Adhyaya 15

Verse 1

स्कंद उवाच । ज्येष्ठेश्वरस्य परितो यानि लिंगानि कुंभज । तानि पंचसहस्राणि मुनीनां सिद्धिदान्यलम्

स्कंद म्हणाले—हे कुंभज (अगस्त्य)! ज्येष्ठेश्वराच्या सभोवती जी लिंगे स्थित आहेत ती पाच हजार आहेत; ती मुनींना सिद्धी देण्यास समर्थ आहेत.

Verse 2

पराशरेश्वरं लिंगं ज्येष्ठेशादुत्तरे महत् । तस्य दर्शनमात्रेण निर्मलं ज्ञानमाप्यते

ज्येष्ठेश्वराच्या उत्तरेस पराशरेश्वर नावाचे महान लिंग विराजमान आहे; त्याचे केवळ दर्शन घेतल्याने निर्मळ, शुद्ध ज्ञान प्राप्त होते.

Verse 3

तत्रैव सिद्धिदं लिंगं मांडव्येश्वरसंज्ञितम् । न तस्य दर्शनाज्जातु दुर्बुद्धिं प्राप्नुयान्नरः

तेथेच सिद्धिदायक मांडव्येश्वर नावाचे लिंग आहे; त्याचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य कधीही दुर्बुद्धी प्राप्त करत नाही.

Verse 4

लिंगं च शंकरेशाख्यं तत्रैव शुभदं सदा । भृगुनारायणस्तत्र भक्तानां सर्वसिद्धिदः

तेथेच सदैव शुभ देणारे शंकरेश नावाचे लिंगही आहे; तेथे भृगुनारायण भक्तांना सर्व सिद्धी प्रदान करतात.

Verse 5

जाबालीश्वर संज्ञं च लिंगं तत्रातिसिद्धिदम् । तस्य संदर्शनाज्जातु न जंतुर्दुर्गतिं व्रजेत्

तेथे जाबालीश्वर नावाचे लिंगही आहे, जे अत्यंत सिद्धिदायक आहे; त्याचे दर्शन घेतल्याने कोणताही जीव कधीही दुर्गतीला जात नाही.

Verse 6

सुमंतु मुनिना श्रेष्ठस्तत्रादित्यः प्रतिष्ठितः । तस्य संदर्शनादेव कुष्ठव्याधिः प्रशाम्यति

तेथे श्रेष्ठ मुनि सुमंतु यांनी आदित्यदेवांची प्रतिष्ठा केली आहे। त्यांच्या केवळ दर्शनानेच कुष्ठरोग शांत होऊन निवळतो।

Verse 7

भैरेवी भीषणा नाम तत्र भीषणरूपिणी । क्षेत्रस्य भीषणं सर्वं नाशयेद्भावतोर्चिता

तेथे ‘भीषणा’ नावाची भैरेवी, भीषणरूपिणी देवी आहे. भावाने पूजिली असता ती क्षेत्राशी (काशीशी) संबंधित सर्व भय-त्रास नष्ट करते.

Verse 8

तत्रोपजंघने लिंगं कर्मबंधविमोक्षणम् । नृभिः संसेवितं भक्त्या षण्मासात्सिद्धिदं परम्

तेथे उपजंघन येथे कर्मबंधनातून मुक्त करणारे लिंग आहे. मनुष्यांनी भक्तीने त्याची सेवा केली तर ते सहा महिन्यांत परम सिद्धी देते.

Verse 9

भारद्वाजेश्वरं लिंगं लिंगं माद्रीश्वरं वरम् । एकत्र संस्थिते द्वे तु द्रष्टव्ये सुकृतात्मना

भारद्वाजेश्वर लिंग आणि श्रेष्ठ माद्रीश्वर लिंग—ही दोन्ही एकाच ठिकाणी स्थित आहेत; पुण्यात्म्याने त्यांचे दर्शन करावे.

Verse 10

अरुणि स्थापितं लिंगं तत्रैव कलशोद्भव । तस्य लिंगस्य सेवातः सर्वामृद्धिमवाप्नुयात्

हे कलशोद्भव (अगस्त्य)! तेथेच अरुणि यांनी स्थापित केलेले लिंग आहे. त्या लिंगाची सेवा केल्याने सर्व प्रकारची समृद्धी प्राप्त होते.

