Adhyaya 31
अगस्त्य मुनी स्कंदाला धर्मतीर्थाचे माहात्म्य सांगण्याची विनंती करतात, जे शंभूने देवीला उपदेशिले होते. स्कंद कथन करतो—वृत्रवधानंतर ब्रह्महत्यादोषाने ग्रस्त इंद्र प्रायश्चित्तासाठी भटकत असता बृहस्पतीच्या सांगण्यावरून विश्वेश्वररक्षित काशीला येतो; आनंदवनात प्रवेश करताच महान मलिनता पळून जाते असे सांगितले आहे. उत्तरवाहिनी प्रवाहाजवळ इंद्र शिवपूजन करतो आणि शिवाज्ञेने “येथे स्नान कर, हे इंद्र” असे वचन होताच धर्मतीर्थाची स्थापना होते; स्नानाने इंद्राचा दोष शमून शुद्धी प्राप्त होते। या अध्यायात पितृकर्मांचे महत्त्व विशेष सांगितले आहे—धर्मपीठावर स्नान, श्राद्ध, तर्पण व दान केल्याने पितर तृप्त होतात; अल्प दानही अक्षय फल देते. संन्यासी व ब्राह्मणांना अन्नदान करणे हे वैदिक यज्ञासमान फलदायी मानले आहे. पुढे इंद्र तारकेशाच्या पश्चिमेस इंद्रेश्वर लिंग स्थापन करतो; धर्मेशाभोवती शचीश, रंभेश, लोकपाळेश्वर, धरणीश, तत्त्वेश, वैराग्येश, ज्ञानेश्वर, ऐश्वर्येश इत्यादी देवस्थाने दिशानुसार असून त्यांना पंचवक्त्र-तत्त्वाशी निगडित रूपे मानले आहे। दुरदमा नावाचा नीतिभ्रष्ट राजा योगायोगाने आनंदवनात येऊन धर्मेश्वरदर्शनाने अंतःपरिवर्तन अनुभवतो, धर्माधिष्ठित राज्यकारभार करतो, आसक्ती सोडून पुन्हा काशीला येऊन उपासना करतो व मोक्षाभिमुख अंत प्राप्त करतो. फलश्रुतीत सांगितले आहे की हे धर्मेश्वराख्यान विशेषतः श्राद्धकाळी ऐकले असता संचित पाप नष्ट होते, पितर संतुष्ट होतात आणि शिवधामप्राप्तीकडे भक्तीची प्रगती होते।
Shlokas
Verse 1
अगस्त्य उवाच । धर्मतीर्थस्य माहात्म्यं कीदृग्देवेन शंभुना । स्कंद देव्यै समाख्यातं तदाख्याहि कृपां कुरु
अगस्त्य म्हणाले—हे स्कंद, धर्मतीर्थाचे जे माहात्म्य देवाधिदेव शंभूंनी देवीला सांगितले, ते कसे होते? कृपा करून ते मला सांग।
Verse 2
स्कंद उवाच । विंध्योन्नतिहृदाख्यामि धर्मतीर्थसमुद्भवम् । आकर्णय महाप्राज्ञ यथा देवेन भाषितम्
स्कंद म्हणाले—हे महाप्राज्ञ, ऐक. ‘विंध्योन्नति-हृद’ या कथनात जसे आहे तसेच, देवाने जसे सांगितले तसे धर्मतीर्थाचा उद्भव मी सांगतो।
Verse 3
वृत्रं निहत्य वृत्रारिर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान् । अनुतप्तोथ पप्रच्छ प्रायश्चित्तं पुरोहितम्
वृत्राचा वध करून वृत्रारि (इंद्र) ब्रह्महत्येचे पाप प्राप्त झाला. पश्चात्तापाने व्याकुळ होऊन त्याने मग पुरोहिताला प्रायश्चित्त विचारले।
Verse 4
बृहस्पतिरुवाच । यदि त्वं देवराजेमां ब्रह्महत्यां सुदुस्त्यजाम् । अपानुनुत्सुस्तद्याहि काशीं विश्वेशपालिताम्
बृहस्पती म्हणाले—हे देवराजा! ही अत्यंत दुर्धर व सोडणे कठीण अशी ब्रह्महत्या-दोष दूर करावयाची इच्छा असेल, तर विश्वेश्वराने पालित काशीला जा।
Verse 5
