Adhyaya 41
स्कंद मुनींना ‘गंगेश्वर-समुद्भव’ हा विषय सांगतात. गंगेश्वर हे लिंगरूप असून त्याचे श्रवण व स्मरण गंगास्नानासारखे तीर्थफल देणारे आहे, असे येथे प्रतिपादन केले आहे. कथा चक्रपुष्करिणी-तीर्थ व आनंदकानन या पवित्र परिसरात घडते; शंभूच्या संरक्षणाखाली काशीचे अतुलनीय क्षेत्र-प्रभाव वर्णिले आहेत. काशीत लिंग-प्रतिष्ठेचे अद्भुत फळ सांगून, गंगेनं विश्वेशाच्या पूर्वेस एक शुभ लिंग स्थापन केल्याचे म्हटले आहे. काशीत या गंगेश्वर-लिंगाचे दर्शन दुर्मिळ; दशहरा तिथीस पूजन केल्यास अनेक जन्मांचे संचित पाप तत्काळ क्षीण होते. कलियुगात हे लिंग ‘गुप्तप्राय’ होईल, म्हणून दर्शन अधिकच दुर्मिळ; तरीही त्याचे दर्शन पुण्यकारक व साक्षात गंगादर्शनास तुल्य आहे. शेवटची फलश्रुती सांगते—गंगेश-माहात्म्याचे श्रवण नरकगतीपासून वाचवते, पुण्यसंचय देते आणि चिंतितार्थ सिद्ध करते।
Shlokas
Verse 1
स्कंद उवाच । पार्वतीशस्य महिमा कथितस्ते मयानघ । मुने निशामयेदानीं गंगेश्वरसमुद्भवम्
स्कंद म्हणाले—हे निष्पाप! मी तुला पार्वतीश (शिव) यांची महिमा सांगितली आहे। हे मुने, आता गंगेश्वराच्या उद्भवाची कथा ऐक।
Verse 2
यं श्रुत्वा यत्रकुत्रापि गंगास्नानफलं लभेत् । चक्रपुष्करिणीतीर्थं यदा गंगा समागता
हे वृत्त ऐकले की कुठेही असले तरी गंगास्नानाचे फळ मिळते। (हा प्रसंग त्या वेळचा आहे) जेव्हा गंगा चक्रपुष्करिणी तीर्थात आली।
Verse 3
तेन दैलीपिना सार्धमस्मिन्नानंदकानने । क्षेत्रप्रभावमतुलं ज्ञात्वा शंभुपरिग्रहात्
त्या दैलीपिनासह या आनंदकाननात, शंभू (शिव) यांच्या परिग्रहामुळे क्षेत्राचा अतुल प्रभाव जाणून…
Verse 4
स्मृत्वा लिंगप्रतिष्ठायाः काश्यां लोकोत्तरं फलम् । गंगया स्थापितं लिंगं विश्वेशात्पूर्वतः शुभम्
काशीत लिंगप्रतिष्ठेचे लोकोत्तर फळ स्मरून, गंगेने विश्वेश्वराच्या पूर्वेस एक शुभ लिंग स्थापित केले।
Verse 5
गंगेश्वरस्य लिंगस्य काश्यां दृष्टिः सुदुर्लभा । तिथौ दशहरायां च यो गंगेशं समर्चयेत्
काशीत गंगेश्वर लिंगाचे दर्शन अत्यंत दुर्लभ आहे। आणि जो दशहरा तिथीस श्रद्धेने गंगेशाचे पूजन करील…
Verse 6
तस्य जन्मसहस्रस्य पापं संक्षीयते क्षणात् । कलौ गंगेश्वरं लिंगं गुप्तप्रायं भविष्यति
त्याचे हजार जन्मांचे संचित पाप क्षणात नष्ट होते। परंतु कलियुगात गंगेश्वर लिंग बहुतेक गुप्त होईल।
Verse 7
तस्य संदर्शनं पुंसां जायते पुण्यहेतवे । दृष्टं गंगेश्वरं लिंगं येन काश्यां सुदुर्लभम्
त्याचे दर्शन मनुष्यांस पुण्याचे कारण ठरते। ज्याने काशीत अत्यंत दुर्लभ गंगेश्वर लिंग पाहिले…
Verse 8
प्रत्यक्षरूपिणी गंगा तेन दृष्टा न संशयः । कलौ सुदुर्लभा गंगा सर्वकल्मषहारिणी
प्रत्यक्षरूपिणी गंगेचे त्याने दर्शन केले आहे—यात संशय नाही। कलियुगात गंगा दुर्लभ असली तरी ती सर्व कल्मष हरते.
Verse 9
भविष्यति न संदेहो मित्रावरुणनंदन । ततोपि तिष्ये संप्राप्ते काश्यत्यंतं सुदुर्लभा
असेच होईल—यात संशय नाही, हे मित्रावरुणनंदना। आणि तिष्य काळ येताच काशी आणखी अत्यंत दुर्लभ होईल.
Verse 10
ततोपि दुर्लभं काश्यां लिंगं गंगेश्वराभिधम् । यस्य संदर्शनं पुंसां भवेत्पापक्षयाय वै
काशीत याहूनही दुर्लभ ‘गंगेश्वर’ नामाचे लिंग आहे; ज्याचे केवळ दर्शन झाले तरी मनुष्यांचे पापक्षय होतो.
Verse 11
श्रुत्वा गंगेश माहात्म्यं न नरो निरयी भवेत् । लभेच्च पुण्यसंभारं चिंतितं चाधिगच्छति
गंगेशाचे माहात्म्य ऐकले असता मनुष्य नरकगामी होत नाही; तो पुण्यसंचय प्राप्त करतो आणि अंतःकरणी चिंतिलेलेही साध्य करतो.
Verse 91
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुथें काशीखंड उत्तरार्धे गंगेश्वरमहिमाख्यानं नामैकनवतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या चतुर्थ विभागात, काशीखंडाच्या उत्तरार्धात ‘गंगेश्वरमहिमाख्यान’ नावाचा एक्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला.