केली; मग ब्रह्माला पुढे ठेवून हरि प्रस्थानास निघाले।

Verse 10

विवस्वता समेतश्च तैर्गणैः परितो वृतः । योगिनीभिरनूद्यातो गणेशमुपसंस्थितः

विवस्वान् (सूर्य) याच्यासह आलेला, गणांनी सर्व बाजूंनी वेढलेला आणि योगिनींच्या स्तुतिगानांनी अनुगुंजित असा गणेश प्रभूच्या समोर येऊन उपस्थित झाला।

Verse 11

अथनेत्रातिथीकृत्य देवदेवं वृषध्वजम् । मंक्षु तार्क्ष्यादवारुह्य प्रणनाम श्रियः पतिः

मग देवदेव वृषध्वज शिवांचे नेत्रांनीच आतिथ्य करून, श्रीपती विष्णू त्वरित तार्क्ष्य (गरुड) वरून उतरून प्रणाम करू लागले।

Verse 12

पितामहोपि स्थविरो भृशं नम्रशिरोधरः । प्रणतेन मृडेनैव प्रणमन्विनिवारितः

अतिवृद्ध पितामह ब्रह्माही मस्तक फारच झुकवून प्रणाम करावयास निघाले; पण आधीच नतमस्तक असलेल्या मृड (शिव) यांनी त्यांना प्रणाम करण्यापासून रोखले।

Verse 13

स्वस्त्यभ्युदितपाणिश्च रुद्रसूक्तैरमंत्रयत् । अक्षतान्यथ सार्द्राणि दर्शयन्सफलान्यजः

कल्याणासाठी हात उंचावून त्यांनी रुद्रसूक्तांनी मंगलाचे आवाहन केले; मग अज (अजन्मा) यांनी ओलसर अक्षता आणि फलयुक्त नैवेद्य अर्पणार्थ दाखविले।

Verse 14

मौलिं पादाब्जयोः कृत्वा गणेशः सत्वरो नतः । मूर्ध्न्युपाजिघ्रयांचक्रे हरो हर्षाद्गजाननम्

मुकुट चरणकमलांवर ठेवून गणेश त्वरित नतमस्तक झाले; आणि हर्षाने हर (शिव) यांनी गजाननाला उचलून त्याच्या मस्तकावर स्नेहाने घ्राण/चुंबन केले।

Verse 15

अभ्युपावेशयच्चापि परिष्वज्य निजासने । सोमनंदि प्रभृतयः प्रणेमुर्दंडवद्गणाः

त्यांनी त्याचे स्नेहाने स्वागत करून, आपल्या आसनावर आलिंगनपूर्वक बसविले. सोमनंदी आदि गण दंडवत् होऊन भूमीवर प्रणाम करू लागले.

Verse 16

योगिन्योपि प्रणम्येशं चक्रुर्मंगलगायनम् । तरणिः प्रणनामाथ प्रमथाधिपतिं हरम्

योगिनींनीही ईश्वराला प्रणाम करून मंगलगान केले. नंतर तरणि (सूर्य) यांनी प्रमथाधिपती हराला प्रणाम केला.

Verse 17

खंडेंदुशेखरश्चाथ उपसिंहासनं हरिम् । समुपावेशयद्वामपार्श्वे मानपुरःसरम्

मग खंडेंदुशेखर (चंद्रशेखर शिव) यांनी हरिला जवळच्या सिंहासनावर बसविले आणि मान-सन्मान पुढे ठेवून डाव्या पार्श्वास स्थान दिले.

Verse 18

ब्रह्माणं दक्षिणे भागे परिविश्राणितासनम् । दृष्ट्वा संभाविताः सर्वे शर्वेण प्रणता गणाः

ब्रह्मदेवांना उजव्या (दक्षिण) भागी मान्य आसन देण्यात आले. हे पाहून शर्वाला प्रणाम करणारे सर्व गण स्वतःला सन्मानित मानू लागले.

Verse 19

मौलिचालनमात्रेण योगिन्योपि प्रसादिताः । संतोषितो रविश्चापि विशेति करसंज्ञया

केवळ मुकुट हलविण्याच्या संकेताने योगिनीही प्रसन्न झाल्या. आणि रवी (सूर्य) सुद्धा संतुष्ट होऊन, प्रभूच्या कर-संज्ञेने आत प्रवेश केला.