Verse 11

लिंगं वाजसनेयाख्यं तत्रास्त्यतिमनोहृरम् । तस्य संदर्शनात्पुंसां वाजपेयफलं भवेत्

तेथे ‘वाजसनेय’ नावाचे अत्यंत मनोहर लिंग आहे. त्याचे केवळ दर्शन झाले तरी मनुष्यांना वाजपेय यज्ञाचे फळ प्राप्त होते.

Verse 12

कण्वेश्वरं शुभं लिंगं लिंगं कात्यायनेश्वरम् । वामदेवेश्वरं लिंगमौतथ्येश्वरमेव च

तेथे शुभ कण्वेश्वर लिंग, कात्यायनेश्वर लिंग, वामदेवेश्वर लिंग आणि औतथ्येश्वर लिंगही आहेत.

Verse 13

हारीतेश्वरसंज्ञं च लिंगं वै गालवेश्वरम् । कुंभेर्लिंगं महापुण्यं तथा वै कौसुमेश्वरम्

तेथे हारीतेश्वर संज्ञेचे लिंग व गालवेश्वर लिंग; कुंभाचे महापुण्यदायक लिंग तसेच कौसुमेश्वर लिंगही आहेत.

Verse 14

अग्निवर्णेश्वरं चैव नैध्रुवेश्वरमेव च । वत्सेश्वरं महालिंगं पर्णादेश्वरमेव च

तेथे अग्निवर्णेश्वर व नैध्रुवेश्वर; वत्सेश्वर नावाचे महालिंग तसेच पर्णादेश्वरही आहेत.

Verse 15

सक्तुप्रस्थेश्वरं लिंगं कणादेशं तथैव च । अन्यत्तत्र महालिंगं मांडूकाय निरूपितम्

तेथे सक्तुप्रस्थेश्वर लिंग आणि कणादेशही आहेत; तसेच तेथे आणखी एक महालिंग आहे, जे मांडूकासाठी निरूपित/निर्धारित केलेले आहे.

Verse 16

वाभ्रवेयेश्वरं लिंगं शिलावृत्तीश्वरं तथा । च्यवनेश्वर लिंगं च शालंकायनकेश्वरम्

त्या पवित्र प्रदेशात वाभ्रवेयेश्वर, शिलावृत्तीश्वर, च्यवनेश्वर आणि शालंकायनकेश्वर अशी शिवलिंगे विराजमान आहेत।

Verse 17

कलिंदमेश्वरं लिंगं लिंगमक्रोधनेश्वरम् । लिंगं कपोतवृत्तीशं कंकेशं कुंतलेश्वरम

तेथेच कलिंदमेश्वर, अक्रोधनेश्वर, कपोतवृत्तीश, कंकेश आणि कुंतलेश्वर अशी शिवलिंगेही आहेत।

Verse 18

कंठेश्वरं कहोलेशं लिंगं तुंबुरुपूजितम् । मतगेशं मरुत्तेशं मगधेयेश्वरं तथा

कंठेश्वर, कहोलेश, तुंबुरूने पूजिलेले शिवलिंग, तसेच मतगेश, मरुत्तेश आणि मगधेयेश्वरही तेथे आहेत।

Verse 19

जातूकर्णेश्वरं लिंगं जंबूकेश्वरमेव च । जारुधीशं जलेशं च जाल्मेशं जालकेश्वरम्

जातूकर्णेश्वर व जंबूकेश्वर अशी शिवलिंगे तेथे आहेत; तसेच जारुधीश, जलेश, जाल्मेश आणि जालकेश्वरही आहेत।

Verse 20

एवमादीनि लिंगानि अयुतार्धानि कुंभज । स्मरणाद्दर्शनात्स्पर्शादर्चनान्नमनात्स्तुतेः

हे कुंभज (अगस्त्य)! अशा प्रकारे आणखी असंख्य शिवलिंगे आहेत; त्यांचे स्मरण, दर्शन, स्पर्श, अर्चन, नमस्कार व स्तुती केल्याने शुभ पुण्य प्राप्त होते।

Verse 21

न जातु जायते जंतोः कलुषस्य समुद्भवः । एतेषां शुभलिंगानां ज्येष्ठस्थानेति पावने

या शुभलिंगांशी संबंधित जीवामध्ये कधीही कलुष उत्पन्न होत नाही; कारण ही शुभलिंगे परम पावन ज्येष्ठस्थानी प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 22