नान्यत्किंचित्क्वचिद्दृष्टं ब्रह्महत्यामहौषधम् । राजधानीं परित्यज्य शक्र विश्वेशितुः पराम्
ब्रह्महत्येसाठी असे महौषध अन्यत्र कुठेही दिसले नाही. म्हणून हे शक्रा! राजधानी सोडून विश्वेश्वराच्या परम पुरीस जा।
Verse 6
भैरवस्यापिहस्ताग्रादपतद्वैधसं शिरः । यत्रानंदवने तत्र वृत्रशत्रो व्रज द्रुतम्
आनंदवनात भैरवाच्या हाताच्या टोकावरून वैधस (ब्रह्मा) याचे शिर पडले होते. हे वृत्रशत्रो! त्या ठिकाणी त्वरेने जा।
Verse 7
सीमानमपि संप्राप्य शक्रानंदवनस्य हि । ब्रह्महत्या पलायेत वेपमाना निराश्रया
हे शक्रा! आनंदवनाच्या सीमेपर्यंत पोहोचताच ब्रह्महत्या—कापत, निराधार होऊन—पळून जाईल।
Verse 8
अन्येषामपि पापानां महापापजुषामपि । नाशयित्री परा काशी विश्वेश समधिष्ठिता
इतर पापांसाठीही, तसेच महापापांत रत असणाऱ्यांसाठीही—विश्वेश्वराधिष्ठित परम काशी नाश करणारी आहे।
Verse 9
महापातकतो मुक्तिः काश्यामे व शतक्रतो । महासंसारतो मुक्तिः काश्यामेव न चान्यतः
हे शतक्रतो! महापातकांपासून मुक्ती केवळ काशीतच आहे; आणि महासंसारचक्रातून विमोक्षही काशीतच—इतरत्र नाही।
Verse 10
निर्वाणनगरी काशी काशी सर्वाघसंघहृत् । विश्वेशितुः प्रिया काशी द्यौः काशी सदृशी नहि
काशी ही निर्वाणनगरी आहे; काशी सर्व पापसमूहाचा नाश करते. काशी विश्वेश्वरास प्रिय आहे; स्वर्गही काशीसम नाही.
Verse 11
ब्रह्महत्याभयं यस्य यस्य संसारतो भयम् । जातुचित्तेन न त्याज्या काशिका मुक्तिकाशिका
ज्याला ब्रह्महत्येचे भय, ज्याला संसाराचे भय—त्याने मुक्तिदायिनी काशिका मनातून कधीही सोडू नये।
Verse 12
जंतूनां कर्मबीजानां यत्र देहविसर्जने । न जातुचित्प्ररोहोस्ति हरदृष्ट्याप्तशुष्मणाम्
त्या स्थानी, जेव्हा प्राणी देहत्याग करतात, तेव्हा हराच्या दृष्टीने ज्यांची प्राणशक्ती शुष्क झाली आहे—त्यांच्या कर्मबीजांना पुन्हा कधी अंकुर फुटत नाही.
Verse 13
तां काशीं प्राप्य वृत्रारे वृत्रहत्यापनुत्तये । समाराधय विश्वेशं विश्वमुक्तिप्रदायकम्
हे वृत्रारे! त्या काशीस पोहोचून, वृत्रवधाच्या पापनिवारणासाठी, विश्वाला मुक्ती देणाऱ्या विश्वेश्वराची विधिपूर्वक आराधना कर.
Verse 14
बृहस्पतेरिति वचो निशम्य स सहस्रदृक् । आयाद्द्रुततरं काशीं महापातकघातुकाम्
बृहस्पतीचे वचन ऐकून सहस्रनेत्र शचीपति इंद्र त्वरित काशीला आले—जी महापातकांचाही नाश करणारी आहे.
Verse 15
स्नात्वोत्तरवहायां च धर्मेशं परितः स्थितः । आराधयन्महादेवं ब्रह्मद्वत्याप नुत्तये
उत्तरवाहिनीत स्नान करून तो धर्मेश्वराभोवती उभा राहिला आणि ब्रह्महत्यादोष निवृत्त व्हावा म्हणून महादेवाची आराधना करू लागला.
Verse 16
महारुद्रजपासक्तः सुत्रामाथ त्रिलोचनम् । ददर्श लिंगमध्यस्थं स्वभासा दीपितांबरम्
महाऱुद्रजपात तल्लीन सुत्रामा इंद्राने त्रिलोचन प्रभूला लिंगाच्या मध्यभागी स्थित पाहिले; त्यांच्या स्वप्रभेने सर्व दिशा उजळल्या.