Verse 20

अथ शंभुं शतधृतिः प्रबद्धकरसंपुटः । परिविज्ञापयांचक्रे प्रसन्नवदनांबुजम्

तेव्हा शतधृती (ब्रह्मा) यांनी हात जोडून, प्रसन्न कमलमुख शंभूंना विनयाने निवेदन केले।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । भगवन्देवदेवेश क्षंतव्यं गिरिजापते । वाराणसीं समासाद्य यदहं नागतः पुनः

ब्रह्मा म्हणाले— हे भगवन्, देवदेवेश, गिरिजापते! हे क्षम्य असो; वाराणसीस येऊनही मी पुन्हा परत येऊ शकलो नाही।

Verse 22

प्रसंगतोपि कः काशीं प्राप्य चंद्रविभूषण । किंचिद्विधातुं शक्तोपि त्यजेत्स्थविरतां दधत्

हे चंद्रभूषण! केवळ प्रसंगानेही काशीला पोहोचून कोण संयमाची गंभीरता सोडील? समर्थ असला तरी स्थैर्य धारण करणारा दुष्कृत्य करीत नाही।

Verse 23

स्वरूपतो ब्राह्मणत्वादपाकर्तुं न शक्यते । अथ शक्तो व्यपाकर्तुं कः पुण्ये संचिकीर्षति

स्वरूपतः ब्राह्मणत्व दूर करता येत नाही; आणि जरी कोणी करू शकला, तरी पुण्यस्थानी ते कोण त्यागू इच्छील?

Verse 24

विभोरपि समाज्ञेयं धर्मवर्त्मानुसारिणि । न किंचिदपकर्तव्यं जानता केनचित्क्वचित

धर्ममार्गाने चालणाऱ्याने, सामर्थ्यवान असला तरी, काय योग्य आहे ते जाणावे; आणि जाणून कोणीही, कुठेही, किंचितही अपकार करू नये।

Verse 25

कस्तादृशि महीजानौ पुण्यवर्त्मन्यतंद्रिते । काशीपाले दिवोदासे मनागपि विरुद्धधीः

अशी गोष्ट जाणून, पुण्यमार्गी अढळ व काशीचा पालक दिवोदास याच्याविषयी कोण क्षणभरही विरोधबुद्धी धरेल?

Verse 26

निशम्येति वचस्तुष्टः श्रीकंठोति विशुद्धधीः । हसन्प्रोवाच धातारं ब्रह्मन्सर्वमवैम्यहम्

हे शब्द ऐकून विशुद्धबुद्धी श्रीकंठ (शिव) संतुष्ट झाले; हसत धाता (ब्रह्मा) यांस म्हणाले—“हे ब्रह्मन्, मला सर्व कळले आहे.”

Verse 27

देवदेव उवाच । आदौ तावददोषं हि ब्रह्मत्वं ब्राह्मणस्य ते । वाजिमेधाध्वराणां च ततोपि दशकं कृतम्

देवाधिदेव म्हणाले—“प्रथम तर तुझे ब्राह्मणत्व, ब्रह्मस्वरूप पद, निर्दोष आहे; आणि त्याहूनही तू दहा अश्वमेध यज्ञ केले आहेत.”

Verse 28

ततोपि विहितं ब्रह्मन्भवता परमं हितम् । अपराधसहस्राणि यल्लिंगं स्थापितं मम

तरीही, हे ब्रह्मन्, तू त्याहूनही श्रेष्ठ परम हित केलेस—हजारो अपराध असूनही तू माझे लिंग स्थापित केलेस.

Verse 29

येनैकमपि मे लिंगं स्थापितं यत्र कुत्रचित् । तस्यापराधलेशोपि नास्ति सर्वापराधिनः

ज्याने कुठेही माझे एक तरी लिंग स्थापित केले, तो सर्व अपराधांनी युक्त असला तरी त्याच्यासाठी अपराधाचा लेशही उरत नाही.

Verse 30

अपराधसहस्रेपि ब्राह्मणं योपराध्नुयात् । दिनैः कतिपयैरेव तस्यैश्वर्यं विनश्यति

हजार अपराध केले तरी, जो ब्राह्मणाचा अपराध करतो, त्याचे ऐश्वर्य व श्री काहीच दिवसांतच नष्ट होते।

Verse 31

इति ब्रुवति देवेशेप्यंतरुच्छ्वसितं गणैः । समातृभिः समंताच्च विलोक्यास्यं परस्परम्

देवेश असे बोलताच गणांनी खोल उसासे टाकले; सभोवती मातृगणांसह ते एकमेकांचे मुख पाहू लागले।

Verse 32

अर्कोप्यवसरं ज्ञात्वा नत्वा शंभुं व्यजिज्ञपत् । प्रसन्नास्यमुमाकांतं दृष्ट्वा दृष्टचराचरः

मग अर्क (सूर्य)ही योग्य वेळ ओळखून शंभूला नमस्कार करून विनंती करू लागला. उमा-कांताचा प्रसन्न मुख पाहून—जो चराचर सर्वांचा द्रष्टा आहे—तो बोलला।