स्कंद उवाच । एकदा तत्र यद्वृत्तं ज्येष्ठस्थाने महामुने । तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणुष्वाघविनाशनम्

स्कंद म्हणाले—हे महामुने! ज्येष्ठस्थानी एकदा जे घडले ते मी तुला सांगतो; ऐक, हा वृत्तांत पापनाशक आहे।

Verse 23

स्वैरं विहरतस्तत्र ज्येष्ठस्थाने महेशितुः । कौतुकेनैव चिक्रीड शिवा कंदुकलीलया

त्या ज्येष्ठस्थानी महेश स्वैर विहार करीत असता, शिवेने कौतुकाने कंदुक-लीला म्हणजेच चेंडूचा खेळ आरंभिला।

Verse 24

उदंच न्न्यंचदंगानां लाघवं परितन्वती । निःश्वासामोदमुदित भ्रमराकुलितेक्षणा

अंग वर-खाली हलवीत ती लाघवाची शोभा पसरवीत होती; श्वासाच्या सुगंधाने हर्षित, तिची दृष्टी भ्रमरांनी गजबजली होती।

Verse 25

भ्रश्यद्ध म्मिल्लसन्माल्य स्थपुटीकृत भूमिका । स्विद्यत्कपोलपत्राली स्रवदंबुकणोज्ज्वला

तिचा जूडा व फुलांची माळ सटकत होती; ठेक्याने पाय आपटल्याने भूमी दाबली जात होती. कपोलांवरील पत्रालंकार घामाने झळकत, टपकत्या थेंबांनी उजळत होते।

Verse 26

स्फुटच्चोलांशुकपथनिर्यदंगप्रभावृता । उल्लसत्कंदुकास्फालातिशोणितकरांबुजा

तिच्या वस्त्रातील उघड्या जागांतून देहकांती चमकून दिसत होती; आणि चेंडूच्या जोरदार फटक्याने तिचे कमलासारखे हात गडद अरुण तेजाने उजळले।

Verse 27

कंदुकानुग सदृष्टि नर्तित भ्रूचलतांचला । मृडानी किल खेलंती ददृशे जगदंबिका

चेंडूच्या मागे लागलेली नजर, नाचणाऱ्या भुवया आणि हलणारा पदर—अशा अवस्थेत मृडानी, जगदंबिका, खरोखरच खेळताना दिसली।

Verse 28

अंतरिक्षचराभ्यां च दितिजाभ्यां मनोहरा । कटाक्षिताभ्यामिव वै समुपस्थितमृत्युना

आकाशात संचार करणारे दितीपुत्र दोन मोहक दैत्य जवळ आले; पण देवीच्या कटाक्षानेच जणू साक्षात मृत्यूच समोर उभा राहिला।

Verse 29

विदलोत्पल संज्ञाभ्यां दृप्ताभ्यां वरतो विधेः । तृणीकृतत्रिजगती पुरुषाभ्यां स्वदोर्बलात्

विदल व उत्पल नावाचे ते दोन गर्विष्ठ, विधाता ब्रह्म्याकडून वर मिळवून, आपल्या भुजबलाने त्रैलोक्याला तृणासमान तुच्छ मानीत होते।

Verse 30

देवीं परिजिहीर्षू तौ विषमेषु प्रपीडितौ । दिवोवतेरतुः क्षिप्रं मायां स्वीकृत्य शांबरीम्

देवीचे अपहरण करण्याच्या हेतूने, आपल्या कठीण कपटयोजनांत अडकलेले ते दोघे लवकरच स्वर्गातून उतरले आणि शांबरी माया धारण केली।

Verse 31

धृत्वा पारषदीं मूर्तिमायातावंबिकांतिकम् । तावत्यंतं सुदुर्वृत्तावतिचंचलमानसा

पार्षदांचे रूप धारण करून ते दोघे अत्यंत दुराचारी, अतिचंचल मनाचे, अंबिकेजवळ येऊन पोहोचले।

Verse 32

सर्वज्ञेन परिज्ञातौ चांचल्याल्लोचनोद्भवात् । कटाक्षिताथ देवेन दुर्गादुर्गारिघातिनी

