Adhyaya 11

Verse 1

अगस्त्य उवाच । षडास्य माधवाख्यानं श्रुतं मे पापनाशनम् । महिमापि श्रुतः श्रेयान्सम्यक्पंचनदस्य वै

अगस्त्य म्हणाले—षडास्य व माधव यांचे पापनाशक आख्यान मी ऐकले आहे. पंचनदाची श्रेष्ठ महिमाही मी यथायोग्य रीतीने ऐकली आहे.

Verse 2

यदग्निबिंदुना पृच्छि माधवो दैत्यसूदनः । तस्योत्तरं समाख्याहि यथाख्यातं मधुद्विषा

अग्निबिंदूने दैत्यसूदन माधवाला जे विचारले, त्याचे उत्तर मधुद्विषाने जसे सांगितले तसेच वर्णन करा.

Verse 3

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य महर्षे त्वं कथ्यमानं मयाधुना । माधवेन यथाचक्षि मुनये चाग्निबिंदवे

स्कंद म्हणाले—हे महर्षी अगस्त्य, मी आता जे सांगतो ते ऐका; माधवाने मुनि अग्निबिंदूस जसे सांगितले तसेच.

Verse 4

बिंदुमाधव उवाच । आदौ पादोदके तीर्थे विद्धि मामादिकेशवम् । अग्निबिंदो महाप्राज्ञ भक्तानां मुक्तिदायकम्

बिंदुमाधव म्हणाले—हे महाप्राज्ञ अग्निबिंदू, प्रथम पादोदक-तीर्थात मला आदिकेशव म्हणून जाण; मी भक्तांना मुक्ती देणारा आहे.

Verse 5

अविमुक्तेऽमृते क्षेत्रे येर्चयंत्यादिकेशवम् । तेऽमृतत्वं भजंत्येव सर्वदुःखविवर्जिताः

अविमुक्त या अमृत क्षेत्रात जे आदिकेशवाची अर्चना करतात, ते निश्चयाने अमरत्व प्राप्त करतात व सर्व दुःखांपासून मुक्त होतात.

Verse 6

संगमेशं महालिंगं प्रतिष्ठाप्यादिकेशवः । दर्शनादघहं नृणां भुक्तिं मुक्तिं दिशेत्सदा

संगमेश नामक महालिंग प्रतिष्ठापून आदिकेशव सदा केवळ दर्शनमात्रानेच मनुष्यांचे पाप नष्ट करतात आणि भोग व मोक्ष प्रदान करतात।

Verse 7

याम्यां पादोदकाच्छ्वेतद्वीपतीर्थं महत्तरम् । तत्राहं ज्ञानदो नृणां ज्ञानकेशवसंज्ञकः

दक्षिणेस पादोदकातून उत्पन्न झालेले अत्यंत महत्तर श्वेतद्वीप-तीर्थ आहे। तेथे मी ‘ज्ञानकेशव’ या नावाने मनुष्यांना ज्ञान देतो।

Verse 8

श्वेतद्वीपे नरः स्नात्वा ज्ञानकेशवसन्निधौ । न ज्ञानाद्भ्रश्यते क्वापि ज्ञानकेशवपूजनात्

श्वेतद्वीपात ज्ञानकेशवाच्या सान्निध्यात स्नान करणारा मनुष्य, ज्ञानकेशवपूजेमुळे कुठेही ज्ञानापासून ढळत नाही।

Verse 9

तार्क्ष्यकेशवनामाहं तार्क्ष्यतीर्थे नरोत्तमैः । पूजनीयः सदा भक्त्या तार्क्ष्य वत्ते प्रिया मम

तार्क्ष्य-तीर्थात मी ‘तार्क्ष्यकेशव’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. श्रेष्ठ पुरुषांनी तेथे सदा भक्तीने माझी पूजा करावी, कारण ते तार्क्ष्य-धाम मला प्रिय आहे।

Verse 10

तत्रैव नारदे तीर्थेस्म्यहं नारदकेशवः । ब्रह्मविद्योपदेष्टा च तत्तीर्थाप्लुत वर्ष्मणाम्

तेथेच नारद-तीर्थात मी ‘नारदकेशव’ आहे; आणि त्या तीर्थात स्नान केलेल्यांना मी ब्रह्मविद्येचा उपदेशक होतो।

Verse 11

प्रह्लादतीर्थं तत्रैव नाम्ना प्रह्लादकेशवः । भक्तैः समर्चनीयोहं महाभक्ति समृद्धये

तेथेच प्रह्लाद-तीर्थ आहे; तेथे मी ‘प्रह्लादकेशव’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. महाभक्तीची समृद्धी व्हावी म्हणून भक्तांनी माझी विधिपूर्वक आराधना करावी।

Verse 12

तीर्थेंऽबरीषे तत्राहं नाम्नैवादित्यकेशवः । पातकध्वांतनिचयं ध्वंसयामीक्षणादपि

अम्बरीष-तीर्थात मी ‘आदित्यकेशव’ या नावाने ओळखला जातो. पापरूपी अंधाराचा साठा मी केवळ दर्शनानेही नष्ट करतो.

Verse 13

दत्तात्रेयेश्वराद्याम्यामहमादिगदाधरः । हरामि तत्र भक्तानां संसारगदसंचयम्

दत्तात्रेयेश्वराच्या दक्षिणेस मी ‘आदि-गदाधर’ आहे. तेथे मी भक्तांचा संसाररूपी व्याधीचा साठा दूर करतो.

Verse 14

तत्रैव भार्गवे तीर्थे भृगुकेशव नामतः । काशीनिवासिनः पुंसो बिभर्मि च मनोरथैः

तेथेच भार्गव-तीर्थात मी ‘भृगुकेशव’ या नावाने आहे. काशीत राहणाऱ्या पुरुषाला मी त्याच्या मनोवांछित मनोरथांसह आधार देतो, म्हणजेच पूर्ण करतो.

Verse 15

वामनाख्येमहातीर्थे मनःप्रार्थितदे शुभे । पूज्योहं शुभमिच्छद्भिर्नाम्ना वामनकेशवः

‘वामन’ नावाच्या महातीर्थात—जे शुभ असून मनोप्रार्थित फल देणारे आहे—शुभ इच्छिणाऱ्या भक्तांनी मला ‘वामनकेशव’ या नावाने पूजावे.

Verse 16

नरनारायणे तीर्थे नरनारायणात्मकम् । भक्ताः समर्च्य मां स्युर्वै नरनारायणात्मकाः

नर-नारायण तीर्थात मी नर-नारायणस्वरूपानेच विराजमान आहे. तेथे भक्तिभावाने माझी पूजा करणारे भक्त खरोखर नर-नारायणस्वभावयुक्त होतात.

Verse 17

तीर्थे यज्ञवराहाख्ये यज्ञवाराहसंज्ञकः । नरैः समर्चनीयोहं सर्वयज्ञफलेप्सुभिः

यज्ञ-वराह नावाच्या तीर्थात मी ‘यज्ञ-वाराह’ या नामाने प्रसिद्ध आहे. सर्व यज्ञांचे फळ इच्छिणाऱ्या लोकांनी तेथे माझी यथाविधी पूजा करावी.

Verse 18

विदारनरसिंहोहं काशीविघ्नविदारणः । तन्नाम्नि तीर्थे संसेव्यस्तीर्थोपद्रवशांतये

मी विदारण-नरसिंह आहे, काशीतील विघ्नांचे विदारण करणारा. माझ्याच नावाच्या त्या तीर्थात तीर्थसंबंधी उपद्रव शांत व्हावेत म्हणून माझी सेवा-पूजा करावी.

Verse 19

गोपीगोविंदतीर्थे तु गोपीगोविंदसंज्ञकम् । समर्च्य मां नरो भक्त्या मम मायां न संस्पृशेत्

गोपी-गोविंद तीर्थात मी ‘गोपी-गोविंद’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. जो मनुष्य तेथे भक्तिभावाने माझी पूजा करतो, तो माझ्या मायेला स्पर्शही करत नाही.

Verse 20

मुने लक्ष्मीनृसिंहोस्मि तीर्थे तन्नाम्नि पावने । दिशामि भक्तियुक्तेभ्यः सदानैः श्रेयसीं श्रियम्

हे मुने! त्या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या पावन तीर्थात मी लक्ष्मी-नृसिंह आहे. भक्तियुक्त जनांना मी सदैव दानांसह कल्याणकारी श्री-समृद्धी प्रदान करतो.

Verse 21

शेषमाधवनामाहं शेषतीर्थेऽघहारिणि । विश्राणयाम्यशेषाश्च विशेषान्भक्तचिंतितान्

अघहारिणी शेषतीर्थी माझे नाव शेष-माधव आहे; तेथे भक्तांच्या अंतःकरणी चिंतिलेल्या विशेष वरांचे मी अशेष दान करतो।

Verse 22

शंखमाधवतीर्थे च स्नात्वा मां शंखमाधवम् । शंखोदकेन संस्नाप्य भवेच्छंखनिधेः पतिः

शंख-माधव तीर्थी स्नान करून, शंखोदकाने मला—शंख-माधवाला—अभिषेक केल्यास, तो शंखनिधीसारखा निधींचा स्वामी होतो।

Verse 23

हयग्रीवे महातीर्थे मां हयग्रीवकेशवम् । प्रणम्य प्राप्नुयान्नूनं तद्विष्णोः परमंपदम्

हयग्रीव महातीर्थी मला हयग्रीव-केशव म्हणून प्रणाम केल्यास, तो निश्चयाने त्या विष्णूचे परम पद प्राप्त करतो।

Verse 24

भीष्मकेशवनामाहं वृद्धकालेशपश्चिमे । उपसर्गान्हरे भीष्मान्सेवितो भक्तियुक्तितः

वृद्ध-कालेषाच्या पश्चिम भागी माझे नाव भीष्म-केशव आहे; भक्तियुक्त साधनेने सेवा केल्यास मी भयंकर उपसर्ग व आपत्ती दूर करतो।

Verse 25

निर्वाणकेशवश्चाहं भक्तनिर्वाणसूचकः । लोलार्कादुत्तरेभागे लोलत्वं चेतसो हरे

मी निर्वाण-केशव आहे, भक्तांना निर्वाण दाखविणारा; लोलार्काच्या उत्तरेकडील भागी मी मनाची चंचलता व अस्थिरता दूर करतो।

Verse 26

वंद्यस्त्रिलोकसुंदर्या याम्यां यो मां समर्चयेत् । काश्यां ख्यातं त्रिभुवनकेशवं न स गर्भभाक्

जो काशीतील प्रसिद्ध त्रिभुवन-केशव येथे, त्रिलोकसुंदरीनेही वंदिलेल्या मला दक्षिण दिशेत भक्तिभावाने पूजितो, तो पुन्हा गर्भप्रवेशाचा (पुनर्जन्माचा) भागीदार होत नाही।

Verse 27

ज्ञानवाप्याः पुरोभागे विद्धि मां ज्ञानमाधवम् । तत्र मां भक्तितोभ्यर्च्य ज्ञानं प्राप्नोति शाश्वतम्

ज्ञानवापीच्या अग्रभागी मला ‘ज्ञान-माधव’ असे जाण. तेथे भक्तिभावाने माझे पूजन केल्यास शाश्वत ज्ञान प्राप्त होते।

Verse 28

श्वेतमाधवसंज्ञोहं विशालाक्ष्याः समीपतः । श्वेतद्वीपेश्वरं रूपं कुर्यां भक्त्या समर्चितः

विशालाक्षीच्या समीप मी ‘श्वेत-माधव’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. भक्तिभावाने पूजिला गेलो असता मी श्वेतद्वीपेश्वराचे रूप धारण करतो।

Verse 29

उदग्दशाश्वमेधान्मां प्रयागाख्यं च माधवम् । प्रयागतीर्थे सुस्नातो दृष्ट्वा पापैः प्रमुच्यते

उत्तर दिशेस दशाश्वमेधापलीकडे मला ‘प्रयाग’ नावाचा माधव असे जाण. प्रयागतीर्थात उत्तम स्नान करून माझे दर्शन घेतल्यास पापांपासून मुक्ती मिळते।

Verse 30

प्रयागगमने पुंसां यत्फलं तपसि श्रुतम् । तत्फलं स्याद्दशगुणमत्र स्नात्वा ममाग्रतः

प्रयागास जाण्याने लोकांना जे फळ तपःपरंपरेत सांगितले आहे, तेच फळ येथे माझ्या समोर स्नान केल्यास दहापट होते।

Verse 31

गंगायमुनयोः संगे यत्पुण्यं स्नानकारिणाम् । काश्यां मत्सन्निधावत्र तत्पुण्यं स्याद्दशोत्तरम्

गंगा-यमुना संगमावर स्नान करणाऱ्यांना जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य काशीत माझ्या सान्निध्यात येथे दहापट अधिक होते।

Verse 32

दानानि राहुग्रस्तेर्के ददतां यत्फलं भवेत् । कुरुक्षेत्रे हि तत्काश्यामत्रैव स्याद्दशाधिकम्

राहुग्रस्त सूर्याच्या (ग्रहणकाळी) दान देणाऱ्यांना जे फळ मिळते, तेच फळ—कुरुक्षेत्रातही—काशीत येथे दहापट अधिक होते।

Verse 33

गंगोत्तरवहा यत्र यमुना पूर्ववाहिनी । तत्संभेदं नरः प्राप्य मुच्यते ब्रह्महत्यया

जिथे गंगा उत्तरवाहिनी आणि यमुना पूर्ववाहिनी आहे, त्या संगमस्थानी पोहोचल्यावर मनुष्य ब्रह्महत्येच्या पापातूनही मुक्त होतो।

Verse 34

वपनं तत्र कर्तव्यं पिंडदानं च भावतः । देयानि तत्र दानानि महाफलमभीप्सुना

तेथे वपन (मुंडन) करावे आणि श्रद्धाभावाने पिंडदानही करावे; तसेच महाफळ इच्छिणाऱ्याने तेथे दान द्यावे।

Verse 35

गुणाः प्रजापतिक्षेत्रे ये सर्वे समुदीरिताः । अविमुक्ते महाक्षेत्रेऽसंख्याताश्च भवंति हि

प्रजापतीच्या क्षेत्रात जे सर्व गुण सांगितले आहेत, ते अविमुक्त महाक्षेत्रात (काशीत) निश्चयच असंख्य होतात।

Verse 36

प्रयागेशं महालिंगं तत्र तिष्ठति कामदम् । तत्सान्निध्याच्च तत्तीर्थं कामदं परिकीर्तितम्

तेथे प्रयागेश नावाचे महालिंग स्थित आहे, जे इच्छित वर देणारे आहे। त्याच्या पवित्र सान्निध्यामुळे ते तीर्थही ‘कामद’ (इच्छापूरक) म्हणून प्रसिद्ध झाले आहे।

Verse 37

काश्यां माघः प्रयागे यैर्न स्नातो मकरार्कगः । अरुणोदयमासाद्य तेषां निःश्रेयसं कुतः

माघ महिन्यात सूर्य मकर राशीत असताना, जे लोक प्रयागात अरुणोदयकाळी पवित्र स्नान करत नाहीत—सूर्योदयाची वेळ येऊनही—त्यांना परम कल्याण कसे मिळेल?

Verse 38

काश्युद्भवे प्रयागे ये तपसि स्नांति संयताः । दशाश्वमेधजनितं फलं तेषां भवेद्ध्रुवम्

काशीपासून उद्भवलेल्या प्रयागातील तपस-तीर्थात जे संयमी जन स्नान करतात, त्यांना निश्चयच दहा अश्वमेध यज्ञांचे फल प्राप्त होते।

Verse 39

प्रयागमाधवं भक्त्या प्रयागेशं च कामदम् । प्रयागे तपसि स्नात्वा येर्चयंत्यन्वहं सदा

जे लोक प्रयागातील तपस-तीर्थात स्नान करून, भक्तीने प्रयाग-माधव आणि कामद प्रयागेश—या दोघांचीही दररोज नित्य पूजा करतात,

Verse 40

धनधान्यसुतर्द्धीस्ते लब्ध्वा भोगान्मनोरमान् । भुक्त्वेह परमानंदं परं मोक्षमवाप्नुयुः

ते धन, धान्य, पुत्र आणि समृद्धी प्राप्त करतात; आणि येथे मनोहर भोग भोगून, शेवटी परम आनंद व परम मोक्ष प्राप्त करतात।

Verse 41

माघे सर्वाणि तीर्थानि प्रयागमवियांति हि । प्राच्युदीची प्रतीचीतो दक्षिणाधस्तथोर्ध्वतः

माघ महिन्यात सर्व तीर्थे निश्चयाने प्रयागास येतात—पूर्व, उत्तर, पश्चिम, दक्षिण तसेच अधः व ऊर्ध्व दिशांतून।

Verse 42

काशीस्थितानि तीर्थानि मुने यांति न कुत्रचित् । यदि यांति तदा यांति तीर्थत्रयमनुत्तमम्

हे मुने! काशीत स्थित तीर्थे कुठेही जात नाहीत. कधी गेलीच तर ती केवळ त्या अनुपम तीर्थत्रयाकडेच जातात.

Verse 43

आयांत्यूर्जे पंचनदे प्रातःप्रातर्ममांतिकम् । महाघौघप्रशमने महाश्रेयोविधायिनि

ऊर्ज (कार्तिक) महिन्यात पंचनदावर ते पहाटे पहाटे माझ्या सान्निध्यात येतात—जे महापापांच्या प्रवाहास शमवते व परम कल्याण देते.

Verse 44

प्राप्य माघमघारिं च प्रयागेश समीपतः । प्रातःप्रयागे संस्नांति सर्वतीर्थानि मामनु

माघ—पापाचा शत्रू—आल्यावर, प्रयागेशाजवळ, सर्व तीर्थे माझ्या मागोमाग पहाटे प्रयागात स्नान करतात.

Verse 45

समासाद्य च मध्याह्नमभियांति च नित्यशः । संस्नातुं सर्वतीर्थानि मुक्तिदां मणिकर्णिकाम्

आणि मध्यान्ह होताच, सर्व तीर्थे दररोज मुक्तिदायिनी मणिकर्णिकेत स्नान करण्यास येतात.

Verse 46

काश्यां रहस्यं परममेतत्ते कथितं मुने । यथा तीर्थत्रयीश्रेष्ठा स्वस्वकाले विशेषतः

हे मुने! काशीचे हे परम रहस्य मी तुला सांगितले आहे—तीर्थत्रयीतील जे श्रेष्ठ तीर्थ आहे, ते आपल्या-आपल्या नियत काळी विशेषत्वाने अधिक प्रधान ठरते।

Verse 47

अन्यद्रहस्यं वक्ष्यामि न वाच्यं यत्रकुत्रचित् । अभक्तेषु सदा गोप्यं न गोप्यं भक्तिमज्जने

मी आणखी एक रहस्य सांगतो—जे कुठेही, कोणासमोरही बोलू नये। अभक्तांपासून ते सदैव गुप्त ठेवावे; पण भक्तीत निमग्न असणाऱ्यापासून गुप्त ठेवू नये।

Verse 48

काश्यां सर्वाणि तीर्थानि एकैकादुत्तरोत्तरम् । महैनांसि प्रहंत्येव प्रसह्य निज तेजसा

काशीत सर्व तीर्थे—एकेक मागीलापेक्षा उत्तरोत्तर श्रेष्ठ—आपल्या निज तेजाने बलपूर्वक मोठमोठ्या पापांचाही नाश करतात।

Verse 49

एतदेव रहस्यं ते वाराणस्या उदीर्यते । उत्क्षिप्यैकांगुलिं तथ्यं श्रेष्ठैका मणिकर्णिका

वाराणसीचे हेच रहस्य तुला सांगितले जाते—जणू एक बोट उंचावून सत्य सांगावे: मणिकर्णिकाच एकमेव श्रेष्ठ आहे।

Verse 50

गर्जंति सर्वतीर्थानि स्वस्वधिष्ण्यगतान्यहो । केवलं बलमासाद्य सुमहन्माणिकर्णिकम्

आपापल्या धामात स्थित सर्व तीर्थे आश्चर्याने गर्जना करतात—की ते केवळ त्या अतिमहान मणिकर्णिकेपासूनच बल प्राप्त करतात।

Verse 51

पापानि पापिनां हत्वा महांत्यपि बहून्यपि । काशीतीर्थानि मध्याह्ने प्रायश्चित्तचिकीर्षया

पापी जनांची अनेक व महान पापे नष्ट करून, प्रायश्चित्त करण्याच्या इच्छेने मध्याह्नी काशीतील तीर्थांना लोक येतात।

Verse 52

पर्वस्वपर्वस्वपि वा नित्यं नियमवं त्यहो । निर्मलानि भवंत्येव विगाह्य मणिकर्णिकाम्

पर्वदिवस असो वा साधा दिवस—जो नित्य नियमपालन करतो, तो मणिकर्णिकेत स्नानमात्रानेच निश्चय निर्मळ होतो।

Verse 53

विश्वेशो विश्वया सार्धं सदोपमणिकर्णिकम् । मध्यंदिनं समासाद्य संस्नाति प्रतिवासरम्

विश्वेश्वर विश्वेसह सदैव मणिकर्णिकेजवळ येतात; मध्याह्नास पोहोचून ते प्रतिदिवशी तेथे स्नान करतात।

Verse 54

वैकुंठादप्यहं नित्यं मध्याह्ने मणिकर्णिकाम् । विगाहे पद्मया सार्धं मुदा परमया मुने

हे मुने! वैकुंठातूनही मी नित्य मध्याह्नी मणिकर्णिकेत येतो आणि पद्मेसह परम आनंदाने तेथे अवगाहन करतो।

Verse 55

सकृन्ममाख्यां गृणतां निर्हरन्यदघान्यहम् । हरिनामसमापन्नस्तद्बलान्माणिकर्णिकात्

जो माझे नाव एकदाही घेतात, त्यांची इतर पापे मी दूर करतो; हरिनामाच्या बळाने युक्त ही कृपा मणिकर्णिकेच्या सामर्थ्यातून प्रकट होते।

Verse 56

सत्यलोकात्प्रतिदिनं हं सयानः पितामहः । माध्याह्निक विधानाय समायान्मणिकर्णिकाम्

सत्यलोकातून प्रतिदिन हंसवाहन पितामह ब्रह्मा, माध्याह्निक-विधान करण्यासाठी मणिकर्णिकेस येतात।

Verse 57

इंद्राद्या लोकपालाश्च मरीच्याद्या महर्षयः । माध्याह्निकीं क्रियां कर्तुं समीयुर्मणिकर्णिकाम्

इंद्रादी लोकपाल आणि मरीचीआदी महर्षी, माध्याह्निक क्रिया करण्यासाठी मणिकर्णिकेस एकत्र येतात।

Verse 58

शेषवासुकिमुख्याश्च नागा वै नागलोकतः । समायांतीह मध्याह्ने संस्नातुं मणिकर्णिकाम्

नागलोकातून शेष-वासुकीमुख्य नागही, मध्याह्नी मणिकर्णिकेत स्नान करण्यास येथे येतात।

Verse 59

चराचरेषु सर्वेषु यावंतश्च सचेतनाः । तावंतः स्नांति मध्याह्ने मणिकर्णी जलेमले

सर्व चराचरांमध्ये जितके सचेतन जीव आहेत, ते सर्व मध्याह्नी मणिकर्णीच्या निर्मळ जळात स्नान करतात।

Verse 60

के माणिकर्णिकेयानां गुणानां सुगरीयसाम् । शक्ता वर्णयितुं विप्राऽसंख्येयानां मदादिभिः

हे विप्रहो! महिमा इत्यादींनी प्रसिद्ध, अतिगंभीर व असंख्य मणिकर्णिकेच्या गुणांचे वर्णन कोण करू शकेल?

Verse 61

चीर्णान्युग्राण्यरण्येषु तैस्तपांसि तपोधनैः । यैरियं हि समासादि मुक्तिभूर्मणिकर्णिका

तपोधन साधूंनी अरण्यात उग्र तपश्चर्या केली; त्यांच्याच द्वारे ही मुक्तिभूमी मणिकर्णिका निश्चयाने प्राप्त झाली।

Verse 62

विश्राणितमहादानास्त एव नरपुंगवाः । चरमे वयसि प्राप्ता यैरेषा मणिकर्णिका

ज्यांनी महादानांचे दान केले, तेच नरपुंगव जीवनाच्या अंतिम वयात ही मणिकर्णिका प्राप्त करतात।

Verse 63

चीर्णसर्वव्रतास्ते तु यथोक्तविधिना ध्रुवम् । यैः स्वतल्पीकृता माणिकर्णिकेयी स्थली मृदुः

जे यथोक्त विधीने सर्व व्रते आचरतात, तेच निश्चयाने—ज्यांनी मणिकर्णिकेची मृदू भूमी आपली नम्र शय्या केली आहे।

Verse 64

त एव धन्या मर्त्येस्मिन्सर्वक्रतुषु दीक्षिताः । त्यक्त्वा पुण्यार्जितां लक्ष्मीमैक्षियैर्मणिकर्णिका

या मर्त्यलोकी तेच धन्य, जे सर्व यज्ञांत दीक्षित—जे पुण्याने मिळवलेली लक्ष्मी त्यागून मणिकर्णिकेकडेच दृष्टी ठेवतात।

Verse 65

कृता नानाविधा धर्मा इष्टापूर्तास्तु तैर्नृभिः । वार्धकं समनुप्राप्य प्रापि यैर्मणिकर्णिका

ज्यांनी नानाविध धर्म, विशेषतः इष्ट व पूर्त कर्मे, आचरली—ते वार्धक्य प्राप्त झाल्यावर मणिकर्णिका प्राप्त करतात।

Verse 66

रत्नानि सदुकूलानि कांचनं गजवाजिनः । देयाः प्राज्ञेन यत्नेन सदोपमणिकर्णिकम्

अतुल्य मणिकर्णिकेत प्राज्ञाने प्रयत्नपूर्वक रत्ने, उत्तम वस्त्रे, सुवर्ण, हत्ती व घोडे दान द्यावे।

Verse 67

पुण्येनोपार्जितं द्रव्यमत्यल्पमपि यैर्नरैः । दत्तं तदक्षयं नित्यं मुनेधिमणिकणिंकम्

हे मुने! पुण्याने मिळविलेले धन अत्यल्प असले तरी मणिकर्णिकेत दान केल्यास ते नित्य व अक्षय होते।

Verse 68

कुर्याद्यथोक्तमप्येकं प्राणायामं नरोत्तमः । यस्तेन विहितो नूनं षडंगो योग उत्तमः

हे नरश्रेष्ठ! शास्त्रोक्त रीतीने एक जरी प्राणायाम केला तरी त्यानेच निश्चयाने उत्तम षडंग योग सिद्ध होतो।

Verse 69

जप्त्वैकामपि गायत्रीं संप्राप्य मणिकर्णिकाम् । लभेदयुतगायत्रीजपनस्य फलं स्फुटम्

मणिकर्णिकेत पोहोचून एकदाही गायत्री जपल्यास, दहा हजार गायत्री-जपाचे स्पष्ट फळ मिळते।

Verse 70

एकामप्याहुतिं प्राज्ञो दत्त्वोपमणिकर्णिकम् । यावज्जीवाग्निहोत्रस्य लभेदविकलं फलम्

अतुल्य मणिकर्णिकेत प्राज्ञाने एक आहुती जरी दिली तरी, आयुष्यभर अग्निहोत्र केल्याचे अविकल फळ मिळते।

Verse 71

इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यमग्निबिंदुर्महातपाः । प्रणिपत्य महाभक्त्या पुनः पप्रच्छ माधवम्

हरिचे वचन ऐकून महातपस्वी अग्निबिंदूने महान् भक्तीने साष्टांग नमस्कार केला आणि पुन्हा माधवाला प्रश्न विचारला।

Verse 72

अग्निबिंदुरुवाच । विष्णो कियत्परीमाणा पुण्यैषा मणिकर्णिका । ब्रूहि मे पुंङरीकाक्ष नत्वत्तस्तत्त्ववित्परः

अग्निबिंदू म्हणाला— हे विष्णो! ही परम पुण्यदायिनी मणिकर्णिका किती विस्तीर्ण आहे? हे कमलनयना, मला सांग; तुझ्याहून श्रेष्ठ तत्त्वज्ञ कोणी नाही।

Verse 73

श्रीविष्णुरुवाच । आगंगा केशवादा च हरिश्चंद्रस्य मंडपात् । आमध्याद्देवसरितः स्वर्द्वारान्मणिकर्णिका

श्रीविष्णू म्हणाले— मणिकर्णिका आ-गंगा व केशवापासून, हरिश्चंद्राच्या मंडपापासून, देवसरितेच्या मध्यभागापासून आणि स्वर्गद्वारापासून विस्तारते।

Verse 74

स्थूलमेतत्परीमाणं सूक्ष्मं च प्रवदामि ते । हरिश्चंद्रस्य तीर्थाग्रे हरिश्चंद्रविनायकः

हे त्याचे स्थूल (बाह्य) परिमाण; आता मी तुला सूक्ष्म (अंतरंग) मापही सांगतो। हरिश्चंद्र-तीर्थाच्या अग्रभागी हरिश्चंद्र-विनायक विराजमान आहेत।

Verse 75

सीमाविनायकश्चात्र मणिकर्णी ह्रदोत्तरे । सीमाविनायकं भक्त्या पूजयित्वा नरोत्तमः

येथे मणिकर्णी ह्रदाच्या उत्तरेस सीमा-विनायकही आहेत। सीमा-विनायकाची भक्तीने पूजा करून, हे नरश्रेष्ठ…

Verse 76

मोदकैः सोपचारैश्च प्राप्नुयान्मणिकर्णिकाम् । हरिश्चंद्रे महातीर्थे तर्पयेयुः पितामहान्

मोदक व विधिपूर्वक उपचारांसह मणिकर्णिकेस जावे. हरिश्चंद्र महातीर्थी पितरांचे तर्पण करून त्यांना तृप्त करावे.

Verse 77

शतं समाःसु तृप्ताः स्युः प्रयच्छंति च वांच्छितम् । हरिश्चंद्रे महातीर्थे स्नात्वा श्रद्धान्वितो नरः

श्रद्धायुक्त पुरुष हरिश्चंद्र महातीर्थी स्नान करतो तेव्हा त्याचे पितर शंभर वर्षे तृप्त राहतात आणि इच्छित फलही देतात.

Verse 78

हरिश्चंद्रेश्वरं नत्वा न सत्यात्परिहीयते । ततः पर्वततीर्थं च पर्वतेश्वर संनिधौ

हरिश्चंद्रेश्वरास नमस्कार केल्याने मनुष्य सत्यापासून ढळत नाही. त्यानंतर पर्वतेश्वराच्या सान्निध्यात पर्वततीर्थ आहे.

Verse 79

अधिष्ठानं महामेरोर्महापातकनाशनम् । तत्र स्नात्वार्चयित्वेशं किंचिद्दत्त्वा स्वशक्तितः

हे महामेरूचे अधिष्ठान असून महापातकांचा नाश करणारे आहे. तेथे स्नान करून, ईश्वराची पूजा करून, आपल्या शक्तीनुसार काही दान करावे.

Verse 80

अध्यास्य मेरुशिखरं दिव्यान्भोगान्समश्नुते । कंबलाश्वतरं तीर्थं पर्वतेश्वर दक्षिणे

मेरुशिखरावर अधिष्ठित होऊन तो दिव्य भोगांचा उपभोग घेतो. (पुढे) पर्वतेश्वराच्या दक्षिणेस कंबलाश्वतर नावाचे तीर्थ आहे.

Verse 81

कंबलाश्वतरेशं च तत्तीर्थात्पश्चिमे शुभम् । तस्मिंस्तीर्थे कृतस्नानस्तल्लिंगं यः समर्चयेत्

त्या तीर्थाच्या पश्चिमेस शुभ ‘कंबलाश्वतरेश’ नावाचे लिंग आहे. जो त्या तीर्थात स्नान करून त्या लिंगाची विधिपूर्वक पूजा करतो—

Verse 82

अपि तस्य कुले जाता गीतज्ञाः स्युः श्रियान्विताः । चक्रपुष्करिणी तत्र योनिचक्र निवारिणी

त्याच्या कुळात जन्मलेले लोकही गीतविद्येत निपुण व श्रीसमृद्ध होतात. तेथे ‘चक्रपुष्करिणी’ तीर्थ आहे, जे योनिचक्र (जन्मचक्र) निवारण करते.

Verse 83

संसारचक्रे गहने यत्र स्नातो विशेन्नना । चक्रपुष्करिणी तीर्थ ममाधिष्ठानमुत्तमम्

संसारचक्राच्या घन व दुर्गम वाटेत, जो तेथे स्नान करतो तो निश्चयाने (उद्धारमार्गात) प्रवेश करतो. ‘चक्रपुष्करिणी’ तीर्थ हे माझे परम अधिष्ठान आहे.

Verse 84

समाः परार्धसंख्यातास्तत्र तप्तं महातपः । तत्र प्रत्यक्षतां यातो मम विश्वेश्वरः परः

परार्धसंख्य वर्षे तेथे महान तप आचरले गेले. तेथेच माझा परात्पर विश्वेश्वर प्रत्यक्ष प्रकट झाला.

Verse 85

तत्र लब्धं मयैश्वर्यमविनाशि महत्तरम् । चक्रपुष्करिणी चैव ख्याताभून्मणिकर्णिका

तेथेच मला अत्यंत महान, अविनाशी ऐश्वर्य प्राप्त झाले. आणि तीच चक्रपुष्करिणी ‘मणिकर्णिका’ या नावाने प्रसिद्ध झाली.

Verse 86

द्रवरूपं परित्यज्य ललनारूपधारिणी । प्रत्यक्षरूपिणी तत्र मयैक्षि मणिकर्णिका

द्रवरूपाचा त्याग करून कन्यारूप धारण करून, प्रत्यक्ष स्वरूपात तेथे मणिकर्णिका देवी मला दर्शनास आली।

Verse 87

तस्या रूपं प्रवक्ष्यामि भक्तानां शुभदं परम् । यद्रूपध्यानतः पुंभिराषण्मासं त्रिसंध्यतः

भक्तांस परम शुभद असे तिचे रूप मी सांगतो; ज्याच्या ध्यानाने मनुष्य सहा महिने त्रिसंध्येला साधना करून कल्याण प्राप्त करतो।

Verse 88

प्रत्यक्षरूपिणी देवी दृश्यते मणिकर्णिका । चतुर्भुजा विशालाक्षी स्फुरद्भालविलोचना

मणिकर्णिका देवी प्रत्यक्ष स्वरूपात दिसते—ती चतुर्भुजा, विशालनेत्री आणि ललाटावर तेजस्वी नेत्र असलेली आहे।

Verse 89

पश्चिमाभिमुखी नित्यं प्रबद्धकरसंपुटा । इंदीवरवतीं मालां दधती दक्षिणे करे

ती नित्य पश्चिमाभिमुख असते, हात संपुटबद्ध ठेवते, आणि उजव्या हातात नीलकमळांची माळ धारण करते।

Verse 90

वरोद्यते करे सव्ये मातुलुंग फलं शुभम् । कुमारीरूपिणी नित्यं नित्यं द्वादशवार्षिकी

डाव्या हातात ती वरमुद्रा दर्शविते आणि शुभ मातुलुंग (बीजपूर) फळ धारण करते; ती नित्य कुमारीरूपिणी, सदैव बारा वर्षांची आहे।

Verse 91

शुद्धस्फटिककांतिश्च सुनील स्निग्धमूर्द्धजा । जितप्रवालमाणिक्य रमणीय रदच्छदा

तिची कांती शुद्ध स्फटिकासारखी आहे; तिचे केस गडद निळे व स्निग्ध आहेत. तिचे रमणीय ओठ प्रवाळ व माणिक्याच्या प्रभेलाही जिंकतात.

Verse 92

प्रत्यग्रकेतकीपुष्पलसद्धम्मिल्ल मस्तका । सर्वांग मुक्ताभरणा चंद्रकांत्यंशुकावृता

ताज्या केतकीपुष्पांनी शोभणाऱ्या तेजस्वी धम्मिल्लाने तिचे मस्तक अलंकृत आहे. ती सर्वांग मोत्यांच्या आभूषणांनी विभूषित असून चंद्रकांतीसारख्या वस्त्रांनी आच्छादित आहे.

Verse 93

पुंडरीकमयीं मालां सश्रीकां बिभ्रती हृदि । ध्यातव्यानेन रूपेण मुमुक्षुभिरहर्निशम्

ती हृदयावर श्रीसमृद्ध पांढऱ्या कमळांची माळ धारण करते. मोक्षाभिलाषी साधकांनी अहोरात्र याच रूपाने तिचे ध्यान करावे.

Verse 94

निर्वाणलक्ष्मीभवनं श्रीमतीमणिकर्णिका । मंत्रं तस्याश्च वक्ष्यामि भक्तकल्पद्रुमाभिधम् । यस्यावर्तनतः सिद्ध्येदपि सिद्ध्यष्टकं नृणाम्

श्रीमती मणिकर्णिका ही निर्वाणलक्ष्मीचे धाम आहे. आता तिचा ‘भक्तकल्पद्रुम’ नावाचा मंत्र मी सांगतो; ज्याच्या जपाने मनुष्यांना अष्टसिद्धीही प्राप्त होतात.

Verse 95

वाग्भवमायालक्ष्मीमदनप्रणवान्वदेत्पूर्वम् । भांत्यं बिंदूपेतं मणिपदमथ कर्णिके सहृत्प्रणवपुटः

प्रथम प्रणवासह वाग्भव, माया, लक्ष्मी व मदन ही बीजाक्षरे उच्चारावीत. नंतर बिंदुयुक्त ‘भाँ’ म्हणावे, त्यानंतर ‘मणि’ पद; आणि शेवटी ‘कर्णिके’—हृत्सहित प्रणवपुटाने आवृत—उच्चारावे.

Verse 96

मंत्रःसुरद्रुमसमः समस्तसुखसंततिप्रदो जप्यः । तिथिभिः परिमितवर्णः परमपदं दिशति निशितधियाम्

हा मंत्र कल्पवृक्षासमान असून सर्व सुखांची अखंड परंपरा देणारा आहे; म्हणून त्याचा जप करावा. तिथीनुसार याचे वर्ण परिमित आहेत; तीक्ष्ण बुद्धीच्या साधकांना तो परम पद देतो.

Verse 97

तारस्तारतृतीयो बिंद्वंतोमणिपदं ततः कर्णिके । प्रणवात्मिपदं केन म इति मनुसंख्यवर्णमनुः

हा मंत्र ‘तार’ आणि तृतीय ‘तार’ यांच्या संयोगाने बनतो; शेवटी बिंदु येतो, त्यानंतर कमळाच्या कर्णिकेत स्थित ‘मणि’ पद येते. हा प्रणवस्वरूप आहे; ‘केन’ पद व ‘म’ अक्षर युक्त होऊन नियत गणनेप्रमाणे वर्णांचा मंत्र ठरतो.

Verse 98

अयं मंत्रोऽनिशं जप्यः पुंभिर्मुक्तिमभीप्सुभिः । होमो दशांशकः कार्यः श्रद्धाबद्धादरैर्नृभिः

मुक्तीची इच्छा असणाऱ्या पुरुषांनी या मंत्राचा अखंड जप करावा. जपसंख्येच्या दहाव्या भागाइतका होम, श्रद्धेने बांधलेल्या आदराने, अवश्य करावा.

Verse 99

परिप्लुतैः पुंडरीकैर्गव्येन हविषास्फुटैः । सशर्करेण मेधावी सक्षौद्रेण सदाशुचिः

पूर्ण उमललेल्या पांढऱ्या कमळांसह, शुद्ध गोघृत हे हवि करून—त्यात साखर व मध मिसळून—सदा शुचिर्भूत मेधावी साधकाने आहुती द्यावी.

Verse 100

त्रिलक्षमंत्र जप्येन मृतो देशांतरेष्वपि । अवश्यं मुक्तिमाप्नोति मंत्रस्यास्य प्रभावतः

या मंत्राचा तीन लक्ष जप करून, कोणी देशांतरात जरी मरण पावला तरी, या मंत्राच्या प्रभावाने तो निश्चयच मुक्ती प्राप्त करतो.

Verse 110

पूजयित्वा पशुपतिमुपोषणपरायणाः । पशुपाशैर्न बध्यंते दर्शे विहितपारणाः

जे पशुपतीचे भक्तिभावाने पूजन करून उपवासपरायण राहतात, ते प्राण्यांना बांधणाऱ्या पशुपाशांनी कधीही बद्ध होत नाहीत. दर्श (अमावस्या) दिवशी विधिपूर्वक पारणे केल्याने ते पशुपतीच्या पाशांतून मुक्त होतात.

Verse 120

तत्राभ्याशे स्कंदतीर्थं तत्राप्लुत्य नरोत्तमः । दृष्ट्वा षडाननं चैव जह्यात्षाट्कौशिकीं तनुम्

तेथे जवळच पवित्र स्कंदतीर्थ आहे. तेथे स्नान करून नरोत्तम—षडानन स्कंदाचे दर्शन घेताच—षाट्कौशिकी (षडावरणांनी घडलेली) देहभावना टाकून देतो.

Verse 130

योगक्षेमं सदा कुर्याद्भवानी काशिवासिनाम् । तस्माद्भवानी संसेव्या सततं काशिवासिभिः

भवानी काशीवासियांचे योगक्षेम सदैव करीत असते. म्हणून काशीवासियांनी भवानीची सतत सेवा व पूजा करावी.

Verse 140

ज्ञानतीर्थं च तत्रैव ज्ञानदं सवर्दा नृणाम् । कृताभिषेकस्तत्तीर्थे दृष्ट्वा ज्ञानेश्वरं शिवम्

तेथेच ज्ञानतीर्थ आहे, जे मनुष्यांना सदैव ज्ञान देणारे आहे. त्या तीर्थात अभिषेक (स्नान) करून आणि ज्ञानेश्वर शिवाचे दर्शन घेतल्याने ज्ञानप्रसाद प्राप्त होतो.

Verse 150

पितामहेश्वरं लिंगं ब्रह्मनालोपरिस्थितम् । पूजयित्वा नरो भक्त्या ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्

ब्रह्मनालाच्या वर स्थित पितामहेश्वर लिंगाचे जो भक्तिभावाने पूजन करतो, तो ब्रह्मलोक प्राप्त करतो.

Verse 160

तत्र भागीरथे तीर्थे श्राद्धं कृत्वा विधानतः । ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु ब्रह्मलोके नयेत्पितॄन्

तेथे भागीरथ तीर्थी विधिपूर्वक श्राद्ध करून व ब्राह्मणांना भोजन घालून मनुष्य पितरांना ब्रह्मलोकास नेतो।

Verse 170

मार्कंडेयेश्वरात्प्राच्यां वसिष्ठेश्वर पूजनात् । निष्पापो जायते मर्त्यो महत्पुण्यमवाप्नुयात्

मार्कंडेयेश्वराच्या पूर्वेस वसिष्ठेश्वराचे पूजन केल्याने मर्त्य मनुष्य निष्पाप होतो व महान पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 180

दक्षिणेऽगस्त्यतीर्थाच्च तीर्थमस्त्यतिपावनम् । गंगाकेशवसंज्ञं च सर्वपातकनाशनम्

अगस्त्य तीर्थाच्या दक्षिणेस आणखी एक अतिपावन तीर्थ आहे; त्याचे नाव गंगाकेशव असून ते सर्व पातकांचा नाश करते।

Verse 190

प्रचंडनरसिंहोहं चंडभैरवपूर्वतः । प्रचंडमप्यघं कृत्वा निष्पाप्मा स्यात्तदर्चनात्

मी प्रचंड नरसिंह आहे, चंड भैरवाच्या पूर्वेस स्थित. अत्यंत भयंकर पाप केले तरी माझ्या अर्चनेने मनुष्य निष्पाप होतो।

Verse 200

त्रिविक्रमोस्म्यहं काश्यामुदीच्यां च त्रिलोचनात् । ददामि पूजितो लक्ष्मीं हरामि वृजिनान्यपि

मी काशीत त्रिविक्रम आहे, त्रिलोचनाच्या उत्तरेस स्थित. पूजिला असता मी लक्ष्मी देतो आणि विपत्ती व पापेही दूर करतो।

Verse 210

नारायणस्वरूपेण गणाश्चक्रगदोद्यताः । कुर्वंति रक्षां क्षेत्रस्य परितो नियुतानि षट्

नारायणस्वरूप धारण करून, शंख-चक्र-गदा उचललेले गण सहा नियुत संख्येने, या पवित्र क्षेत्राचे सर्व बाजूंनी रक्षण करीत असतात।

Verse 220

वामनः शंखचक्राब्जगदाभिरुपलक्षितः । लक्ष्मीवंतं जनं कुर्याद्गृहेपि परिधारितः

शंख, चक्र, कमळ व गदा यांनी अलंकृत वामन—तो घरातही श्रद्धेने ठेवला/धारण केला असता—मनुष्याला लक्ष्मीसमृद्ध करतो।

Verse 230

वासुदेवश्च शंखारि गदाजलजभृत्सदा । शंखांबुज गदाचक्री ध्येयो नारायणो नृभिः

वासुदेव सदा शंख, चक्र, गदा व कमळ धारण करतो; शंख- कमळ- गदा- चक्रयुक्त तोच नारायण मनुष्यांनी ध्यान करावा।

Verse 240

प्रणम्य दूरादपिच संप्रहृष्टतनूरुहः । अभ्युत्थातुं मनश्चक्रे शंखचक्रगदाधरः

दूरूनही प्रणाम करून, आनंदाने अंगावर रोमांच उभा राहिलेला शंख-चक्र-गदा धारी, स्वागतार्थ उठण्याचा निश्चय मनात करू लागला।

Verse 250

पठितव्यः प्रयत्नेन बिंदुमाधवसंभवः । श्रोतव्यः परया भक्त्या भुक्तिमुक्तिसमृद्धये

बिंदुमाधवाशी संबंधित हा वृत्तांत प्रयत्नाने वाचावा आणि परम भक्तीने ऐकावा—भोग व मोक्ष, दोन्हींच्या समृद्धीसाठी।

Verse 251

संप्राप्ते वासरे विष्णो रात्रौ जागरणान्वितः । श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं वैकुंठे वसतिं लभेत्

विष्णूचा पावन दिवस आला असता जो रात्रौ जागरण करतो आणि हे पुण्य आख्यान श्रवण करतो, तो वैकुंठात निवास प्राप्त करतो।