Verse 33

अर्क उवाच । नाथ काशीमितो गत्वा यथाशक्ति कृतोपधिः । अकिंचित्करतां प्राप्तः सहस्रकरवानपि

अर्क म्हणाला—हे नाथ! येथून काशीला जाऊन मी यथाशक्ती उपाय केले; तरीही मी अकिंचित्कर, असहाय झालो आहे, जरी मी सहस्रकिरणधारी असलो तरी।

Verse 34

स्वधर्मपालके तस्मिन्दिवोदासे धरापतौ । निश्चितागमनं ज्ञात्वा देवस्याहमिह स्थितः

स्वधर्माचे पालन करणारा तो धरापती दिवोदास राज्य करीत असताना, देवाच्या निश्चित आगमनाचा निर्णय जाणून मी येथेच थांबलो आहे।

Verse 35

प्रतीक्षमाणो देवेश त्वदामनमुत्तमम् । विभज्य बहुधात्मानं त्वदाराधनतत्परः

हे देवेश! तुझ्या परम उत्तम आज्ञेची प्रतीक्षा करीत मी स्वतःला अनेक रूपांत विभागले आहे आणि तुझ्या आराधनेतच तत्पर राहिलो आहे.

Verse 36

मनोरथद्रुमश्चाद्य फलितः श्रीमदीक्षशात् । किंचिद्भक्तिलवांभोभिः सिक्तो ध्यानेन पुष्पितः

आज तुझ्या श्रीमय दृष्टीमुळे हा मनोरथ-वृक्ष फलित झाला आहे; भक्तीच्या थोड्याशा जलकणांनी सिंचित होऊन ध्यानाने तो पुष्पित झाला आहे.

Verse 37

इत्युदीरितमाकर्ण्य रवेर्वैरविलोचनः । प्रोवाच देवदेवेशो नापराध्यसि भास्कर

रवीचे हे वचन ऐकून, वैऱ्यांस भयप्रद नेत्र असलेल्या देवदेवेशाने म्हटले—“हे भास्कर! तू कोणताही अपराध केलेला नाहीस.”

Verse 38

ममैव कार्यं विह्तिं त्वं यदत्र व्यवस्थितः । यस्यां सुरप्रवेशो न तस्मिन्राजनि शासति

तू येथे स्थिर राहून माझ्याच कार्यविधीची पूर्तता करीत आहेस; कारण ज्या राज्यात देवांचा प्रवेश नाही, त्या राज्यात तोच राजा शासन करतो.

Verse 39

इति सूरं समाश्वास्य देवदेव कृपानिधिः । गणानाश्वासयामास व्रीडा नम्रशिरोधरान्

अशा रीतीने सूर्याला धीर देऊन, कृपानिधी देवदेवांनी लज्जेने नतमस्तक झालेल्या गणांनाही आश्वासित केले.

Verse 40

योगिन्योपि सुदृष्ट्वाथ शंभुना संप्रसादिताः । त्रपाभरसमाक्रांत कंधरा इव सं गताः

योगिनीही ते शुभ दर्शन नीट पाहून शंभूच्या कृपेने संतुष्ट झाल्या। लज्जेच्या भाराने मान वाकल्यासारख्या विनीत होऊन त्या सर्वजणी एकत्र जमल्या।

Verse 41

ततो व्यापारयांचक्रे त्र्यक्षो नेत्राणि चक्रिणि । हरिर्न किंचिदप्यूचे सर्वज्ञाग्रे महामनाः

मग त्रिनेत्र प्रभूंनी चक्रधारीकडे आपले नेत्र वळविले; परंतु सर्वज्ञाच्या समोर महामना हरिने एक शब्दही उच्चारला नाही.

Verse 42

ईशोपि श्रुतवृत्तांतस्तार्क्ष्याद्गणप शार्ङ्गिणोः । मनसैव प्रसन्नोभून्न किंचित्पर्यभाषत

ईशानेही तार्क्ष्य व गणप यांच्याकडून शार्ङ्गधारीचा वृत्तांत ऐकून मनातच प्रसन्नता मानली; पण तो काहीच प्रत्युत्तर बोलला नाही.

Verse 43

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता गोलोकात्पंच धेनवः । सुनंदा सुमनाश्चापि सुशीला सुरभिस्तथा

याच वेळी गोलोकातून पाच धेनू आल्या—सुनंदा, सुमना, सुशीला आणि सुरभी (तसेच त्यांच्यासह पाचवीही)।

Verse 44

पंचमी कपिला चापि सर्वाघौघविघट्टिनी । वात्सल्यदृष्ट्या भर्गस्य तासामूधांसि सुस्रुवुः

पाचवी कपिलाही—जी सर्व पापप्रवाहांचा नाश करणारी—भर्गाकडे वात्सल्यदृष्टीने पाहताच त्यांच्या थनांतून दूध स्रवू लागले.