त्यांच्या डोळ्यांतून उठलेल्या चंचलतेमुळे सर्वज्ञ देवाने त्यांना तत्क्षणी ओळखले; मग दुर्ग-दुर्गाच्या शत्रूंचा घात करणारी दुर्गा देवीने त्यांच्यावर कटाक्ष टाकला।

Verse 33

विज्ञाय नेत्रसंज्ञां तु सर्वज्ञार्ध शरीरिणी । तेनैव कंदुकेनाथ युगपन्निजघान तौ

नेत्रांनी दिलेला संकेत ओळखून, सर्वज्ञाच्या अर्धशरीरस्वरूपा देवीने त्याच कंदुकाने त्या दोघांना एकाच वेळी ठार केले।

Verse 34

महाबलौ महादेव्या कंदुकेन समाहतौ । परिभ्रम्य परिभ्रम्य तौ दुष्टौ विनिपेततुः

महादेवीच्या कंदुकाने आघात झाल्याने ते दोघे महाबळवान दुष्ट वारंवार गरगर फिरत अखेर कोसळले।

Verse 35

वृंतादिव फले पक्वे तालादनिललोलिते । दंभोलिना परिहते शृंगेइव महागिरेः

ते असे कोसळले जसे ताडावर वाऱ्याने हललेल्या देठावरचे पिकलेले फळ तुटून पडते; किंवा वज्राघाताने महागिरीचे शिखर ढासळावे तसे।

Verse 36

तौ निपात्य महादैत्यावकार्यकरणोद्यतौ । ततः परिणतिं यातो लिंगरूपेण कंदुकः

अधर्मकर्मास उद्यत अशा त्या दोन महादैत्यांना पाडून, नंतर कंदुकाने अद्भुत परिवर्तन प्राप्त केले व शिवलिंगरूपाने प्रतिष्ठित झाला।

Verse 37

कंदुकेश्वरसंज्ञं च तल्लिंगमभवत्तदा । ज्येष्ठेश्वर समीपे तु सर्वदुष्टनिवारणम्

तेव्हा ते लिंग ‘कंदुकेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले; ज्येष्ठेश्वराच्या समीप स्थित ते सर्व दुष्टता निवारण करणारे म्हणून ख्यात आहे।

Verse 38

कंदुकेश समुत्पत्तिं यः श्रोष्यति मुदान्वितः । पूजयिष्यति यो भक्तस्तस्य दुःखभयं कुतः

जो आनंदाने कंदुकेशाची उत्पत्ती ऐकतो आणि जो भक्तिभावाने त्याची पूजा करतो—त्याला दुःख वा भय कसे येईल?

Verse 39

कंदुकेश्वर भक्तानां मानवानां निरेनसाम् । योगक्षेमं सदा कुर्याद्भवानी भयनाशिनी

कंदुकेश्वराच्या निष्पाप भक्त मानवांसाठी भय-नाशिनी भवानी सदैव योगक्षेम—प्राप्ती व रक्षण—करिते।

Verse 40

मृडानी तस्य लिंगस्य पूजां कुर्यात्सदैव हि । तत्रैव देव्या सान्निध्यं पार्वत्या भक्तसिद्धिदम्

मृडानी (पार्वती) त्या लिंगाची पूजा सदैव करते; आणि तेथेच देवी पार्वतीचे सान्निध्य असते, जे भक्तांना सिद्धी देते।

Verse 41

कंदुकेशं महालिंगं काश्यां यैर्न समर्चितम् । कथं तेषां भवनीशौ स्यातां सर्वेप्सितप्रदौ

जे काशीमध्ये कंदुकेश महालिंगाचे विधिपूर्वक पूजन करीत नाहीत, त्यांना भवानी व ईश सर्व इच्छित फल देणारे कसे होतील?

Verse 42

द्रष्टव्यं च प्रयत्नेन तल्लिंगं कंदुकेश्वरम् । सर्वोपसर्गसंघातविघातकरणं परम्

प्रयत्नाने त्या कंदुकेश्वर लिंगाचे दर्शन घ्यावे; कारण ते सर्व उपसर्गांच्या समूहाचा परम नाश करणारे आहे.

Verse 43

कंदुकेश्वर नामापि श्रुत्वा वृजिनसंततिः । क्षिप्रं क्षयमवाप्नोति तमः प्राप्योष्णगुं यथा

‘कंदुकेश्वर’ हे नाम जरी ऐकले तरी पापांची अखंड मालिका शीघ्र नष्ट होते—जशी उष्णता व प्रकाश मिळताच अंधार नाहीसा होतो.