Verse 17
पुनस्तुष्टाव वेदोक्तै रुद्रसूक्तैरनेकधा । विनिष्क्रम्य ततो लिंगादाविर्भूय भवोवदत्
पुन्हा त्याने वेदोक्त रुद्रसूक्तांनी अनेक प्रकारे स्तुती केली; तेव्हा भवा भगवान लिंगातून बाहेर येऊन प्रकट झाले व बोलले.
Verse 18
शचीपते प्रसन्नोस्मि वरं वरय सुव्रत । किं देयं द्रुतमाख्याहि धर्मपीठकृतास्पद
‘हे शचीपते! मी प्रसन्न आहे. हे सुव्रत, वर माग. धर्मपीठाचा आश्रय घेतलेल्या, लवकर सांग—काय द्यावे?’
Verse 19
श्रुत्वेति देवदेवस्य स प्रेमवचनं हरिः । सर्वज्ञ किंतेऽविदितं तमुवाचेति वृत्रहा
देवदेवाच्या प्रेमळ वचनांचे श्रवण करून वृत्रहा इंद्र म्हणाला— “हे सर्वज्ञ! तुला कोणती गोष्ट अज्ञात असू शकेल?”
Verse 20
ततस्तत्कृपयानुन्नो धर्मपीठनिषेवणात् । निष्पाद्य तीर्थं तत्रेशोऽत्र स्नाहींद्रेति चाब्रवीत्
मग करुणेने प्रेरित होऊन आणि धर्मपीठाच्या सेवेमुळे प्रसन्न होऊन प्रभूंनी तेथे एक तीर्थ निर्माण केले व म्हणाले— “हे इंद्रा, येथे स्नान कर.”
Verse 21
तत्रेंद्रः स्नानमात्रेण दिव्यगंधोऽभवत्क्षणात् । अवाप च रुचिं चारुं प्राक्तनीं शातयाज्ञिकीम्
तेथे केवळ स्नान केल्यानेच इंद्र क्षणात दिव्य सुगंधयुक्त झाला आणि प्राचीन यज्ञांमुळे प्राप्त झालेली त्याची मनोहर पूर्वकांती पुन्हा मिळाली.
Verse 22
तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा मुनयो नारदादयः । परिसस्नुर्मुदायुक्ता धर्मतीर्थेऽघहारिणि
ते आश्चर्य पाहून नारदादी मुनी आनंदित होऊन पापहरिणी धर्मतीर्थातही स्नान करू लागले.
Verse 23
अतर्पयन्पितॄन्दिव्यान्व्यधुः श्राद्धानि श्रद्धया । धर्मेशं स्नापयामासुस्तत्तीर्थाम्बुभृतैर्घटैः
त्यांनी दिव्य पितरांना तृप्त केले व श्रद्धेने श्राद्धकर्मे केली; आणि त्या तीर्थजलाने भरलेल्या घटांनी धर्मेश्वराचा अभिषेक-स्नान घडविले.
Verse 24
तदा प्रभृति तत्तीर्थं धर्मांधुरिति विश्रुतम् । ब्रह्महत्यादि पापानामक्लेशं क्षालनं परम्
त्या वेळेपासून ते तीर्थ “धर्मांधु” म्हणून प्रसिद्ध झाले. ब्रह्महत्या इत्यादी पापेही कष्टाविना धुऊन टाकणारे ते परम पावन आहे.
Verse 25
यत्फलं तीर्थराजस्य स्नानेन परिकीर्त्यते । सहस्रगुणितं तत्स्याद्धर्मांधु स्नानमात्रतः
तीर्थराजात स्नानाने जे फळ सांगितले आहे, तेच फळ धर्मांधूत केवळ स्नानमात्राने सहस्रगुण होते.
Verse 26
गंगाद्वारे कुरुक्षेत्रे गंगासागरसंगमे । यत्फलं लभते मर्त्यो धर्मतीर्थे तदाप्नुयात्
गंगाद्वार, कुरुक्षेत्र किंवा गंगा-सागर संगम येथे मनुष्य जे पुण्यफळ मिळवतो, तेच फळ तो धर्मतीर्थात प्राप्त करतो.