Verse 45

ववर्षुः पयसां पूरैस्तदूधांसि पयोधराः । धारासारैरविच्छिन्नैस्तावद्यावद्ध्रदोऽभवत्

पर्जन्यघनासारखे पयोधरांनी आपल्या थनांतून दुधाचे पूर अखंड धारांनी ओतले; तोवर तेथे एक ह्रदच निर्माण झाले.

Verse 46

पयःपयोधिरिव स द्वितीयः प्रैक्षि पार्षदैः । देवेश समधिष्ठानात्तत्तीर्थमभवत्परम्

पार्षदांनी ते दुधाच्या दुसऱ्या समुद्रासारखे पाहिले; आणि देवेशाच्या अधिष्ठानामुळे ते स्थान परम तीर्थ झाले.

Verse 47

कपिला ह्रद इत्याख्यां चक्रे तस्य महेश्वरः । ततो देवाज्ञया सर्वे स्नातास्तत्र दिवौकसः

महेश्वरांनी त्या सरोवरास ‘कपिला-ह्रद’ असे नाव दिले; मग देवाज्ञेने सर्व दिवौकस तेथे स्नानास उतरले.

Verse 48

आविरासुस्ततस्तीर्थादथ दिव्यपितामहाः । तान्दृष्ट्वा ते सुराः सर्वे तर्पयांचक्रिरे मुदा

मग त्या तीर्थातून दिव्य पितामह प्रकट झाले; त्यांना पाहून सर्व देवांनी आनंदाने तर्पण केले.

Verse 49

अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा । इत्याद्या दिव्यपितरस्तृप्ताः शंभुं व्यजिज्ञपन्

अग्निष्वात्त, बर्हिषद, आज्यप, सोमप इत्यादी दिव्य पितर तृप्त होऊन शंभूस निवेदन करू लागले.

Verse 50

देवदेव जगन्नाथ भक्तानामभयप्रद । अस्मिंस्तीर्थे त्वदभ्याशाज्जाता नस्तृप्तिरक्षया

हे देवदेव, जगन्नाथ, भक्तांना अभय देणाऱ्या! या तीर्थस्थानी तुझ्या सान्निध्याने आमच्यात अक्षय तृप्ती उत्पन्न झाली आहे.

Verse 51

तस्माच्छंभो वरं देहि प्रसन्नेनांतरात्मना । इति दिव्यपितॄणां स श्रुत्वा वाक्यं वृषध्वजः

म्हणून, हे शंभो, प्रसन्न अंतरात्म्याने वर दे—असे दिव्य पितरांचे वचन ऐकून वृषध्वज (शिव) सावधपणे ऐकू लागला.

Verse 52

शृण्वतां सर्वदेवानामिदं वचनमब्रवीत् । शर्वः सर्वपितॄणां वै परतृप्तिकरं परम्

सर्व देव ऐकत असताना शर्व (शिव) हे वचन बोलला—जे सर्व पितरांना परम तृप्ती देणारे, अत्यंत श्रेष्ठ आहे.

Verse 53

श्रीदेवदेव उवाच । शृणु विष्णो महाबाहो शृणु त्वं च पि तामह । एतस्मिन्कापिले तीर्थे कापिलेय पयोभृते

श्री देवदेव म्हणाले—हे महाबाहो विष्णू, ऐक; आणि हे पितामह (ब्रह्मदेव), तूही ऐक। कापिलेच्या जलाने पोसलेल्या या कापिल तीर्थात…

Verse 54

ये पिंडान्निर्वपिष्यंति श्रद्धया श्राद्धदानतः । तेषां पितॄणां संतृप्तिर्भविष्यति ममाज्ञया

जे श्रद्धेने श्राद्धदानात पिंड अर्पण करतील, माझ्या आज्ञेने त्यांच्या पितरांना पूर्ण तृप्ती प्राप्त होईल.

Verse 55

अन्यं विशेषं वक्ष्यामि महातृप्तिकरं परम् । कुहूसोमसमायोगे दत्तं श्राद्धमिहाक्षयम्

आता मी आणखी एक विशेष विधी सांगतो, जो परम व महातृप्तिदायक आहे। कुहू–सोम संयोगकाळी येथे केलेले श्राद्ध अक्षय होते.

Verse 56

संवर्तकाले संप्राप्ते जलराशिर्जलान्यपि । क्षीयंते न क्षयत्यत्र श्राद्धं सोमकुहू कृतम्

संवर्तकाळ आला की समुद्रराशी व सर्व जलही क्षीण होतात; पण येथे सोम–कुहू काळी केलेले श्राद्ध कधीही क्षय पावत नाही.

