Adhyaya 23

Verse 1

अगस्त्य उवाच । त्रिलोचनं समासाद्य देवदेवः षडाननः । जगदंबिकयायुक्तः किं चकाराशु तद्वद

अगस्त्य म्हणाले—त्रिलोचनाजवळ जाऊन, जगदंबिकेसह देवदेव षडाननांनी तत्क्षणी काय केले? ते मला सांगा।

Verse 2

स्कन्द उवाच । मुने कलशजाख्यामि यत्पृष्टं तन्निशामय । विरजःसंज्ञकं पीठं यत्प्रोक्तं सर्वसिद्धिदम्

स्कंद म्हणाले—हे कलशज मुने! तू जे विचारलेस ते मी सांगतो; ऐक. ‘विरजा’ नावाचे एक पवित्र पीठ आहे, जे सर्व सिद्धी देणारे म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 3

तत्पीठदर्शनादेव विरजा जायते नरः । यत्रास्ति तन्महालिंगं वाराणस्यां त्रिलोचनम्

त्या पीठाचे दर्शन होताच मनुष्य ‘विरज’—निर्मळ—होतो. तेथेच वाराणसीत त्रिलोचन नावाचे ते महालिंग स्थित आहे।

Verse 4

तीर्थं पिलिपिलाख्यं तद्द्युनद्यंभसि विश्रुतम् । सर्वतीर्थमयं तीर्थं तत्काश्यां परिगीयते

‘पिलिपिला’ नावाचे ते तीर्थ दिव्य नदीच्या जलात प्रसिद्ध आहे. काशीत त्यास सर्वतीर्थमय—सर्व तीर्थांचा सार—असे म्हणत गौरविले जाते।

Verse 5

विष्टपत्रितयांतर्ये देवर्षिमनुजोरगाः । ससरित्पर्वतारण्याः संति ते तत्र यन्मुने

त्या त्रिविष्टपाच्या त्रिविध स्वर्गमंडळात देव, ऋषी, मनुष्य व नाग—तसेच नद्या, पर्वत व अरण्ये—हे मुने, सर्व काही तेथेच आहे।

Verse 6

तदारभ्य च तत्तीर्थं तच्च लिंगं त्रिलोचनम् । त्रिविष्टपमिति ख्यातमतोहेतोर्महत्तरम्

त्या वेळेपासून ते तीर्थ आणि त्रिलोचनाचे ते लिंग ‘त्रिविष्टप’ या नावाने प्रसिद्ध झाले; म्हणूनच ते अत्यंत महान मानले गेले।

Verse 7

त्रिविष्टपस्य लिंगस्य महिमोक्ताः पिनाकिना । जगज्जनन्याः पुरतो यथा वच्मि तथा मुने

त्रिविष्टप-लिंगाची महिमा पिनाकधारी शिवाने जगज्जननीसमोर सांगितली; हे मुने, जशी सांगितली तशीच मी निवेदन करतो।

Verse 8

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ शर्व सर्वद सर्वग । सर्वदृक्सर्वजनक किंचित्पृच्छामि तद्वद

देवी म्हणाली—हे देवदेव, हे जगन्नाथ! हे शर्व, सर्वद, सर्वव्यापी; सर्वद्रष्टा, सर्वजनक! मी काही विचारते, ते मला सांगा।

Verse 9

इदं तव प्रियं क्षेत्रं कर्मबीजमहौषधम् । नैःश्रेयस्याः श्रियो गेहं ममापि प्रीतिदं महत्

हे तुमचे प्रिय क्षेत्र आहे—कर्मबीजासाठी श्रेष्ठ औषध; नैःश्रेयस-श्रीचे गृह. हे मला देखील महान प्रीती व आनंद देणारे आहे।

Verse 10

यत्क्षेत्ररजसोप्यग्रे त्रिलोक्यपि तृणायते । तस्याखिलस्य महिमा विष्वक्केनावगम्यते

या पुण्यक्षेत्राच्या धुळीचा एक कणही त्रैलोक्याला तृणासमान करतो. त्या सर्वव्यापी काशीची अपरिमित महिमा कोण पूर्णपणे जाणू शकेल?

Verse 11

यानीह संति लिंगानि तानि सर्वाण्यसंशयम् । निर्वाणकारणान्येव स्वयंभून्यपि तान्यपि

येथे जी जी लिंगे आहेत, ती सर्व निःसंशय निर्वाणाची कारणे आहेत; आणि त्यांत स्वयंभू (स्वतः प्रकट) लिंगेही आहेत.

Verse 12

यद्यप्येवं तथापीश विशेषं वक्तुमर्हसि । काश्यामनादिसिद्धानि कानि लिंगानि शंकर

जरी असेच असले, तरी हे ईश्वर, विशेष भेद तुम्ही विस्ताराने सांगणे योग्य आहे. हे शंकर, काशीत कोणती लिंगे अनादिसिद्ध आहेत?

Verse 13

यत्र देवः सदा तिष्ठेत्संवर्तेऽपि स वल्लभः । यैरियं प्रथितिं प्राप्ता काशी मुक्तिपुरीति च

ज्या (लिंगांमध्ये) देव सदैव वास करतो—आणि प्रलयकाळातही जे प्रिय असतात—त्यांच्यामुळेच काशीला ‘मुक्तिपुरी’ अशी कीर्ती प्राप्त झाली आहे.

Verse 14

येषां स्मरणतोप्यत्र भवेत्पापस्य संक्षयः । दर्शनस्पर्शनाभ्यां च स्यातां स्वर्गापवर्गकौ

त्या (लिंगांचे) येथे केवळ स्मरणही पापक्षय करते; आणि दर्शन व स्पर्शाने स्वर्ग व अपवर्ग (मोक्ष) हे दोन्ही प्राप्त होतात.

Verse 15

येषां समर्चनादेव मध्ये जन्म सकृद्विभो । लिंगानि पूजितानि स्युः काश्यां सर्वाणि निश्चितम्

हे विभो! ज्यांच्या सम्यक् समर्चनेने मध्ये एकदाच जन्म होणेही पुरेसे ठरते; काशीत सर्व लिंगे पूजिल्याप्रमाणेच निश्चित होतात।

Verse 16

विधाय मय्यनुक्रोशं कारुण्यामृतसागर । एतदाचक्ष्व मे शंभो पादयोः प्रणतास्म्यहम्

हे शंभो, करुणामृतसागर! माझ्यावर कृपा करून हे मला सांगा; मी तुमच्या चरणांशी प्रणत आहे.

Verse 17

इत्याकर्ण्य महेशानस्तस्या देव्याः सुभाषितम् । कथयामास र्विध्यारे महालिंगानि सत्तम

त्या देवीचे सुभाषित ऐकून महेशानांनी, हे सत्तम, विधीच्या क्रमाने महालिंगांचे वर्णन करणे आरंभिले.

Verse 18

यन्नामाकर्णनादेव क्षीयंते पापराशयः । प्राप्यते पुण्यसंभारः काश्यां निवार्णकारणम्

ज्याचे नाम केवळ ऐकल्याने पापराशी क्षीण होतात; काशीत पुण्यसंचय प्राप्त होतो—तोच मोक्षाचे कारण आहे.

Verse 19

देवदेव उवाच । शृणु देवि परं गुह्यं क्षेत्रेऽस्मिन्मुक्तिकारणम् । इदं विदंति नैवापि ब्रह्मनारायणादयः

देवदेव म्हणाले—हे देवी, ऐक: या क्षेत्रातील मुक्तीचे कारण हे परम गुह्य रहस्य आहे; ब्रह्मा, नारायण इत्यादीही यास यथार्थपणे जाणत नाहीत.

Verse 20

असंख्यातानि लिंगानि पार्वत्यानंदकानने । स्थूलान्यपि च सूक्ष्माणि नानारत्नमयानि च

पार्वतीच्या आनंदकाननात असंख्य शिवलिंगे आहेत—काही स्थूल, काही सूक्ष्म, आणि अनेक विविध रत्नमय आहेत।

Verse 21

नानाधातुमयानीशे दार्षदान्यप्यनेकशः । स्वयंभून्यप्यनेकानि देवर्षिस्थापितान्यहो

हे देवी! अनेक लिंगे विविध धातूंनी बनलेली आहेत, आणि पुष्कळ दगडीही आहेत। अनेक स्वयंभू आहेत, आणि अनेक—अहो आश्चर्य—देवर्षींनी प्रतिष्ठित केली आहेत।

Verse 22

सिद्धचारणगंधर्व यक्षरक्षोर्चितान्यपि । असुरोरगमर्त्यैश्च दानवैरप्सरोगणैः

ती सिद्ध, चारण, गंधर्व, यक्ष व राक्षस यांनीही पूजिली जातात; तसेच असुर, नाग व मनुष्य, दानव आणि अप्सरागण यांनीही।

Verse 23

दिग्गजेर्गिरिभिस्तीर्थेरृक्ष वानर किन्नरैः । पतत्रिप्रमुखैर्देवि स्वस्वनामांकितानि वै

हे देवी! दिग्गज, पर्वत, तीर्थ, अस्वल, वानर, किन्नर आणि पक्ष्यांचे प्रमुख यांनी जी प्रतिष्ठापिली, ती त्यांच्या त्यांच्या नावांनी अंकित आहेत।

Verse 24

प्रतिष्ठितानि यानीह मुक्तिहेतूनि तान्यपि । अदृश्यान्यपि दृश्यानि दुरवस्थान्यपि प्रिये

प्रिये! येथे जी जी लिंगे प्रतिष्ठित आहेत, तीही मुक्तीची कारणे आहेत। जी अदृश्य असतील तीही दर्शन देतात; आणि जी दुरवस्थेत असतील तीही या क्षेत्रात पूज्य आहेत।

Verse 25

भग्नान्यपि च कालेन तानि पूज्यानि सुंदरि । परार्धशतसंख्यानि गणितान्येकदा मया

हे सुंदरी! काळाने जरी ती भग्न झाली तरीही ती पूजनीय आहेत. मी एकदा त्यांची गणना केली; ती परार्धांच्या शेकड्यांइतकी होती.

Verse 26

गंगाभस्यपि तिष्ठंति षष्टिकोटिमितानिहि । सिद्धलिंगानि तानीशे तिष्येऽदृश्यत्वमाययुः

गंगेच्या तीरावरही षष्टि-कोटी प्रमाणे लिंगे उभी आहेत. हे देवी! ती सिद्धलिंगे तिष्य (कलि) युगात अदृश्य झाली आहेत.

Verse 27

गणनादिवसादवार्ङ्ममभक्तजनैःप्रिये । प्रतिष्ठितानि यानीह तेषां संख्या न विद्यते

प्रिये! गणना सुरू झालेल्या दिवसापासून माझे भक्त येथे (लिंगे) प्रतिष्ठित करीत आले आहेत; म्हणून येथे प्रतिष्ठित त्यांची संख्या ज्ञात नाही.