Verse 44

स्कंद उवाच । संशृणुष्व महाभाग ज्येष्ठेश्वर समीपतः । यद्वृत्तांतमभूद्विप्र परमाश्चर्यकृद्ध्रुवम्

स्कंद म्हणाले—हे महाभाग ब्राह्मणा, ज्येष्ठेश्वराच्या समीप जे परम अद्भुत व निश्चयच आश्चर्यकारक वृत्तांत घडला, तो लक्षपूर्वक ऐक.

Verse 45

दंडखाते महातीर्थे देवर्षिपितृतृप्तिदे । तप्यमानेषु विप्रेषु निष्कामं परमं तपः

दंडखात नावाच्या महातीर्थात—जे देव, ऋषी व पितरांना तृप्ती देणारे आहे—विप्र तपश्चर्येत मग्न असताना निष्काम परम तप आचरले जात होते.

Verse 46

दैत्यो दुंदुभिनिर्ह्रादो दुष्टः प्रह्लादमातुलः । देवाः कथं सुजेयाः स्युरित्युपायमचिंतयत्

दुष्ट दैत्य दुंदुभिनिर्ह्राद, प्रह्लादाचा मामा, असा विचार करून उपाय शोधू लागला—“देवांना कसे सहज जिंकता येईल?”

Verse 47

किं बलाश्च किमाहाराः किमाधारा हि देवताः । विचार्य बहुशो दैत्यस्तत्त्वं विज्ञाय निश्चितम्

“त्यांचे बळ काय? त्यांचा आहार काय? देवता खरे तर कशावर आधारले आहेत?”—असा दैत्य वारंवार विचार करून तत्त्व जाणून दृढ निश्चयास पोहोचला.

Verse 48

अवश्यमग्रजन्मानो हेतवोत्र विचारतः । ब्राह्मणान्हंतुमसकृत्कृतवानुद्यमं ततः

असा विचार करून त्याने ठरविले की येथे निर्णायक कारण अग्रजन्मा ब्राह्मणच आहेत; म्हणून तो वारंवार ब्राह्मणवधाचा उद्योग करू लागला.

Verse 49

यतः क्रतुभुजो देवाः क्रतवो वेदसंभवाः । ते वेदा ब्राह्मणाधीनास्ततो देवबलं द्विजाः

कारण देव यज्ञांचे भोग घेणारे आहेत; यज्ञ वेदांपासून उत्पन्न होतात; आणि वेद ब्राह्मणांवर अवलंबून आहेत—म्हणून, हे द्विजांनो, देवांचे बळ ब्राह्मणांमध्येच आहे.

Verse 50

निश्चितं ब्राह्मणाधाराः सर्वे वेदाः सवासवाः । गीर्वाणा ब्राह्मणबला नात्र कार्या विचारणा

निश्चितच सर्व वेद, इंद्रासह देवगण, ब्राह्मणांवरच आधारले आहेत. देवता ब्राह्मणबलानेच समर्थ होतात—येथे अधिक विचार नको.

Verse 51

ब्राह्मणा यदि नष्टाः स्युर्वेदा नष्टास्ततः स्वयम् । आम्नायेषु प्रणष्टेषु विनष्टाः शततंतवः

ब्राह्मण जर नष्ट झाले, तर त्यानंतर वेदही आपोआप नष्ट होतील. आणि आम्नाय—पवित्र परंपरा—लोप पावल्यास परंपरेचे शततंतूही विनष्ट होतील.

Verse 52

यज्ञेषु नाशं गच्छत्सु हृताहारास्ततः सुराः । निर्बलाः सुखजेयाः स्युर्जितेषु त्रिदशेष्वथ

यज्ञांचा नाश होताच देवांचा आहार हिरावला जातो. मग देव निर्बल व सहज जिंकण्याजोगे होतात; आणि त्रिदश पराजित झाले की लोकव्यवस्था उलथून पडते.

Verse 53

अहमेव भविष्यामि मान्यस्त्रिजगतीपतिः । आहरिष्यामि देवानामक्षयाः सर्वसंपदः

मीच त्रैलोक्याचा मान्य अधिपती होईन. देवांच्या सर्व अक्षय संपदा व ऐश्वर्य मी हिरावून घेईन.

