Adhyaya 39

Verse 1

स्कंद उवाच । पुनः स नारदोऽगस्त्य देव्याः प्राक्समुपागतः । तद्वृत्तांतमशेषं च हरायावेदितुं ययौ

स्कंद म्हणाला—हे अगस्त्य! नारद प्रथम देवीकडे जाऊन, नंतर सर्व वृत्तांत संपूर्णपणे हर (शिव) यांना निवेदन करण्यास गेला.

Verse 2

दृष्ट्वा स नारदः शंभुं नंदिना सह संकथाम् । कांचित्तर्जनिविन्यास पूर्वं कुर्वंतमानमत्

नारदाने शंभूला नंदीसह संवाद करताना पाहिले; आणि प्रथम तर्जनीने एक संकेत करून, नम्रपणे प्रणाम केला.

Verse 3

उपाविशच्च शैलादि विसृष्टासनमुत्तमम् । वैलक्ष्यं नाटयन्किंचित्क्षणं जोषं समास्थितः

शैलज (शिव) यांनी दिलेल्या उत्तम आसनावर तो बसला. किंचित संकोच दाखवीत तो क्षणभर मौन राहिला.

Verse 4

आकारेणैव सर्वज्ञस्तद्वृत्तांतं विवेद ह । अवादीच्च मुनिं शंभुः कुतो मौनावलंबनम्

सर्वज्ञ प्रभूंनी त्याच्या हावभावावरूनच सर्व वृत्तांत जाणला. शंभूंनी मुनीस म्हटले—“तू मौनाचा आधार का घेतोस?”

Verse 5

शरारिणां स्थितिरियमुत्पत्तिप्रलयात्मिका । दिव्यान्यपि शरीराणि कालाद्यांत्येवमेव हि

देहधारी जीवांची ही स्थिती उत्पत्ती-प्रलयस्वरूप आहे। दिव्य देहसुद्धा काळाच्या प्रवाहात नष्ट होतात—हे निश्चित।

Verse 6

दृश्यं विनश्वरं सर्वं विशेषाद्यदनीश्वरम् । ततोऽत्र चित्रं किं ब्रह्मन्कंकालः कालयेन्न वै

दिसणारे सर्व काही नश्वर आहे, विशेषतः जे स्वाधीन नाही. मग हे ब्रह्मन्, यात आश्चर्य काय की कंकालाला काळ नष्ट करील?

Verse 7

अभाविनो हि भावस्य भावः क्वापि न संभवेत् । भाविनोपि हि नाभावस्ततो मुह्यंति नो बुधाः

जे होणारच नाही त्याचे अस्तित्व कुठेही संभवत नाही; आणि जे होणार आहे त्याचा अभाव होत नाही. म्हणून ज्ञानी भ्रमित होत नाहीत.

Verse 8

शंभूदीरितमाकर्ण्य स इत्थं मुनिपुंगवः । प्रोक्तवान्सत्यमेवैतद्यद्देवेन प्रभाषितम्

शंभूचे वचन ऐकून तो मुनिश्रेष्ठ म्हणाला—“देवाने जे सांगितले ते निश्चयच सत्य आहे.”

Verse 9

अवश्यमेव यद्भाव्यं तद्भूतं नात्र संशयः । परं मां बाधतेत्यंतं चिंतैका चित्तमाथिनी

जे होणार ते नक्कीच घडते—यात संशय नाही. पण एकच चिंता मला अत्यंत छळते, मनाला मथून टाकते.

Verse 10

नापचीयेत ते किंचिन्नोपचीयेत तत्त्वतः । अव्ययत्वाच्च पूर्णत्वाद्धानिवृद्धी कृतस्त्वयि

तत्त्वतः तुझ्यात काहीही कमी होत नाही, काहीही वाढत नाही. तू अव्यय व सदैव पूर्ण आहेस; ‘हानी’ व ‘लाभ’ या केवळ तुझ्यावर आरोपिलेल्या कल्पना आहेत.

Verse 11

अहो वराकः संसारः क्व भविष्यत्यनीश्वरः । आरभ्याद्यदिनं न त्वामर्चयिष्यंति केपि यत्

अहो, हा संसार किती दीन आहे! ईश्वराविना तो कुठे टिकेल? आजपासून जे कोणी तुझी उपासना करणार नाहीत, त्यांना मग कोणता आधार उरेल?

Verse 12

यतः प्रजापतिर्दक्षो न त्वामाहूतवान्क्रतौ । तेनाद्यरीढि तं दृष्ट्वा देवर्षिमनुजा अपि

प्रजापती दक्षाने यज्ञात तुला आमंत्रित केले नाही; म्हणून आजही त्याला पाहताच देवर्षी व मनुष्य—तो अपराध ओळखून—त्याच्यापासून दूर होतात.

Verse 13

तव रीढां करिष्यंति किमैश्वर्येण रीढिनाम् । प्राप्तावहेडना लोके जितकालभया अपि । अथैश्वर्येण संपन्नाः प्रतिष्ठाभाजनं किमु

जे तुझी शरण घेतात, त्यांना लौकिक ऐश्वर्याची काय गरज? लोक उपहास करोत तरी त्यांनी काळ-मृत्यूचे भय जिंकलेले असते; आणि जर ते संपन्नही असतील, तर आणखी कोणती ‘प्रतिष्ठा’ हवी?