Verse 28

त्वया तु यानि पृष्टानि यैरिदं क्षेत्रमुत्तमम् । तानि लिंगानि वक्ष्यामि मुक्तिहेतूनि सुंदरि

परंतु हे सुंदरी! ज्यां लिंगांविषयी तू विचारलेस, ज्यांमुळे हे क्षेत्र उत्तम आहे—त्या मुक्तिहेतू लिंगांचे मी आता वर्णन करीन.

Verse 29

कलावतीव गोप्यानि भविष्यंति गिरींद्रजे । परं तेषां प्रभावो यः स्वस्वस्थानं न हास्यति

हे गिरिराजकन्या! ती जणू कलावतीच्या आवरणासारखी गुप्त होतील; परंतु त्यांचा प्रभाव असा की ती आपापले स्थान कधीही सोडणार नाहीत.

Verse 30

कलिकल्मषपुष्टा ये ये दुष्टा नास्तिकाः शठाः । एतेषां सिद्धलिंगानां ज्ञास्यंत्याख्यामपीह न

जे दुष्ट, नास्तिक आणि लबाड लोक कलियुगातील पापांनी पोसलेले आहेत, त्यांना या सिद्धलिंगांची नावे आणि कीर्ती देखील कळणार नाही.

Verse 31

नामश्रवणतोपीह यल्लिंगानां शुभानने । वृजिनानि क्षयं यांति वर्धंते पुण्यराशयः

हे सुमुखी! या लिंगांचे नाव ऐकल्यानेच पापे नष्ट होतात आणि पुण्याचा साठा वाढतो.

Verse 32

ओंकारः प्रथमं लिंगं द्वितीयं च त्रिलोचनम् । तृतीयश्च महादेवः कृत्तिवासाश्चतुर्थकम्

ओंकार हे पहिले लिंग आहे, दुसरे त्रिलोचन आहे. तिसरे महादेव आणि चौथे कृत्तिवासा आहे.

Verse 33

रत्नेशः पंचमं लिंगं षष्ठं चंद्रेश्वराभिधम् । केदारः सप्तमं लिंगं धर्मेशश्चाष्टमं प्रिये

रत्नेश हे पाचवे लिंग आहे आणि सहावे चंद्रेश्वर म्हटले जाते. केदार सातवे लिंग आहे आणि हे प्रिये, धर्मेश आठवे आहे.

Verse 34

वीरेश्वरं च नवमं कामेशं दशमं विदुः । विश्वकर्मेश्वरं लिंगं शुभमेकादशं परम्

वीरेश्वर नववे आणि कामेश दहावे मानले जाते. शुभ विश्वकर्मेश्वर हे परम अकरावे लिंग आहे.

Verse 35

द्वादशं मणिकर्णीशमविमुक्तं त्रयोदशम् । चतुर्दशं महालिंगं मम विश्वेश्वराभिधम्

बारावे मणिकर्णीश, तेरावे अविमुक्त. चौदावे महालिंग माझेच, ‘विश्वेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 36

प्रिये चतुर्दशैतानि श्रियोहेतूनि सुंदरि । एतेषां समवायोयं मुक्तिक्षेत्रमिहेरितम्

हे प्रिये, हे सुंदरि—ही चौदाही श्रीसमृद्धीची कारणे आहेत. यांचा एकत्रित समवाय येथे ‘मुक्तिक्षेत्र’ म्हणून सांगितला आहे.

Verse 37

देवताः समधिष्ठात्र्यः क्षेत्रस्यास्य परा इमाः । आराधिताः प्रयच्छंति नृभ्यो नैःश्रेयसीं श्रियम्

या परम देवता या क्षेत्राच्या अधिष्ठात्री शक्ती आहेत. त्यांची आराधना केल्यास त्या मनुष्यांना परम कल्याणाकडे नेणारी मंगलमय श्री देतात.

Verse 38

आनंदकानने मुक्त्यै प्रोक्तान्येतानि सुंदरि । प्रिये चतुर्दशेज्यानि महालिंगानि देहिनाम्

हे सुंदरि, आनंदकाननात मुक्तीसाठी ही सांगितली आहेत. हे प्रिये, देहधारी जनांसाठी ही चौदा महालिंगे पूजनीय आहेत.

Verse 39

प्रतिमासं समारभ्य तिथिं प्रतिपदं शुभाम् । एतेषां लिंगमुख्यानां कार्या यात्रा प्रयत्नतः

प्रत्येक महिन्यात शुभ प्रतिपदा तिथीपासून आरंभ करून, या प्रमुख लिंगांची यात्रा प्रयत्नपूर्वक करावी.

Verse 40

अनाराध्य महादेवमेषु लिंगेषु कुंभज । कः काश्यां मोक्षमाप्नोति सत्यं सत्यं पुनःपुनः

हे कुंभज! या लिंगांत महादेवाची आराधना न करता काशीत कोण मोक्ष पावेल? हे सत्य आहे—सत्यच—पुन्हा पुन्हा सांगितले आहे.

Verse 41

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काशीफलमभीप्सुभिः । पूज्यान्येतानि लिंगानि भक्त्या परमया मुने

म्हणून, हे मुने! काशीचे खरे फळ इच्छिणाऱ्यांनी सर्व प्रयत्नांनी, परम भक्तीने, या लिंगांची पूजा करावी.