Verse 54

निर्वेक्ष्यामि सुखान्येव राज्ये निहतकंटके । इति निश्चित्य दुर्बुद्धिः पुनश्चिंतितवान्मुने

कंटक (विघ्न) नष्ट झालेल्या राज्यात मी फक्त सुखच उपभोगीन. असा निश्चय करून, हे मुने, त्या दुर्बुद्धीने पुन्हा विचार केला.

Verse 55

द्विजाः क्व संति भूयांसो ब्रह्मतेजोतिबृंहिताः । श्रुत्यध्ययन संपन्नास्तपोबल समन्विताः

ते अनेक द्विज कुठे आहेत—जे ब्रह्मतेजाने वृद्ध, श्रुतीच्या अध्ययनात संपन्न आणि तपोबलाने युक्त आहेत?

Verse 56

भूयसां ब्राह्मणानां तु स्थानं वाराणसी भवेत् । तानादावुपसंहृत्य यामि तीर्थांतरं ततः

अनेक ब्राह्मणांचे मुख्य स्थान वाराणसीच आहे. प्रथम तेथे त्यांचा संहार करून, मग मी अन्य तीर्थांकडे जाईन.

Verse 57

यत्रयत्र हि तीर्थेषु यत्रयत्राश्रमेषु च । संति सर्वेऽग्रजन्मानस्ते मयाद्याः समंततः

जिथे जिथे तीर्थे, जिथे जिथे आश्रम—तिथे तिथे अग्रज द्विज आहेत; ते सर्व माझ्याकडून सर्व बाजूंनी वधास पात्र आहेत.

Verse 58

इति दुंदुभिनिर्ह्रादो मतिं कृत्वा कुलोचिताम् । प्राप्यापि काशीं दुर्वृत्तो मायावी न्यवधीद्द्विजान्

असा निर्धार करून दुंदुभिनिर्ह्रादाने आपल्या कुलास शोभेल अशी बुद्धी धरली. काशीला पोहोचून तो दुष्ट मायावी द्विजांचा वध करू लागला.

Verse 60

यथा कोपि न वेत्त्येव तथाच्छन्नोऽभवत्पुनः । वने वनेचरो भूत्वा यादोरूपी जलाशये

कोणालाही तो कळू नये म्हणून तो पुन्हा लपून राहिला. वनात वनचारी होऊन, आणि जलाशयांत जलचररूप धारण करून तो फिरत राहिला.

Verse 61

अदृश्यरूपी मायावी देवानामप्यगोचरः । दिवाध्यानपरस्तिष्ठेन्मुनिवन्मुनिमध्यगः

अदृश्यरूप धारण करणारा तो मायावी देवांनाही अगोचर होता. दिवसा तो ध्यानात तल्लीन राहे आणि मुनिमध्ये मुनिसारखा वावरत असे.

Verse 62

प्रवेशमुटजानां च निर्गमं च विलोकयन् । यामिन्यां व्याघ्ररूपेण ब्राह्मणान्भक्षयेद्बहून्

तो पर्णकुट्यांत प्रवेश व बाहेर येणे यांकडे पाहत असे; आणि रात्री व्याघ्ररूप धारण करून अनेक ब्राह्मणांना भक्षण करी।

Verse 63

निःशब्दमेव नयति नत्यजेदपि कीकसम् । इत्थं निपातिता विप्रास्तेन दुष्टेन भूरिशः

तो त्यांना अगदी निःशब्दपणे घेऊन जाई; मागे प्रेतही सोडीत नसे. अशा रीतीने त्या दुष्टाने अनेक ब्राह्मणांना पाडले.

Verse 64

एकदा शिवरात्रौ तु भक्तस्त्वेको निजोटजे । सपर्यां देवदेवस्य कृत्वा ध्यानस्थितोभवत्

एकदा शिवरात्रीस एक भक्त आपल्या कुटीत एकटाच होता; देवाधिदेवाची सपर्या करून तो ध्यानस्थ झाला.

Verse 65

स च दुंदुभिनिर्ह्राद दैत्येंद्रो बलदर्पितः । व्याघ्र रूपं समास्थाय तमादातुं मतिं दधे

आणि तो दुंदुभिनिर्ह्राद नावाचा दैत्येंद्र, बळाच्या गर्वाने मत्त होऊन, व्याघ्ररूप धारण करून त्याला पकडण्याचा निश्चय करू लागला.