Verse 14

महीयसायुषा तेषां वसुभिर्भूरिभिश्च किम् । येऽभिमानधनानेह लब्धरीढाः पदेपदे

त्यांना दीर्घायुष्य वा विपुल धन याचा काय उपयोग? जे येथे अभिमानालाच धन मानतात—पदोपदी आधार मिळूनही—तत्त्वतः अंतःकरणी रिकामेच राहतात.

Verse 15

अचेतनाश्च सावज्ञा जीवंतोपि न कीर्तये । अभिमानधना धन्या वरं योषित्सुसासती

जे जिवंत असूनही अचेतन व अवज्ञाकारी आहेत, ते कीर्तनीय नाहीत. अभिमानालाच धन मानणाऱ्या तथाकथित ‘धन्य’ लोकांपेक्षा सुसती स्त्रीच श्रेष्ठ आहे.

Verse 16

या त्वद्विनिंदाश्रवणात्तृणीचक्रे स्वजीवितम् । इत्याकर्ण्य महाकालः सम्यग्ज्ञात्वा सतीव्ययम्

जिने तुझी निंदा ऐकताच आपल्या जीविताला तृणासमान मानले—हे ऐकून महाकालाने सतीचा त्याग योग्य रीतीने जाणून (कृत्यास) उद्युक्त झाला.

Verse 17

सत्यं मुने सती देवी तृणीचक्रे स्वजीवितम् । जोषं स्थिते मुनौ तत्र तन्महाकालसाध्वसात्

सत्य आहे, हे मुने! देवी सतीने आपल्या जीविताला तृणासमान केले. आणि तेथे मुनि जो मौन राहिला, ते महाकालाच्या साध्वसामुळेच होते.

Verse 18

रुद्रश्चातीवरुद्रोभूद्बहुकोपाग्निदीपितः । ततस्तत्कोपजाद्वह्निराविरासीन्महाद्युतिः

रुद्र अत्यंत उग्र झाला, तीव्र क्रोधाग्नीने प्रज्वलित. त्या क्रोधातून उत्पन्न झालेल्या वह्नीतून महान तेज प्रकट झाले.

Verse 19

प्रत्यक्षः प्रतिमाकारः कालमृत्युप्रकंपनः । उवाच च प्रणम्येशं भुशुंडीं महतीं दधत्

तो प्रत्यक्ष साकार झाला—ज्याच्या भयाने काळ व मृत्युही कंपित होतात. ईश्वराला प्रणाम करून, महान भुशुंडी धारण करून, तो बोलू लागला.

Verse 20

आज्ञां देहि पितः किं ते करवै दास्यमुत्तमम् । ब्रह्मांडमेककवलं करवाणि त्वदाज्ञया

आज्ञा द्या, हे पितः—मी तुमची कोणती परम सेवा करू? तुमच्या आज्ञेने मी अखिल ब्रह्मांडही एक घास करून टाकण्यास सिद्ध आहे।

Verse 21

पिबामि चार्णवान्सप्ताप्येकेन चुलुकेन वै । रसातलं वा पातालं पातालं वा रसातलम्

एकाच चुल्लूने मी सातही समुद्र पिऊ शकतो; आणि रसातलाला पाताळ—किंवा पाताळाला रसातल—असे उलटवू शकतो।

Verse 22

त्वदाज्ञया नयामीश विनिमय्य स्वहेलया । सलोकपालमिंद्रं वा धृत्वा केशैरिहानये

हे ईश्वरा! तुझ्या आज्ञेने मी स्वहेलया लोकपालांसह इंद्रालाही केसांनी धरून ओढत इथे आणू शकतो।

Verse 23

अपि वैकुंठनाथश्चेत्तत्साहाय्यं करिष्यति । तदा तं कुंठितास्त्रं च करिष्यामि त्वदाज्ञया

वैकुंठनाथ जरी त्याला साहाय्य करायला आला, तरीही तुझ्या आज्ञेने मी त्या अस्त्रशक्तीला कुंठित करून निष्फळ करीन।

Verse 24

दनुजा दितिजाः के वै वरा कारणदुर्बलाः । तेषु चोत्कटतां कोपि धत्ते तं प्रणिहन्म्यहम्

दानव-दितिज तरी कोण? वरदानांनीच बलवान झाले, स्वभावतः दुर्बलच. त्यांच्यात जो कोणी उग्र दर्प धरेल, त्याला मी ठार करीन।

Verse 25

कालं बध्नामि वा संख्ये मृत्योर्वा मृत्युमर्थये । स्थावरेषु चरेष्वत्र मयि कुद्धे रणांगणे

रणात मी काळालाही बांधू शकतो, किंवा मृत्यूसाठीही मृत्यू मागू शकतो। मी रणांगणी क्रुद्ध झालो की स्थावर-जंगम सर्व प्राण्यांत भय पसरते।

Verse 26

त्वद्बलेन महेशान न कोपि स्थैर्यमेष्यति । ममपादतलाघातादेतद्वै क्षोणिमंडलम्

हे महेशान! तुझ्या बळाने कोणीही स्थिर राहणार नाही. माझ्या पायाच्या तळव्याच्या आघाताने हे संपूर्ण क्षोणिमंडल निश्चयच कंपेल.