Verse 42

अगस्त्य उवाच । एतान्येव किमन्यानि महालिंगानि षण्मुख । निर्वाणकारणानीह यदि संति तदा वद

अगस्त्य म्हणाले: हे षण्मुखा! हीच महालिंगे आहेत काय, की येथे इतरही—निर्वाणाचे कारण असणारी—महालिंगे आहेत? असतील तर सांगा.

Verse 43

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च संतीह महालिंगानि सुव्रत । कलिप्रभावाद्गुप्तानि भविष्यंत्येव तानि वै

स्कंद म्हणाले: हे सुव्रता! येथे इतरही महालिंगे आहेत; पण कलियुगाच्या प्रभावामुळे ती निश्चयच गुप्त राहतील.

Verse 44

यस्येश्वरे सदाभक्तिर्यः काशीतत्त्ववित्तमः । स एवैतानि लिंगानि वेत्स्यत्यन्यो न कश्चन

ज्याची ईश्वरावर सदैव भक्ती आहे आणि जो काशी-तत्त्वाचा परम जाणकार आहे, तोच या लिंगांना ओळखेल; दुसरा कोणी नाही.

Verse 45

येषां नामग्रहेणापि कलिकल्मष संक्षयः । अमृतेशस्तारकेशो ज्ञानेशः करुणेश्वरः

ज्यांची नावे केवळ उच्चारली तरी कलियुगातील कल्मष नष्ट होतात—अमृतेश, तारकेश, ज्ञानेश आणि करुणेश्वर।

Verse 46

मोक्षद्वारेश्वरश्चैव स्वर्गद्वारेश्वरस्तथा । ब्रह्मेशो लांगलश्चैव वृद्धकालेश्वरस्तथा

तसेच मोक्षद्वारेश्वर, स्वर्गद्वारेश्वर, ब्रह्मेश, लांगल आणि त्याचप्रमाणे वृद्धकालेश्वर।

Verse 47

वृषेशश्चैव चंडीशो नंदिकेशो महेश्वरः । ज्योतीरूपेश्वरं लिंगं ख्यातमत्र चतुर्दशम्

आणि वृषेश, चंडीश, नंदिकेश, महेश्वर; तसेच येथे ज्योतीरूपेश्वर हे लिंग चौदावे म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 48

काश्यां चतुर्दशैतानि महालिंगानि सुंदरि । इमानि मुक्तिहेतूनि लिंगान्यानंदकानने

हे सुंदरि, काशीत ही चौदा महालिंगे आहेत; आनंदकाननात स्थित ही लिंगे मुक्तीची कारणे आहेत।

Verse 49

कलिकल्मषबुद्धीनां नाख्येयानि कदाचन । एतान्याराधयेद्यस्तु लिंगानीह चतुर्दश

कलियुगाच्या कल्मषाने मलिन झालेल्या बुद्धींसाठी यांची घोषणा कधीही करू नये; पण जो येथे या चौदा लिंगांची आराधना करतो…

Verse 50

न तस्य पुनरावृत्तिः संसाराध्वनि कर्हिचित् । काशीकोशोयमतुलो न प्रकाश्यो यतस्ततः

त्याच्यासाठी संसारमार्गावर पुन्हा कधीही परतावा होत नाही। हा अतुल ‘काशी-कोश’ सर्वत्र व सर्वांना उघड करावा असा नाही।

Verse 51

एतल्लिंगाभिधा देवि महापद्यपि दुःखहृत् । रहस्यं परमं चैतत्क्षेत्रस्यास्य वरानने

हे देवी, महाविपत्तीमध्येही या लिंगाच्या नामोच्चार/ज्ञानाने दुःख नाहीसे होते। हे वरानने, हेच या क्षेत्राचे परम रहस्य आहे।

Verse 52

चतुर्दशापि लिंगानि मत्सान्निध्यकराणि हि । अविमुक्तस्य हृदयमेतदेव गिरींद्रजे

ही चौदाही लिंगे निश्चयच माझे सान्निध्य घडवितात। हे गिरींद्रजे, हेच अविमुक्ताचे हृदय आहे।

Verse 53

इमानि यानि लिंगानि सर्वेषां मुक्तिदानि हि । एकैकभुवनस्येह सारमादाय सर्वतः । मयैतानि कृतान्येव महाभक्तिकृपावशात्

ही लिंगे निश्चयच सर्वांना मुक्ती देणारी आहेत। प्रत्येक लोकाचा सार सर्व दिशांनी गोळा करून, महाभक्तीवर करुणावश मी स्वतःच ही स्थापिली आहेत।

Verse 54

अस्मिन्क्षेत्रे ध्रुवं मुक्तिरिति या प्रथिति प्रिये । कारणं तत्र लिंगानि ममैतानि चतुर्दश

प्रिये, ‘या क्षेत्रात मुक्ती ध्रुव आहे’ अशी जी प्रसिद्धी आहे, तिचे कारण माझी ही चौदा लिंगे आहेत।

Verse 55

त एव व्रतिनः कांते त एव च तपस्विनः । ध्यातान्येतानि यैर्भक्तैर्लिंगान्यानंदकानने

हे कांते! तेच खरे व्रतस्थ आणि तेच खरे तपस्वी—जे भक्त आनंदकाननातील या लिंगांचे ध्यान करतात।

Verse 56

त एवाभ्यस्तसद्योगा दत्तदानास्त एव हि । काश्यामिमानि लिंगानि यैर्दृष्टान्यपि दूरतः