Verse 27
नर्मदायां सरस्वत्यां गौतम्यां सिंहगे गुरौ । स्नात्वा यत्फलमाप्येत धर्मकूपे तदाप्नुयात्
नर्मदा, सरस्वती, गौतमी, सिंहगे किंवा गुरु-तीर्थ येथे स्नानाने जे फळ मिळते, तेच फळ धर्मकूपात प्राप्त होते.
Verse 28
मानसे पुष्करे चैव द्वारिके सागरे तथा । तीर्थे स्नात्वा फलं यत्स्यात्तत्स्याद्धर्मजलाशये
मानस-सरोवर, पुष्कर, द्वारिका तसेच सागर-तीर्थ येथे स्नानाने जे फळ मिळते, तेच फळ धर्मजलाशयातही प्राप्त होते.
Verse 29
कार्तिक्यां सूकरक्षेत्रे चैत्र्यां गौरीमहाह्रदे । शंखोद्धारे हरिदिने यत्फलं तत्फलं त्विह
कार्तिकात सूकरक्षेत्री, चैत्रात गौरी-महाह्रदी, शंखोद्धार येथे आणि हरिच्या पवित्र दिवशी जे पुण्यफळ मिळते—तेच फळ येथेही प्राप्त होते।
Verse 30
तीर्थद्वयं प्रतीक्षंते सिस्नासून्पितरो नरान् । गंगायां धर्मकूपे च पिंडनिर्वपणाशया
गंगा आणि धर्म-कूप—या दोन तीर्थांत स्नान करू इच्छिणाऱ्या नरांची पितर पिंड-दानाच्या आशेने प्रतीक्षा करीत असतात।
Verse 31
पितामहसमीपे वा धर्मेशस्याग्रतोथ वा । फल्गौ च धर्मकूपे च माद्यंति प्रपितामहाः
पितामहाजवळ असो वा धर्मेशाच्या समोर असो; तसेच फल्गू येथे आणि धर्म-कूप येथेही—प्रपितामह आनंदित होऊन हर्षित होतात।
Verse 32
धर्मकूपे नरः स्नात्वा परितर्प्य पितामहान् । गयां गत्वा किमधिकं कर्ता पितृमुदावहम्
धर्म-कूपात स्नान करून व पितरांना विधिपूर्वक तृप्त केल्यावर, मग गयेस जाऊन मनुष्य पितृहिताचे कोणते अधिक फळ करील?
Verse 33
यथा गयायां तृप्ताः स्युः पिंडदाने पितामहाः । धर्मतीर्थे तथैव स्युर्न न्यूनं नैव चाधिकम्
जसे गयेत पिंडदानाने पितर तृप्त होतात, तसेच धर्म-तीर्थातही होतात—न कमी, न अधिक; फळ सम आहे।
Verse 34
ते धन्याः पितृभक्तास्ते प्रीणितास्तैः पितामहाः । पैत्रादृणाद्धर्मतीर्थे निष्कृतिर्यैः कृता सुतैः
जे पुत्र पितृभक्त आहेत ते धन्य; त्यांच्या योगे पितामह पूर्ण तृप्त होतात. जे पुत्र धर्मतीर्थी प्रायश्चित्त करून पितृ-ऋणातून मुक्त होतात, तेच खरे भाग्यवान होत.
Verse 35
तत्तीर्थस्य प्रभावेण निष्पापोभूत्क्षणेन च । प्रणम्य देवदेवेशमिंद्रोऽगादमरावतीम्
त्या तीर्थाच्या प्रभावाने तो क्षणात निष्पाप झाला. मग देवदेवेशाला प्रणाम करून इंद्र अमरावतीस गेला.
Verse 36
अपारो महिमा तस्य धर्मतीर्थस्य कुंभज । तत्कूपे स्वं निरीक्ष्यापि श्राद्धदानफलं लभेत्
हे कुंभज (अगस्त्य)! त्या धर्मतीर्थाची महिमा अपार आहे. त्या कूपात आपले प्रतिबिंब फक्त पाहिले तरी श्राद्ध व दानाचे फळ मिळते.
Verse 37
तत्रापि काकिणी मात्रं यच्छेत्पितृमुदे नरः । अक्षयं फलमाप्नोति धर्मपीठप्रभावतः
तेथेही पितरांच्या आनंदासाठी जर मनुष्य फक्त एक काकिणी दान देईल, तर धर्मपीठाच्या प्रभावाने त्याला अक्षय फळ मिळते.