Verse 57

अमासोमसमायोगे श्राद्धं यद्यत्र लभ्यते । तीर्थे कापिलधारेस्मिन्गयया पुष्करेण किम्

अमावस्या–सोम संयोगी या कापिला-धारेच्या तीर्थात जर श्राद्ध मिळाले/केले गेले, तर मग गया व पुष्कर यांची काय गरज?

Verse 58

गदाधरभवान्यत्र यत्र त्वं च पितामह । वृषध्वजोस्म्यहं यत्र फल्गुस्तत्र न संशयः

येथे गदाधर (विष्णु) व भवानी आहेत, आणि हे पितामह, तूही येथे आहेस. जिथे मी वृषध्वज (शिव) आहे, तिथेच निःसंशय फल्गु आहे.

Verse 60

कुरुक्षेत्रे नैमिषे च गंगासागरसंगमे । ग्रहणे श्राद्धतो यत्स्यात्तत्तीर्थे वार्षभध्वजे

कुरुक्षेत्र, नैमिष, गंगा-सागर संगम आणि ग्रहणकाळी श्राद्धाने जे फळ मिळते—तेच फळ वृषभध्वज (शिव) यांच्या या तीर्थात मिळते.

Verse 61

अस्य तीर्थस्य नामानि यानि दिव्य पितामहाः । तान्यहं कथयिष्यामि भवतां तृप्तिदान्यलम्

दिव्य पितामहांनी ज्या ज्या नावांनी या तीर्थाची कीर्ती केली आहे, ती नावे मी आता सांगतो; त्यांचे श्रवणच तुम्हांस तृप्ती व आध्यात्मिक समाधान देण्यास पुरेसे आहे।

Verse 62

मधुस्रवेति प्रथममेषा पुष्करिणी स्मृता । कृतकृत्या ततो ज्ञेया ततोऽसौ क्षीरनीरधिः

ही पवित्र पुष्करिणी प्रथम ‘मधुस्रवा’ (मधुधारा) म्हणून स्मरली जाते. पुढे ती ‘कृतकृत्या’ (सर्व कार्यसिद्धी करणारी) म्हणून जाणावी. त्यानंतर ती ‘क्षीरनीरधि’—दुधासारख्या जलाचा समुद्रसदृश साठा—अशी कहलाते.

Verse 63

वृषभध्वजतीर्थं च तीर्थं पैतामहं ततः । ततो गदाधराख्यं च पितृतीर्थं ततः परम्

हे ‘वृषभध्वज-तीर्थ’ (वृषभध्वजधारी शिवाचे तीर्थ) असेही म्हणतात; पुढे ‘पैतामह-तीर्थ’ (पितामहांचे पावन तीर्थ) असे. त्यानंतर ‘गदाधर’ या नावाने, आणि त्यापुढे परम ‘पितृ-तीर्थ’—पितरांसाठीचे तीर्थ—असे प्रसिद्ध आहे।

Verse 64

ततः कापिलधारं वै सुधाखनिरियं पुनः । ततः शिवगयाख्यं च ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम्

त्यानंतर हे निश्चयाने ‘कापिलधार’ असे म्हणतात; पुन्हा हेच स्थान ‘सुधाखनि’—अमृताची खाण—असे आहे. पुढे हे शुभ तीर्थ ‘शिवगया’ या नावाने जाणावे।

Verse 65

एतानि दश नामानि तीर्थस्यास्य पितामहाः । भवतां तृप्तिकारीणि विनापि श्राद्धतर्पणैः

हे पूज्य पितामह! या तीर्थाची ही दहा नावे आहेत; ही नावे तुम्हांस तृप्ती देणारी आहेत—श्राद्ध व तर्पण न करताही।

Verse 66

सूर्येंदु संगमे येत्र पितॄणां तृप्तिकामुकाः । ब्राह्मणान्भोजयिष्यंति तेषां श्राद्धमनंतकम्

या सूर्य-चंद्र संगमस्थळी जे पितरांच्या तृप्तीसाठी ब्राह्मणांना भोजन घालतात, त्यांचे श्राद्ध पुण्यफलाने अनंत व अक्षय होते।

Verse 67

श्राद्धे पितॄणां संतृप्त्यै दास्यंति कपिलां शुभाम् । येत्र तेषां पितृगणो वसेत्क्षीरोदरोधसि

श्राद्धकाळी पितरांच्या पूर्ण तृप्तीसाठी जे येथे शुभ कपिला गाय दान करतात, त्यांच्या पितृगणांचा वास क्षीरसागराच्या तीरावर होतो।