तेच सद्योगाचे खरे अभ्यासी आणि तेच खरे दानशूर—ज्यांनी काशीत ही लिंगे दूरूनही दर्शन केली आहेत।

Verse 57

इष्टापूर्ताश्च ये धर्माः प्रणीता मुनिसत्तमैः । ते सर्वे तेन विहिता यावज्जीवं निरेनसा

श्रेष्ठ मुनिंनी सांगितलेले इष्ट-पूर्ताचे जे जे धर्म आहेत, ते सर्व त्याच्यामुळे सिद्ध होतात; तो आयुष्यभर निष्पाप राहतो।

Verse 58

येनाविमुक्तमासाद्य महालिंगानि पार्वति । सकृदभ्यर्चितानीह स मुक्तो नात्र संशयः

हे पार्वती! जो अविमुक्त क्षेत्रात येऊन येथे महालिंगांची एकदाही पूजा करतो, तो मुक्त होतो; यात संशय नाही।

Verse 59

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च विंध्यारे देव्यै प्रोक्तानि शंभुना । स्वभक्तानां हिताथार्य तान्यथाकर्णयाग्रज

स्कंद म्हणाले—हे अग्रज! विंध्य अरण्यात शंभूंनी स्वभक्तांच्या हितासाठी देवीला आणखीही अनेक गोष्टी सांगितल्या; त्या क्रमाने ऐक.

Verse 60

शैलेशः संगमेशश्च स्वर्लीनो मध्यमेश्वरः । हिरण्यगर्भ ईशानो गोप्रेक्षो वृषभध्वजः

(काशीतील पूज्य लिंगे:) शैलेश, संगमेश, स्वर्लीन, मध्यमेश्वर, हिरण्यगर्भ, ईशान, गोप्रेक्ष आणि वृषभध्वज।

Verse 61

उपशांत शिवो ज्येष्ठो निवासेश्वर एव च । शुक्रेशो व्याघ्रलिंगं च जंबुकेशं चतुर्दशम्

उपशांत-शिव, ज्येष्ठ आणि निवासेश्वर; तसेच शुक्रेश, व्याघ्रलिंग व जंबुकेश—यांनी चौदा (महान) लिंगे पूर्ण होतात।

Verse 62

मुने चतुर्दशैतानि महांत्यायतनानि वै । एतेषामपि सेवातो नरो मोक्षमवाप्नुयात्

हे मुने! ही चौदा खरोखरच महान् आयतने (पवित्र स्थाने) आहेत; यांची सेवा-उपासना केल्याने मनुष्य मोक्ष प्राप्त करतो।

Verse 63

चैत्रकृष्णप्रतिपदं समारभ्य प्रयत्नतः । आ चतुर्दशिपूज्यानि लिंगान्येतानि सत्तमैः

चैत्र कृष्णपक्ष प्रतिपदेपासून प्रयत्नपूर्वक आरंभ करून, चतुर्दशीपर्यंत ही लिंगे उत्तम भक्तांनी पूजावीत।

Verse 64

एतेषां वार्षिकी यात्रा सुमहोत्सवपूर्वकम् । कार्या मुमुक्षुभिः सम्यक्क्षेत्रसंसिद्धिदायिनी

यांची वार्षिक यात्रा महान् उत्सवासह करावी; मुमुक्षूंनी सम्यक् रीतीने केली असता ती क्षेत्रात (काशीत) पूर्ण सिद्धी देणारी ठरते।

Verse 65

मुने चतुर्दशैतानि महालिंगानि यत्नतः । दृष्ट्वा न जायते जंतुः संसारे दुःखसागरे

हे मुने! ही चौदा महालिंगे यत्नपूर्वक दर्शन केल्यास जीव दुःखसागररूप संसारात पुन्हा जन्म घेत नाही।

Verse 66

क्षेत्रस्य परमं तत्त्वमेतदेव प्रिये ध्रुवम् । संसाररोगग्रस्तानामिदमेव महौषधम्

प्रिये! हेच क्षेत्राचे निश्चयात्मक परम तत्त्व आहे; संसाररोगाने ग्रस्तांसाठी हेच एक महौषध आहे।

Verse 67

क्षेत्रस्योपनिषच्चैषा मुक्तिबीजमिदं परम् । कर्मकाननदावाग्निरेषा लिंगावलिः प्रिये

प्रिये! ही क्षेत्राची उपनिषद्-सदृश गूढ वाणी, मुक्तीचे परम बीज आहे; ही लिंगावली कर्मकाननाला भस्म करणारी दावाग्नी आहे।

Verse 68

एकैकस्यास्य लिंगस्य महिमाद्यंत वर्जितः । मयैव ज्ञायते देवि सम्यङ्नान्येन केनचित्

देवि! यांतील प्रत्येक लिंगाची महिमा आद्यंतवर्जित आहे; तो सम्यक् केवळ मला ज्ञात आहे, अन्य कोणालाही नाही।

Verse 69

इति श्रुत्वा मुने प्राह देवी हृष्टतनूरुहा । प्रणम्य देवमीशानं सर्वज्ञं सर्वदं शिवम्

हे मुने! हे ऐकून देवी हर्षित झाली, अंगावर रोमांच उभे राहिले; सर्वज्ञ, सर्वद, ईशानस्वरूप शिवाला प्रणाम करून ती बोलली।