Verse 38
तत्र यो भोजयेद्विप्रान्यतिनोथ तपस्विनः । सिक्थे सिक्थे लभेत्सोथ वाजपेयफलं स्फुटम्
तेथे जो ब्राह्मण, यती किंवा तपस्वी यांना भोजन घालतो, तो प्रत्येक घासागणिक वाजपेय यज्ञाचे स्पष्ट फळ निश्चयाने मिळवतो.
Verse 39
प्राप्यामरावतीं शक्रस्ततो दिविषदां पुरः । धर्मपीठस्य माहात्म्यं महत्काश्यामवर्णयत्
अमरावतीस पोहोचून शक्र (इंद्र) देवसभेच्या समोर काशीतील धर्मपीठाचे महान माहात्म्य वर्णन करू लागला।
Verse 40
आगत्य पुनरप्यत्र शंभोरानंदकानने । मुनिवृंदारकैः सार्धं लिंगमस्थापयद्धरिः
पुन्हा येथे शंभूच्या आनंदकाननात येऊन हरिने मुनिवृंदांसह लिंगाची प्रतिष्ठापना केली।
Verse 41
तारकेशात्पश्चिमत इंद्रेश्वरमितीरितम् । तस्य संदर्शनात्पुंसामैंद्रलोको न दूरतः
तारकेशाच्या पश्चिमेस ‘इंद्रेश्वर’ असे प्रसिद्ध स्थान आहे; त्याचे दर्शन होताच पुरुषांसाठी इंद्रलोक दूर राहत नाही।
Verse 42
तद्दक्षिणे शचीशश्च स्वयं शच्या प्रतिष्ठितः । शचीशार्चनतः स्त्रीणां सौभाग्यमतुलं भवेत्
त्याच्या दक्षिणेस शचीश आहे, जो स्वतः शचीने प्रतिष्ठित केला. शचीशाच्या पूजेमुळे स्त्रियांना अतुल सौभाग्य व दांपत्यसमृद्धी मिळते।
Verse 43
तत्समीपेस्ति रंभेशो बहुसौख्यसमृद्धिदः । इंद्रेश्वरस्य परितो लोकपालेश्वरो परः
त्याच्या जवळ रंभेश आहे, जो विपुल सुख व समृद्धी देतो. आणि इंद्रेश्वराच्या परितः परम लोकपालेश्वर विराजमान आहे।
Verse 44
तदर्चनात्प्रसीदंति लोकपालाः समृद्धिदाः । धर्मेशात्पश्चिमाशायां धरणीशः प्रकीर्तितः । तद्दर्शनेन धैर्यं स्याद्राज्ये राजकुलादिषु
त्याच्या अर्चनेने लोकपाल प्रसन्न होऊन समृद्धी देतात. धर्मेशाच्या पश्चिमेस ‘धरणीश’ नावाचे लिंग प्रसिद्ध आहे. त्याचे दर्शन होताच राज्य, राजकुल व लोकव्यवहारात धैर्य व स्थैर्य उत्पन्न होते.
Verse 45
धर्मेशाद्दक्षिणे पूज्यं तत्त्वेशाख्यं परं नरैः । तत्त्वज्ञानं प्रवर्तेत तल्लिंगस्य समर्चनात्
धर्मेशाच्या दक्षिणेस ‘तत्त्वेश’ नावाचे परम लिंग पूज्य आहे. त्या लिंगाची भक्तिभावाने समर्चना केल्याने जीवनात तत्त्वज्ञान प्रवर्तते.
Verse 46
धर्मेशात्पूर्वदिग्भागे वैराग्येशं समर्चयेत् । निवृत्तिश्चेतसस्तस्य लिंगस्य स्पर्शनादपि
धर्मेशाच्या पूर्व दिशाभागात ‘वैराग्येश’ची समर्चना करावी. त्या लिंगाच्या स्पर्शमात्रानेही मनाची विषयांपासून निवृत्ती होऊन वैराग्य उत्पन्न होते.
Verse 47
ज्ञानेश्वरं तथैशान्यां ज्ञानदं सर्वदेहिनाम् । ऐश्वर्येशमुदीच्यां च लिंगाद्धर्मेश्वराच्छुभात्
ईशान्य दिशेत ‘ज्ञानेश्वर’ लिंग आहे, जे सर्व देहधाऱ्यांना ज्ञान देणारे आहे. आणि उत्तर दिशेत ‘ऐश्वर्येश’ आहे—हे दोन्ही शुभ धर्मेश्वर-लिंगाशी संबंधितरित्या प्रतिष्ठित आहेत.