Verse 68

वृषोत्सर्गः कृतो यैस्तु तीर्थेस्मिन्वार्षभध्वजे । अश्वमेधपुरोडाशैः पितरस्तेन तर्पिताः

जे या वृषभध्वज तीर्थात वृषोत्सर्ग करतात, त्यांच्या पितरांना अश्वमेधयज्ञातील पुरोडाशांप्रमाणे तृप्ती होते।

Verse 69

गयातोष्टगुणं पुण्यमस्मिंस्तीर्थे पितामहाः । अमायां सोमयुक्तायां श्राद्धैः कापिलधारिके

हे पितामहो! या तीर्थात गयापेक्षा आठपट पुण्य मिळते—सोमयुक्त अमावास्येला कापिलधारेत श्राद्ध केल्यास।

Verse 70

येषां गर्भेऽभवत्स्रावो येऽ दंतजननामृताः । तेषां तृप्तिर्भवेन्नूनं तीर्थे कापिलधारिके

ज्यांच्या गर्भात स्राव/गर्भपात झाला, आणि जे दात येण्याच्या काळातच ‘अमृत’ (अल्पायुषी) झाले—त्यांचीही तृप्ती निश्चयच कापिलधारा तीर्थात होते।

Verse 71

अदत्तमौंजीदाना ये ये चादारपरिग्रहाः । तेभ्यो निर्वापितं पिंडमिह ह्यक्षयतां व्रजेत्

ज्यांनी मौंजी-दान केले नाही आणि जे अयोग्य दान-ग्रहण करून उपजीविका करीत, त्यांनाही येथे अर्पिलेला पिंड अक्षय फल देऊन अव्यभिचारी तृप्ती प्रदान करतो।

Verse 72

अग्निदाहमृता ये वै नाग्निदाहश्च येषु वै । ते सर्वे तृप्तिमायांति तीर्थे कापिलधारिके

जे अग्निदाहाने मृत झाले आणि ज्यांचा अग्निदाह झाला नाही—ते सर्व कापिलधारिका तीर्थी केलेल्या तर्पण-निवापाने तृप्ती पावतात।

Verse 73

और्द्ध्वदैहिकहीना ये षोडश श्राद्धवर्जिताः । ते तृप्तिमधिगच्छंति घृतकुल्यां निवापतः

जे और्द्ध्वदैहिक कर्मांपासून वंचित राहिले आणि ज्यांच्यासाठी षोडश-श्राद्ध झाले नाही—ते घृतकुल्येत पिंड-निवाप केल्याने तृप्ती प्राप्त करतात।

Verse 74

अपुत्राश्च मृता ये वै येषां नास्त्युकप्रदः । तेपि तृप्तिं परां यांति मधुस्रवसि तर्पिताः

जे अपुत्र अवस्थेत मृत झाले आणि ज्यांना उक-प्रदान करणारा कोणी नाही—तेही मधुस्रवेत केलेल्या तर्पणाने तृप्त होऊन परम तृप्ती पावतात।

Verse 75

अपमृत्युमृता ये वै चोरविद्युज्जलादिभिः । तेषामिह कृतं श्राद्धं जायते सुगतिप्रदम्

जे चोर, विद्युत्, जलात बुडणे इत्यादींमुळे अपमृत्यू पावले—त्यांच्यासाठी येथे केलेले श्राद्ध सुगती देणारे ठरते।

Verse 76

आत्मघातेन निधनं यैषामिहविकमर्णाम् । तेपि तृप्तिं लभंतेत्र पिंडैः शिवगयाकृतैः

येथे आत्मघाताने ज्यांचा अंत झाला, दुष्कर्मभाग्य असले तरी, तेही शिवगयेत केलेल्या पिंडदानाने तृप्ती पावतात।

Verse 77

पितृगोत्रे मृता ये वै मातृपक्षे च ये मृताः । तेषामत्र कृतः पिंडो भवेदक्षयतृप्तिदः

पितृगोत्रात जे मृत झाले आणि मातृपक्षात जे मृत झाले—त्यांच्यासाठी येथे केलेला पिंडदान अक्षय तृप्ती देतो।

Verse 78

पत्नीवर्गे मृता ये वै मित्रवर्गे च ये मृताः । ते सर्वे तृप्तिमायांति तर्पिता वार्षभध्वजे

पत्नीच्या कुळातील जे मृत झाले आणि मित्रवर्गातील जे मृत झाले—वृषभध्वज शिवाजवळ तर्पण केल्यास ते सर्व तृप्ती पावतात।

Verse 80

तिर्यग्योनि मृता ये वै ये पिशाचत्वमागताः । तेप्यूर्ध्वगतिमायांति तृप्ताः कापिलधारिके