Verse 70

देव्युवाच । रहस्यं परमं काश्यां यदेतत्समुदीरितम् । तच्छ्रुत्वोत्सुकतां प्राप्तं मनो मेतीव वल्लभ

देवी म्हणाली—हे वल्लभा! काशीविषयी उच्चारलेले हे परम रहस्य ऐकून माझे मन अत्यंत उत्सुक झाले आहे।

Verse 71

यदुक्तं लिगमेकैकं महासारतरं परम् । काश्यां परमनिर्वाणकारणं कारणेश्वर

हे कारणेश्वरा! आपण सांगितले आहे की प्रत्येक लिंग एकेक करून परम सारभूत आहे; आणि काशीत तेच परम निर्वाण (मोक्ष) देण्याचे कारण आहे।

Verse 72

प्रत्येकं महिमानं मे ब्रूह्येषां भुवनेश्वर । चतुर्दशानां लिंगानां श्रवणादघहारिणाम्

हे भुवनेश्वरा! ज्यांचे श्रवण पापहरण करते अशा या चौदा लिंगांची प्रत्येकाची महिमा मला सांगावी।

Verse 73

ओंकारेशस्य लिंगस्य कथमत्र समागमः । अतिपुण्यतमात्तस्मात्क्षेत्रादमरकंटकात्

ओंकारेशाच्या लिंगाचा येथे (काशीत) समागम कसा झाला—त्या अतिपुण्यतम अमरकंटक क्षेत्रातून?

Verse 74

किमात्मकोऽयमोंकारो महिमास्य च को हर । केनाराधि पुरा चैष ददावाराधितश्च किम्

हे हरा! हा ओंकार कोणत्या स्वरूपाचा आहे आणि याची महिमा काय आहे? प्राचीन काळी याची आराधना कोणी केली, आणि प्रसन्न होऊन याने काय वरदान दिले?

Verse 75

मृडानीवाक्सुधामेतां विधाय श्रुतिगोचराम् । कथामकथयद्देव ओंकारस्यमहाद्भुताम्

अशा रीतीने मृडानी (पार्वती)ची अमृततुल्य, श्रुतीस योग्य अशी वाणी रचून देवांनी पुढे ओंकाराची महाद्भुत कथा सांगितली।

Verse 76

देवदेव उवाच । कथामाकर्णयापर्णे वर्णयामि तवाग्रतः । यथोंकारस्य लिंगस्य प्रादुर्भाव इहाभवत्

देवाधिदेव म्हणाले—हे अपर्णे, ही कथा ऐक; तुझ्या समोर मी सांगतो की येथे ओंकारलिंगाचा प्रादुर्भाव कसा झाला।

Verse 77

पुरानंदवने चात्र ब्रह्मणा विश्वयोनिना । तपस्तप्तं महादेवि समाधिं दधतापरम्

पूर्वी येथेच आनंदवनात विश्वयोनी ब्रह्म्याने, हे महादेवी, परम समाधी धारण करून तप केले।

Verse 78

पूर्णे युगसहस्रेऽथ भित्त्वा पातालसप्तकम् । उदतिष्ठत्पुरोज्योतिर्विद्योतित हरिन्मुखम्

मग युगांचे सहस्र पूर्ण होताच, सप्त पाताळ भेदून समोर एक दिव्य ज्योती उदयास आली आणि तिने विधात्या ब्रह्म्याचे हरित मुख उजळून टाकले।

Verse 79

यदंतराविरभवन्निर्व्याजेन समाधिना । तदेव परमं धाम बहिराविरभूद्विधेः

ब्रह्म्याच्या निर्व्याज समाधीने जे परम धाम अंतःकरणात प्रकट झाले, तेच सृष्टिकर्त्यास बाहेरही प्रत्यक्ष झाले।

Verse 80

योभूच्चटचटाशब्दः स्फुटतो भूमिभागतः । तच्छब्दाद्व्यसृजद्वेधाः समाधिं क्रमतो वशी

तेव्हा भूमीच्या एका भागातून स्पष्ट “चट-चट” असा शब्द झाला. त्या शब्दामुळे वशी स्रष्टा ब्रह्मा क्रमाक्रमाने समाधीतून बाहेर आले.

Verse 81

स्रष्टाविसृष्ट तद्ध्यानो यावदुन्मील्यलोचने । पुरः पश्येद्ददर्शाग्रे तावदक्षरमादिमम्

सृष्टीच्या प्रसवकार्यांत तल्लीन असलेल्या स्रष्ट्याने ध्यानावस्थेत डोळे उघडले. समोर पाहताच त्याने अग्रभागी आद्य अक्षर—अविनाशी—दर्शन घेतले.

Verse 82

अकारं सत्त्वसंपन्नमृक्क्षेत्रं सृष्टिपालकम् । नारायणात्मकं साक्षात्तमः पारे प्रतिष्ठितम्

त्याने ‘अ’कार पाहिला—सत्त्वसमृद्ध, ऋग्वेदाचे क्षेत्र, सृष्टीचा पालक; साक्षात् नारायणस्वरूप, तमाच्या पलीकडे प्रतिष्ठित.

Verse 83

उकारमथ तस्याग्रे रजोरूपं यजुर्जनिम् । विधातारं समस्तस्य स्वाकारमिव बिंबितम्

मग त्याच्या समोर ‘उ’कार प्रकट झाला—रजोरूप, यजुर्वेदाचा जनक; तो सर्वांचा विधाता, जणू स्वतःच्या रूपात प्रतिबिंबित.