Verse 66

तं भक्तं ध्यानमापन्नं दृढचित्तं शिवेक्षणे । कृतास्त्रमंत्रविन्यासं तं क्रांतुमशकन्न सः

परंतु तो भक्त ध्यानमग्न, शिवदर्शनात दृढचित्त, आणि मंत्ररक्षा व आस्त्रविन्यासाने सुरक्षित होता; त्याला तो जिंकू शकला नाही.

Verse 67

अथ सर्वगतः शंभुर्ज्ञात्वा तस्याशयं हरः । दैत्यस्य दुष्टरूपस्य वधाय विदधे धियम्

तेव्हा सर्वव्यापी हर-शंभूंनी त्या दैत्याचा हेतू जाणून, त्या दुष्टरूप असुराच्या वधासाठी व पावन क्षेत्ररक्षणासाठी उपाय निश्चित केला।

Verse 68

यावदादित्सति व्याघ्रस्तावदाविरभूद्धरः । जगद्रक्षामणिस्त्र्यक्षो भक्तरक्षण दक्षधीः

व्याघ्र जसा प्रहारास उद्यत झाला, तसाच धरो (शिव) तत्क्षणी प्रकट झाला—त्रिनेत्री, जगद्रक्षेचा मणी, भक्तरक्षणात दक्ष दृढबुद्धी।

Verse 69

रुद्रमायांतमालोक्य तद्भक्तार्चित लिंगतः । दैत्यस्तेनैव रूपेण ववृधे भूधरोपमः

भक्ताने पूजलेल्या त्या लिंगातून रुद्र येताना पाहून, दैत्य वैरगर्वाने त्याच रूपात फुगून पर्वतासारखा विशाल झाला।

Verse 70

सावज्ञमथसर्वज्ञं यावत्पश्यति दानवः । तावदायांतमादाय कक्षायंत्रे न्यपीडयत्

मग दानवाने सर्वज्ञ प्रभूंना अवमानाने पाहताच, ते जवळ येताच त्यांना पकडून कंबरेच्या आवळ्यासारखे यंत्रवत् दाबून टाकले।

Verse 71

पंचास्यस्त्वथ पंचास्यं मुष्ट्या मूर्धन्यताडयत् । स च तेनैव रूपेण कक्षानिष्पेषणेन च

तेव्हा पंचास्य (शिव) यांनी पंचास्य शत्रूच्या मस्तकावर मुष्टीने प्रहार केला; आणि त्याच रूपाने व कक्षा-निष्पेषणानेही दैत्याचा हल्ला परतवला।

Verse 72

अत्यार्तमरटद्व्याघ्रो रोदसी परिपूरयन् । तेन नादेन सहसा सं प्रवेपितमानसाः

अत्यंत वेदनेने व्याकुळ झालेला वाघ गर्जला; त्या गर्जनेने आकाश-पृथ्वी भरून गेली. त्या सहसा उठलेल्या नादाने सर्वांची मने भयाने थरथरली.

Verse 73

तपोधनाः समाजग्मुर्निशि शब्दानुसारतः । तत्रेश्वरं समालोक्य कक्षीकृत मृगेश्वरम्

तपोधन मुनी रात्री त्या शब्दाचा मागोवा घेत तेथे आले; आणि तेथे त्यांनी ईश्वराला पाहिले—जो मृगराजाला कक्षेत धरून होते.

Verse 74

तुष्टुवुः प्रणता सर्वे शर्वं जयजयाक्षरैः । परित्राता जगत्त्रातः प्रत्यूहाद्दारुणादितः

सर्वांनी नम्र होऊन ‘जय जय’च्या घोषाने शर्वाची स्तुती केली; कारण तोच परित्राता, जगत्राता, जो दारुण विघ्नांपासून तारतो.

Verse 75

अनुग्रहं कुरुध्वेश तिष्ठात्रैव जगद्गुरो । अनेनैव हि रूपेण व्याघ्रेश इति नामतः

अनुग्रह करा, हे ईश; हे जगद्गुरो, इथेच स्थिर रहा. याच रूपाने ‘व्याघ्रेश’ या नावाने प्रसिद्ध रहा.