जे तिर्यक्-योनीत मृत झाले आणि जे पिशाचत्वास प्राप्त झाले—कापिलधारिकेत तृप्त केल्यास तेही ऊर्ध्वगतीस, श्रेष्ठ गतीस पोहोचतात।

Verse 81

ये तु मानुषलोकेस्मिन्पितरो मर्त्ययोनयः । ते दिव्ययोनयः स्युर्वै मधुस्रवसि तर्पिताः

या मनुष्यलोकी जे पितर मर्त्य-योनीत आहेत—मधुस्रवेत तर्पण केल्यास ते निश्चयच दिव्य-योनीचे होतात।

Verse 82

ये दिव्यलोके पितरः पुण्यैर्देवत्वमागताः । ते ब्रह्मलोके गच्छंति तृप्तास्तीर्थे वृषध्वजे

जे पितर दिव्यलोकी पुण्यबलाने देवत्वास प्राप्त झाले आहेत, ते वृषध्वज-तीर्थी तृप्त होऊन ब्रह्मलोकास जातात।

Verse 83

कृते क्षीरमयं तीर्थं त्रेतायां मधुमत्पुनः । द्वापरे सर्पिषा पूर्णं कलौ जलमयं भवेत्

कृतयुगात हे तीर्थ क्षीरमय, त्रेतायुगात मधुमय; द्वापरात घृतपूर्ण, आणि कलियुगात जलरूप होते।

Verse 84

सीमाबहिर्गतमपि ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम् । मध्ये वाराणसि श्रेष्ठं मम सान्निध्यतो नरैः

सीमेबाहेर असले तरी हे शुभ तीर्थ जाणावे; परंतु वाराणसीच्या मध्यभागी माझ्या सान्निध्यामुळे हे नरांस श्रेष्ठ आहे।

Verse 85

काशीस्थितैर्यतो दर्शि ध्वजो मेषवृषलांछनः । वृषध्वजेन नाम्नातः स्थास्याम्यत्र पितामहाः

काशीत वसणारे माझा मेष-वृषभचिन्हयुक्त ध्वज पाहतात; म्हणून हे पितामहांनो, मी येथे ‘वृषध्वज’ या नावाने प्रसिद्ध होऊन वास करीन।

Verse 86

पितामहेन सहितो गदाधरसमन्वितः । रविणा पार्षदैः सार्धं तुष्टये वः पितामहाः

पितामह (ब्रह्मा) यांच्यासह, गदाधरासह, तसेच रवि व पार्षदांसह—हे पितामहांनो, तुमच्या तुष्टीसाठी मी (येथे) उपस्थित आहे।

Verse 87

इति यावद्वरं दत्ते पितृभ्यो वृषभध्वजः । तावन्नदी समागत्य प्रणम्येशं व्यजिज्ञपत्

अशा रीतीने वृषभध्वज पितरांना वर देत असतानाच नदी आली, ईश्वराला प्रणाम करून विनयाने विचारू लागली।

Verse 88

नंदिकेश्वर उवाच । विहितः स्यदनः सज्जस्ततोस्तु विजयोदयः । अष्टौ कंठीरवा यत्र यत्रोक्ष्णामष्टकं शुभम्

नंदिकेश्वर म्हणाले—रथ विधिपूर्वक सिद्ध करून सज्ज ठेवा; त्यातून विजय व समृद्धीचा उदय होईल। जिथे आठ सिंह आहेत आणि जिथे शुभ आठ वृषभांचा समूह आहे…

Verse 89

यत्रेभाः परिभांत्यष्टौ यत्राष्टौ जविनो हयाः । मनः संयमनं यत्र कशापाणि व्यवस्थितम्

जिथे आठ हत्ती तेजस्वी दिसतात, जिथे आठ वेगवान घोडे आहेत; जिथे मनाचे संयमन दृढ आहे आणि हातात चाबूक सज्ज आहे।

Verse 90

गंगायमुनयोरीषे चक्रे पवनदेवता । सायंप्रातर्मये चक्रे छत्रं द्यौर्मंडलं शुचि

पवनदेवांनी गंगा-यमुनेच्या शक्तींकरिता लगाम तयार केली; तसेच सायं-प्रातःमय, शुद्ध द्यौमंडलाचे छत्रही घडविले।

Verse 91

तारावलीमयाः कीला आहेया उपनायकाः । श्रुतयो मार्गदर्शिन्यः स्मृतयो रथगुप्तयः

ताऱ्यांच्या माळांनी कील तयार झाले; सर्प उपनायक व मार्गदर्शक झाले। श्रुती मार्ग दाखविणाऱ्या झाल्या आणि स्मृती रथाच्या रक्षक झाल्या।

Verse 92

दक्षिणाधूर्दृढा यत्र मखा यत्राभिरक्षकाः । आसनं प्रणवो यत्र गायत्रीपादपीठभूः

त्या पवित्र स्थानी दक्षिणेची मर्यादा दृढ असते आणि यज्ञ सुरक्षित असतात. तेथे आसन स्वयं प्रणव ‘ॐ’ आहे, आणि भूमी गायत्रीच्या चरणांची पीठिका होऊन शोभते.

Verse 93

सांगा व्याहृतयो यत्र शुभा सोपानवीथिकाः । सूर्याचंद्रमसौ यत्र सततं द्वाररक्षकौ

जिथे अंगांसहित पवित्र व्याहृती शुभ सोपान व वाटा बनतात. आणि जिथे सूर्य व चंद्रमा सदैव द्वाररक्षक म्हणून उभे असतात.

Verse 94

अग्निर्मकरतुंडश्च रथभूः कौमुदीमयी । ध्वजदंडो महामेरुः पताका हस्करप्रभा

जिथे अग्नी आणि मकरतुंड शक्ती सन्निध आहेत, आणि रथाची भूमी कौमुदी-चांदण्यातून बनलेली आहे. ध्वजदंड महामेरूसारखा, आणि पताका तेजस्वी प्रभेने झळाळते.

Verse 95

स्वयं वाग्देवता यत्र चंचच्चामरधारिणी । स्कंद उवाच । शैलादिनेति विज्ञप्तो देवदेव उमापतिः

जिथे स्वयं वाग्देवी चंचल चामर धारण करून सेवेत उभी असते. स्कंद म्हणाला— ‘शैलादि…’ असे निवेदन होताच देवदेव उमापतीने उत्तर दिले.

Verse 96

कृतनीराजनविधिरष्टभिर्देवमातृभिः । पिनाकपाणिरुत्तस्थौ दत्तहस्तोथ शार्ङ्गिणा

आठ देवमातांनी नीराजन (आरती) विधी केल्यावर पिनाकधारी प्रभू (शिव) उठले. मग शार्ङ्गधारी (विष्णू) याचा हात धरून ते पुढे निघाले.

Verse 97

निनादो दिव्यवाद्यानां रोदसी पर्यपूरयत् । गीतमंगलगीर्भिश्च चारणैरनुवर्धितः

दिव्य वाद्यांचा निनाद स्वर्ग आणि पृथ्वी—दोन्ही भरून टाकीत होता; चारणांनी वाढविलेला, मंगलमय गीत-स्तुतिवचनांनी तो अधिकच प्रबळ झाला।

Verse 98

तेन दिव्यनिनादेन बधिरीकृतदिङ्मुखाः । आहूता इव आजग्मुर्विष्वग्भुवनवासिनः

त्या दिव्य निनादाने जणू दिशांचे मुख बधिर झाले; आणि सर्व दिशांतील भुवनवासी, जणू बोलाविलेलेच, सर्वत्रून येऊन पोहोचले।

Verse 99

दिव्यांतरिक्षभौमानि यानि तीर्थानि सर्वतः । तान्यत्र निवसिष्यंति दर्शे सोमदिनान्विते

सर्वत्र असलेली दिव्य, अंतरिक्षीय व भौम तीर्थे येथेच निवास करतील—विशेषतः अमावास्येच्या दर्शकाळी, जेव्हा तो सोमवारासह येतो।

Verse 100

षडाननाः कुमाराश्च मयूरवरवाहनाः । ममानुगाः समायाताः कोटयोष्टौ महाबलाः

षडानन कुमार, श्रेष्ठ मयूरवाहनावर आरूढ—माझे अनुयायी—महाबलवान आठ कोटी संख्येने येथे येऊन पोहोचले आहेत।

Verse 110

स्कंद उवाच । श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं कोटिजन्माघनाशनम् । पठित्वा पाठयित्वा च शिवसायुज्यमाप्नुयात्

स्कंद म्हणाले—हे पुण्य आख्यान ऐकल्याने कोट्यवधी जन्मांचे पाप नष्ट होते; आणि स्वतः पठण करून व इतरांकडून पठण करवून शिवसायुज्य प्राप्त होते।

Verse 116

अलभ्यलाभो देवस्य जातोत्र हि यतः परः । ततः काशी प्रवेशाख्यं जप्यमाख्यानमुत्तमम्

कारण त्या क्षणापासून येथे देवाला अन्यथा अलभ्य असा लाभ प्राप्त झाला; म्हणून ‘काशी-प्रवेश’ नावाचे हे परम पवित्र आख्यान जप-रूपाने पठणीय आहे।