Verse 48
तद्दर्शनाद्भवेन्नृणामैश्वर्यं मनसेप्सितम् । पंचवक्त्रस्य रूपाणि लिंगान्येतानि कुंभज
यांच्या दर्शनमात्राने मनुष्यास मनोइच्छित ऐश्वर्य व प्रभुत्व प्राप्त होते. हे कुंभज (अगस्त्य), ही लिंगे पंचवक्त्र भगवान् शिवाचीच रूपे आहेत.
Verse 49
एतान्यवश्यं संसेव्य नरः प्राप्नोति शाश्वतम् । अन्यत्तत्रैव यद्वृत्तं तदाख्यामि मुने शृणु
या लिंगांचे श्रद्धेने नित्य सेवन केल्यास मनुष्य निश्चयच शाश्वत पद प्राप्त करतो. हे मुने, त्याच स्थानी घडलेला आणखी एक वृत्तांत आता मी सांगतो—ऐक.
Verse 50
यच्छ्रुत्वापि नरो घोरे संसाराब्धौ न मज्जति । कदंबशिखरो नाम विंध्यपादो महानिह
हे ऐकले तरी मनुष्य या घोर संसार-सागरात बुडत नाही. येथे कदंबशिखर नावाचा एक महान पुरुष होता; तो महाबली विंध्यपाद म्हणून प्रसिद्ध होता.
Verse 51
दमस्य पुत्रस्तत्रासीद्दुर्दमो नाम पार्थिवः । पितर्युपरते राज्यं संप्राप्याविजितेंद्रियः
तेथे दमाचा पुत्र दुर्दम नावाचा राजा होता. पित्याच्या निधनानंतर राज्य मिळूनही तो इंद्रियांवर विजय मिळवू शकला नाही.
Verse 52
हरेत्पुरंध्रीः प्रसभं पौराणां काममोहितः । असाधवः प्रियास्तस्य साधवोऽप्रियतां ययुः
काममोहाने ग्रासलेला तो नगरवासियांच्या स्त्रियांना जबरदस्तीने पळवून नेत असे. दुष्ट लोक त्याला प्रिय होते, आणि सज्जन अप्रिय झाले.
Verse 53
अदंड्यान्दंडयांचक्रे दंड्येष्वासीत्पराङमुखः । सदैव मृगयाशीलः सोऽभून्मृगयु संगतः
ज्यांना दंड देणे योग्य नव्हते त्यांना तो दंड देई, आणि जे दंडनीय होते त्यांच्याकडे तो पाठ फिरवी. नेहमी शिकारास आसक्त राहून तो शिकाऱ्यांच्या संगतीत राहू लागला.
Verse 54
विवासिताः स्वविषयात्तेन सन्मतिदायिनः । धर्माधिकारिणः शूद्रा ब्राह्मणाः करदीकृताः
त्याने आपल्या-आपल्या प्रदेशांतून सद्बुद्धी देणारे सल्लागार हाकलून दिले; शूद्रांना धर्माधिकाराचे निर्णायक केले आणि ब्राह्मणांना कर भरणाऱ्या प्रजेसारखे अधीन केले।
Verse 55
परदारेषुसंतुष्टः स्वदारेषु पराङ्मुखः । आनर्च जातुचिन्नैव देवौ दुःखांतकारिणौ
परस्त्रियांमध्ये आसक्त आणि स्वपत्नीपासून पराङ्मुख होऊन, दुःखाचा अंत करणाऱ्या त्या दोन्ही देवांची त्याने कधीही उपासना केली नाही।
Verse 56
हारिणौ सर्वपापानां सर्ववांछितदायिनौ । सर्वेषां जगतीसारौ श्रीकंठश्रीपतीपती
ते दोघे सर्व पापांचे हरण करणारे, सर्व इच्छित वर देणारे—सर्वांसाठी जगताचा सार आहेत: श्रीकंठ (शिव) आणि श्रीपती (विष्णु), हे दोन प्रभू।
Verse 57
स्वप्रजास्वेक उदितो धूमकेतुरिवापरः । दुर्दमो नाम भूपालः क्षयाया कांड एव हि
स्वप्रजेमध्ये धूमकेतूसारखा दुसरा एक उदयास आला—दुर्दम नावाचा भूपाल; तो खरोखरच विनाशाचा अपशकुन ठरला।
Verse 58
स कदाचिन्मृगयुभिः पापर्धि व्यसनातुरः । सार्धं विवेशारण्यानि गृष्टिपृष्ठानुगो हयी
एकदा पापमय मृगयेच्या व्यसनाने व्याकुळ होऊन तो शिकाऱ्यांसह अरण्यात शिरला; कळपाच्या पाठीमागे लागून चालणाऱ्या घोड्यावर तो आरूढ होता।
Verse 59
एकाकी दैवयोगेन दुर्दमः सोऽवनीपतिः । धन्वी तुरंगमारुढोऽविशदानंदकाननम्
तेव्हा दैवयोगाने तो दुर्दम राजा एकाकी झाला। धनुष्य धारण करून, घोड्यावर आरूढ होऊन तो आनंदकानन—आनंदाच्या वनात—प्रवेशला।
Verse 60
स विलोक्याथ सर्वत्र पादपा नवकेशिनः । सुच्छायांश्च सुविस्तारान्गतश्रम इवाभवत्
त्याने सर्वत्र पाहिले, तर नवपल्लवांनी शोभणारे वृक्षच वृक्ष दिसले। सुंदर छाया व विस्तीर्ण पसरलेपण पाहून तो जणू श्रममुक्त झाला।
Verse 62
केवलं मृगया जातस्तत्खेदो न व्यपाव्रजत् । आजन्मजनितः खेदो निरगात्तद्वनेक्षणात्
केवळ शिकारीमुळे आलेला थकवा मात्र गेला नाही; पण जन्मोजन्मीचा खेद त्या वनदर्शनाने नाहीसा झाला।
Verse 63
सुगंधेन सुशीतेन सुमदेन सुवायुना । क्षणं संवीजितो राजा पल्लवव्यजनैः कुजैः
सुगंधी, शीतल, आनंददायी वाऱ्याने राजा क्षणभर जणू वृक्षांच्या पल्लव-व्यजनांनी वाऱ्यावर घेतला गेला।
Verse 64
अथावरुह्य तुरगात्स भूपालोतिविस्मितः । धर्मेशमंडपं प्राप्य स्वात्मानं प्रशशंस ह
मग तो राजा घोड्यावरून उतरला व अत्यंत विस्मित झाला। धर्मेशाच्या मंडपात पोहोचून त्याने तेथेच स्वतःची प्रशंसा सुरू केली।
Verse 65
धन्योस्म्यहं प्रसन्नोस्मि धन्ये मेद्य विलोचने । धन्यमद्यतनं चाहर्यदपश्यमिमां भुवम्
मी धन्य आहे, माझे अंतःकरण प्रसन्न आहे। आज माझे हे नेत्र धन्य झाले. धन्य हा आजचा दिवस—ज्या दिवशी मला या पावन काशीभूमीचे दर्शन झाले।
Verse 66
पुनर्निनिंद चात्मानं धर्मपीठ प्रभावतः । धिङ्मां दुर्जनसंसर्गं त्यक्तसज्जनसंगमम्
धर्मपीठाच्या प्रभावाने त्याने पुन्हा स्वतःलाच धिक्कारले—“धिक्कार असो मला! मी दुर्जनांचा संग केला आणि सज्जनांचा सत्संग सोडला।”
Verse 67
जंतूद्वेगकरं मूढं प्रजापीडनपंडितम् । परदारपरद्रव्यापहृत्यासुखमानिनम्
“मी मूढ होतो, जीवांना त्रास देणारा; प्रजेला पीडण्यातच जणू ‘पंडित’; परस्त्री व परधन हरण करण्यातच सुख मानणारा होतो।”
Verse 68
अद्ययावन्मम गतं वृथाजन्माल्पमेधस । धर्मस्थानानीदृशानि यद्दृष्टानि न कुत्रचित्
“आजपर्यंत माझे जे आयुष्य गेले ते व्यर्थ गेले—माझी बुद्धी किती अल्प होती! कारण अशी धर्मस्थाने मी कुठेही पाहिली नव्हती।”
Verse 69
एवं बहु विनिंद्य स्वं नत्वा धर्मेश्वरं विभुम् । आरुह्याश्वं ययौ राजा दुर्दमो विषयं स्वकम्
अशा रीतीने बराच वेळ स्वतःची निंदा करून, समर्थ धर्मेश्वराला नमस्कार करून, राजा दुर्दम घोड्यावर आरूढ झाला व आपल्या राज्यात परत गेला।
Verse 70
ततोमात्यान्समाहूय क्रमायातांश्चिरंतनान् । नवीनान्परिनिर्वास्य पौरांश्चापि समाह्वयत्
त्यानंतर त्याने आपल्या मंत्र्यांना बोलाविले—जे जुने, काळाने परीक्षित व परंपरेने आलेले होते. नव्याने नेमलेल्यांना दूर करून नगरातील पौरजनांनाही त्याने एकत्र बोलाविले.