Verse 76

कुरु रक्षां महादेव ज्येष्ठस्थानस्य सर्वदा । अन्येभ्योप्युपसर्गेभ्यो रक्ष नस्तीर्थवासिनः

हे महादेव, या ज्येष्ठस्थानाचे सदैव रक्षण कर; आणि इतर उपसर्गांपासूनही आम्हा तीर्थवासीयांचे रक्षण कर.

Verse 77

इति श्रुत्वा वचस्तेषां देवश्चंद्रविभूषणः । तथेत्युक्त्वा पुनः प्राह शृणुध्वं द्विजपुंगवाः

त्यांचे वचन ऐकून चंद्रभूषण देव म्हणाले—“तथास्तु।” मग पुन्हा म्हणाले—“हे द्विजश्रेष्ठांनो, ऐका।”

Verse 78

यो मामनेन रूपेण द्रक्ष्यति श्रद्धयात्र वै । तस्योपसर्गसंघातं घातयिष्याम्यसंशयम्

जो येथे श्रद्धेने याच रूपात माझे दर्शन करील, त्याच्यावर येणाऱ्या उपद्रवांचा समूह मी निःसंशय नष्ट करीन।

Verse 79

एतल्लिंगं समभ्यर्च्य यो याति पथि मानवः । चौरव्याघ्रादिसंभूत भयं तस्य कुतो भवेत्

जो मनुष्य या लिंगाची विधिपूर्वक पूजा करून मार्गाने जातो, त्याला चोर, वाघ इत्यादींमुळे होणारे भय कसे होईल?

Verse 80

मच्चरित्रमिदं श्रुत्वा स्मृत्वा लिंगमिदं हृदि । संग्रामे प्रविशन्मर्त्यो जयमाप्नोति नान्यथा

माझे हे चरित्र ऐकून आणि हे लिंग हृदयात स्मरून जो मर्त्य संग्रामात प्रवेश करतो, तो विजय मिळवतो—अन्यथा नाही।

Verse 81

इत्युक्त्वा देवदेवशस्तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ । सविस्मयास्ततो विप्राः प्रातर्याता यथागतम्

असे बोलून देवाधिदेव त्या लिंगात लीन झाले. मग विस्मयचकित विप्र प्रातःकाळी जसे आले तसेच परत गेले।

Verse 82

स्कन्द उवाच । तदा प्रभृति कुंभोत्थ लिंगं व्याघ्रेश्वराभिधम् । ज्येष्ठेशादुत्तरेभागे दृष्टं स्पृष्टं भयापहम्

स्कंद म्हणाले: हे कुंभज! तेव्हापासून ते लिंग व्याघ्रेश्वर या नावाने प्रसिद्ध झाले. ज्येष्ठेश्वराच्या उत्तरेस असलेल्या या लिंगाचे दर्शन आणि स्पर्श केल्याने भय नाहीसे होते.

Verse 83

व्याघ्रेश्वरस्य ये भक्तास्तेभ्यो बिभ्यति किंकराः । यामा अपि महाक्रूरा जयजीवेति वादिनः

जे व्याघ्रेश्वराचे भक्त आहेत, त्यांना यमदूतही घाबरतात. यमाचे अत्यंत क्रूर सेवकही त्यांना पाहून 'जय असो, जिवंत राहा' असे म्हणतात.

Verse 84

पराशरेश्वरादीनां लिंगानामिह संभवम् । श्रुत्वा नरो न लिप्येत महापातककर्दमैः

येथे पराशरेश्वर इत्यादी लिंगांच्या उत्पत्तीची कथा ऐकून मनुष्य महापापांच्या चिखलाने माखला जात नाही.

Verse 85

कंदुकेश समुत्पत्तिं व्याघ्रे शाविर्भवं तथा । समाकर्ण्य नरो जातु नोपसर्गैः प्रदूयते

कंदुकेशाची उत्पत्ती आणि व्याघ्रेश्वराचा आविर्भाव ऐकल्याने मनुष्याला कधीही संकटांचा त्रास होत नाही.

Verse 86

उटजेश्वर लिंगं तु व्याघ्रेशात्पश्चिमे स्थितम् । भक्तरक्षार्थमुद्भूतं स्यात्समभ्यर्च्य निर्भयः

उटजेश्वर लिंग व्याघ्रेश्वराच्या पश्चिमेस स्थित आहे. भक्तांच्या रक्षणासाठी ते प्रकट झाले आहे; त्याची पूजा करून मनुष्य निर्भय होतो.