Verse 84

नीरवध्वांतसंकेत सदनाभं तदग्रतः । मकारं स ददर्शाथ तमोरूपं विशेषतः

त्यानंतर त्याच्या पुढे ‘म’कार दिसला—निःशब्द अंधाराचा संकेत, सदनासारखा भास; विशेषतः तो तमोरूपच होता.

Verse 85

साम्नो योनिं लये हेतुं साक्षाद्रुद्रस्वरूपिणम् । अथ तत्पुरतो ध्याता व्यधात्स्वनयनातिथिम्

त्याने त्यास सामवेदातील सामन्‌ची योनी, लयाचे कारण आणि साक्षात् रुद्रस्वरूप असे पाहिले. मग त्या ध्येयधारकाने ते आपल्या नेत्रांचे अतिथी म्हणून समोर स्थापिले.

Verse 86

विश्वरूपमयाकारं सगुणं वापि निर्गुणम् । अनाख्यनादसदनं परमानंदविग्रहम्

तो विश्वरूपमय आकार होता—कधी सगुण, कधी निर्गुण; अवर्णनीय नादाचे धाम आणि परमानंदाचा साकार विग्रह होता.

Verse 87

शव्दब्रह्मेति यत्ख्यातं सर्ववाङ्मयकारणम् । अथोपरिष्टान्नादस्य बिंदुरूपं परात्परम्

जे ‘शब्दब्रह्म’ म्हणून ख्यात आहे—समस्त वाङ्मयाचे कारण—त्या नादाच्या वर त्याने परात्पर बिंदुरूपाचे दर्शन घेतले.

Verse 88

कारणं कारणानां च जगद्योनिं च तं परम् । विधिर्विलोकयांचक्रे तपसागोचरीकृतम्

तो परम—कारणांचा कारण आणि जगताची योनी—विधाता ब्रह्म्याने तपस्येने गोचर झालेला जाणून निरखून पाहिला.

Verse 89

अवनादोमिति ख्यातं सर्वस्यास्य प्रभावतः । भक्तमुन्नयते यस्मात्तदोमिति य ईरितः

हे ‘अवनाद-ॐ’ म्हणून ख्यात आहे; याच्या प्रभावाने हे सर्व प्रपंच प्रकटतो. आणि हे भक्ताला उन्नत करते म्हणून यास ‘ॐ’ असे म्हणतात.

Verse 90

अरूपोपि सरूपाढ्यः स धात्रा नेत्रगीकृतः । तारयेद्यद्भवांभोधेः स्वजपासक्तमानसम् । ततस्तार इति ख्यातो यस्तं ब्रह्मा व्यलोकयत्

तो अरूप असूनही सर्वरूपसमृद्ध आहे. धात्र्याने त्याला अंतर्दृष्टीचा विषय केला; कारण स्वजपात आसक्त मनाला तो भवसागरातून तारतो. म्हणून तो ‘तार’ म्हणून प्रसिद्ध—ज्याचे दर्शन ब्रह्म्याने घेतले.

Verse 91

प्रणूयते यतः सर्वैः परनिर्वाणकामुकैः । सर्वेभ्योभ्यधिकस्तस्मात्प्रणवो यैः प्रकीर्तितः

परम निर्वाणाची आकांक्षा करणारे सर्व साधक ज्या अक्षराचा उच्चार करतात, तोच ‘प्रणव’ म्हणून कीर्तित आहे; तो सर्व उच्चारांपेक्षा श्रेष्ठ मानला आहे.

Verse 92

स्वसेवितारं पुरुषं प्रणयेद्यः परंपदम् । अतस्तप्रणवं शांतं प्रत्यक्षीकृतवान्विधिः

जो आपल्या सेवक-जीवाला परम पदाकडे नेतो, तोच तो पुरुष आहे. म्हणून विधाता ब्रह्म्याने त्या शांत प्रणवाचे प्रत्यक्ष साक्षात्कार केले.

Verse 93

त्रयीमयस्तुरीयोयस्तुर्यातीतोखिलात्मकः । नादबिंदुस्वरूपो यः स प्रैक्षि द्विजगामिना

जो वेदत्रयीचा सार आहे, जो तुरीय आहे आणि तुरीयातीतही—सर्वात्मरूप; जो नाद व बिंदुरूपाने प्रकटतो—त्याचे दर्शन द्विजगामी (ब्रह्म्याने) केले.

Verse 94

प्रावर्तंत यतो वेदाः सांगाः सर्वस्य योनयः । सवेदादिः पद्मभुवा पुरस्तादवलोकितः

ज्याच्यापासून वेद सांगांसहित प्रवृत्त झाले, जो सर्वांचा कारण-योनी आहे—तोच वेदांचा आदि, पद्मभव ब्रह्म्याच्या समोर प्रकट होऊन दिसला.