Verse 71
ब्राह्मणांश्चनमस्कृत्य तेभ्यो वृत्तीः प्रदाय च । पुत्रे राज्यं समारोप्य प्रजाधर्मे निवेश्य च
त्याने ब्राह्मणांना नमस्कार करून त्यांना योग्य वृत्ती (उपजीविका) दिली. मग पुत्राला राज्यावर बसवून प्रजेला धर्मपालनात दृढपणे स्थापित केले.
Verse 72
परिदंड्य च दंडार्हान्साधूंश्च परितोष्य च । दारानपि परित्यज्य विषयेषु पराङ्मुखः
दंडास पात्र असणाऱ्यांना त्याने दंड दिला आणि साधूंना संतुष्ट केले. गृहबंधनही त्यागून तो विषयभोगांपासून पराङ्मुख झाला.
Verse 73
समागच्छदथैकाकी काशीं श्रेयोविकासिनीम् । धर्मेश्वरं समाराध्य कालान्निर्वाणमाप्तवान्
मग तो एकाकी श्रेय उलगडणाऱ्या काशीला आला. धर्मेश्वराची भक्तिभावाने आराधना करून, योग्य काळी त्याने निर्वाण (परममुक्ती) प्राप्त केली.
Verse 74
धर्मेशदर्शनान्नित्यं तथाभूतः स दुर्दमः । बभूव दमिनां श्रेष्ठः प्रांते मोक्षं च लब्धवान्
धर्मेशाचे नित्य दर्शन झाल्याने दुर्दम तसाच रूपांतरित झाला. तो संयमीजनांत श्रेष्ठ ठरला आणि शेवटी मोक्षही प्राप्त केला.
Verse 76
इदं धर्मेश्वराख्यानं यः श्रोष्यति नरोत्तमः । आजन्मसंचितात्पापात्स मुक्तो भवति क्षणात्
जो उत्तम पुरुष धर्मेश्वराचे हे पावन आख्यान ऐकतो, तो जन्मोजन्मी साचलेल्या पापांतून क्षणात मुक्त होतो।
Verse 77
श्राद्धकाले विशेषेण धर्मेशाख्यानमुत्तमम् । श्रावयेद्ब्राह्मणान्धीमान्पितॄणां तृप्तिकारणम्
विशेषतः श्राद्धकाळी धर्मेशाचे हे उत्तम आख्यान बुद्धिमानाने ब्राह्मणांना श्रवण करवावे; ते पितरांच्या तृप्तीचे कारण ठरते।
Verse 78
धर्माख्यानमिदं शृण्वन्नपि दूरस्थितः सुधीः । सर्वपापर्विनिर्मुक्तो गंतांते शिवमंदिरम्
हे धर्माख्यान ऐकणारा सुबुद्धी पुरुष दूर असला तरी सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि अंतकाळी शिवमंदिर/शिवधामास जातो।
Verse 79
इत्थं धर्मेश माहात्म्यं मया स्वल्पं निरूपितम् । धर्मपीठस्य माहात्म्यं सम्यक्को वेद कुंभज
अशा रीतीने मी धर्मेशाचे माहात्म्य थोडक्यात सांगितले; पण हे कुंभज! धर्मपीठाची खरी महिमा सम्यक् कोण जाणू शकेल?
Verse 81
इति श्रीस्कांदे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंडे उत्तरार्धे धर्मेश्वराख्याननामैकाशीतितमोध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या चतुर्थ काशीखंडाच्या उत्तरार्धात ‘धर्मेश्वराख्यान’ नावाचा एक्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।