Verse 95

वृषभो यस्त्रिधाबद्धो रोरवीति महोमयः । सनेत्रविषयी चक्रे परमः परमेष्ठिना

त्रिविध बंधनांनी बद्ध, महा-ॐनादाने निनादणारा तो परम ‘वृषभ’—परमेष्ठी ब्रह्म्याने नेत्रविषय केला।

Verse 96

शृंगश्चत्वारि यस्यासन्हस्तासः सप्त एव च । द्वे शीर्षे च त्रयः पादाः स देवो विधिनैक्षत

ज्याचे चार शिंगे, सात हात, दोन मस्तके व तीन पाय होते—त्या देवाचे दर्शन विधी (ब्रह्मा) यांनी केले।

Verse 97

यदंतर्लीनमखिलं भूतं भावि भवत्पुनः । तद्बीजं बीजरहितं द्रुहिणेन विलोकितम्

ज्यात भूत-भविष्य-वर्तमान सर्व प्राणी अंतर्लीन आहेत; ते बीजरहित बीज द्रुहिण (ब्रह्मा) यांनी पाहिले।

Verse 98

लीनं मृग्येत यत्रैतदाब्रह्मस्तंबभाजनम् । अतः स भाज्यते सद्भिर्यल्लिंगं तद्विलोकितम्

जिथे ब्रह्म्यापासून तृणस्तंभापर्यंत हे सर्व जग लीन झालेले म्हणून शोधले जाते—म्हणून सत्पुरुष त्या तत्त्वाचा भेद करून जाणू पाहतात; तेच लिंग ब्रह्म्याने पाहिले।

Verse 99

पंचार्था यत्र भासंते पंचब्रह्ममयं हि यत् । आदिपंचस्वरूपंयन्निरैक्षि ब्रह्मणा हि तत्

जिथे पंच तत्त्वे प्रकाशतात—जे पंचब्रह्ममय आहे—त्या आद्य पंचस्वरूपाचे ब्रह्म्याने दर्शन केले।

Verse 100

तमालोक्य ततो वेधा लिंगरूपिणमीश्वरम् । पंचाक्षरं प्रपंचाच्च भिन्नं तुष्टाव शंकरम्

लिंगरूप धारण केलेल्या त्या ईश्वराचे दर्शन होताच विधाता ब्रह्म्याने प्रपंचापासून भिन्न अशा श्रीशंकराची व पंचाक्षरी मंत्रराजाची स्तुती केली।

Verse 110

नानावर्णस्वरूपाय वर्णानां पतये नमः । नमस्ते स्वररूपाय नमो व्यंजनरूपिणे

नानावर्णस्वरूप, सर्व वर्णांचे अधिपती—आपल्याला नमस्कार। स्वररूप आपल्याला नमस्कार, व्यंजनरूपालाही नमस्कार।

Verse 120

शब्दब्रह्म नमस्तुभ्यं परब्रह्म नमोस्तुते । नमो वेदांतवेद्याय वेदानां पतये नमः

शब्दब्रह्मरूप आपल्याला नमस्कार, परब्रह्मरूप आपल्याला नमस्कार। वेदान्ताने जाणण्याजोग्या आपल्याला नमस्कार; वेदांचे स्वामी आपल्याला नमस्कार।

Verse 130

सर्वभुक्सर्वकर्ता त्वं सर्वसंहारकारक । योगिनां हृदयाकाश कृतालय नमोस्तु ते

आपण सर्वभोगी, सर्वकर्ता आणि सर्वसंहार करणारे आहात। योगींच्या हृदयाकाशात निवास करणाऱ्या आपल्याला नमस्कार।

Verse 140

त्वमेव हि शरण्यं मे त्वमेव हि गतिः परा । त्वामेव प्रणमामीश नमस्तुभ्यं नमो नमः

आपणच माझे शरण, आपणच माझी परम गती. हे ईश, मी केवळ आपल्यालाच प्रणाम करतो; आपल्याला नमस्कार, पुन्हा पुन्हा नमस्कार।

Verse 150

ईश्वर उवाच । सुरश्रेष्ठ तपःश्रेष्ठ सर्वाम्नाय निधिर्भव । सृष्टेःकरणसामर्थ्यं तवास्तु मदनुग्रहात्

ईश्वर म्हणाले—हे सुरश्रेष्ठ, हे तपःश्रेष्ठ! तू सर्व आम्नायांचा निधी हो. माझ्या अनुग्रहाने सृष्टीकार्य करण्याचे सामर्थ्य तुला लाभो.

Verse 160

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तीर्थानि सह सागरैः । षष्टि कोटि सहस्राणि मत्स्योदर्यां विशंति हि

अष्टमी व चतुर्दशीला सर्व तीर्थे सागरांसह निश्चयाने मत्स्योदरीत प्रवेश करतात—षष्टि कोटी व सहस्रांच्या परिमाणाने.

Verse 170

केवलं भूमिभाराय जन्मिनो जन्म तस्य वै । येनानंदवने दृष्टो नोंकारः सर्वकामदः

जन्मलेल्याचे जन्म खरे तर पृथ्वीवर केवळ भारच ठरते—जर आनंदवनात सर्वकामद ओंकाराचे दर्शन झाले नसेल.

Verse 180

स्कंद उवाच । ब्रह्मापि भजतेद्यापि तल्लिंगं कलशोद्भव । स्तुवन्ब्रह्म स्तवेनैव स्वात्मना विहितेन हि

स्कंद म्हणाले—हे कलशोद्भव अगस्त्य! आजही ब्रह्मा त्या लिंगाची उपासना करतात आणि स्वतःनेच रचलेल्या या स्तवाने परब्रह्माची स्तुती करतात.

Verse 182

ब्रह्मस्तवमिमं जप्त्वा त्रिकालं परिवत्सरम् । अंतकाले भवेज्ज्ञानं येन बंधात्प्रमुच्यते

हा ब्रह्मस्तव एक वर्ष त्रिकाळ जपल्यास, अंतकाळी असे ज्ञान उत्पन्न होते की ज्यामुळे बंधनातून मुक्ती मिळते.