Verse 27

कदलीदलवद्वाताद्वेपते सरसातलम् । चूर्णीकरोमि दोर्दंडघाताच्चैतान्कुलाचलान्

वाऱ्याने थरथरणाऱ्या केळीच्या पानासारखी रसातळापर्यंत ही पृथ्वी कंपते. आणि मी माझ्या भुजादंडाच्या घातांनी या कुलाचलांना चूर्ण करतो.

Verse 28

किं बहूक्तेन देह्याज्ञां ममासाध्यं न किंचन । त्वत्पादबलमासाद्य कृतं विद्ध्यद्यचिंतितम्

अधिक काय सांगू? आज्ञा द्या—माझ्यासाठी काहीही असाध्य नाही. तुझ्या चरणबळाचा आश्रय घेऊन, आज अचिंतितही सिद्ध झाले आहे असे जाण.

Verse 29

इति प्रतिज्ञां तस्येशः श्रुत्वा कृतममन्यत । कृतकृत्यमिवात्यंतं तं मुदा प्रत्युवाच च

त्याची ही प्रतिज्ञा ऐकून ईश्वराने ते कार्य झालेच असे मानले. आणि जणू आपले प्रयोजन पूर्ण सिद्ध झाले आहे अशा आनंदाने त्याला प्रत्युत्तर दिले.

Verse 30

महावीरोसि रे भद्र मम सर्वगणेष्विह । वीरभद्राख्यया त्वं हि प्रथितिं परमां व्रज

हे भद्रा, तू माझ्या सर्व गणांमध्ये महावीर आहेस. तू 'वीरभद्र' या नावाने परम प्रसिद्धी मिळव.

Verse 31

कुरु मे सत्वरं कार्यं दक्षयज्ञं क्षयं नय । ये त्वां तत्रावमन्यंते तत्साहाय्यविधायिनः

माझे कार्य सत्वर कर, दक्षयज्ञाचा विनाश कर. जे लोक तिथे तुझा अपमान करतील आणि त्या कार्यात मदत करतील...

Verse 32

ते त्वयाप्यवमंतव्या व्रज पुत्र शुभोदय । इत्याज्ञां मूर्ध्नि चाधाय स ततः पारमेश्वरीम्

त्यांचाही तू अपमान (पराभव) करावा. जा पुत्रा, तुझा उदय शुभ होवो. परमेश्वराची ही आज्ञा शिरावर धारण करून...

Verse 33

हरं प्रदक्षिणीकृत्य जग्मिवानतिरंहसा । ततस्तदनुगाञ्शंभुः स्वनिःश्वाससमुद्गतान्

हराला (शंकराला) प्रदक्षिणा घालून तो अत्यंत वेगाने निघून गेला. त्यानंतर शंभूने आपल्या निश्वासातून उत्पन्न झालेल्या सेवकांना...

Verse 34

शतकोटिमितानुग्रान्गणानन्न्यानवासृजत् । ते गणा वीरभद्रं तं यांतं केचित्पुरोगताः

शंभर कोटी इतक्या संख्येत असलेल्या इतर उग्र गणांना निर्माण केले. ते गण जाणाऱ्या त्या वीरभद्राच्या पुढे चालू लागले.

Verse 35

केचित्तदनुगा जाताः केचित्तत्पार्श्वगा ययुः । अंबरं तैः समाक्रांतं तेजोवीजित भास्करैः

काही जण त्याचे अनुचर झाले, तर काही त्याच्या पार्श्वाने समवेत चालले। त्यांच्या तेजाने आकाश व्यापले; त्यांची प्रभा सूर्यालाही झाकोळून टाकीत होती।

Verse 36

शृंगाग्राणि गिरीणां च कैश्चिदुत्पाटितानि वै । आचूडमूलाः कैश्चिच्च विधता वै शिलोच्चयाः

काहींनी पर्वतांची शिखरेच उपटून काढली. काहींनी शिलोच्चय मुळापासून चूडापर्यंत उचलून धरले.

Verse 37

उत्पाट्य महतो वृक्षान्केचित्प्राप्ता मखांगणम् । कैश्चिदुत्पाटिता यूपाः केचित्कुंडान्यपूपुरन्

काहींनी महावृक्ष उपटून मखांगणात प्रवेश केला. काहींनी यूपस्तंभ उपटले, तर काहींनी यज्ञकुंडे भरून टाकली.

Verse 38

मंडपं ध्वंसयामासुः केचित्क्रोधोद्धुरागणाः । अचीखनन्वै वेदीश्च केचिद्वै शूलपाणयः । अभक्षयन्हवींष्यन्ये पृषदाज्यं पपुः परे

क्रोधाने उन्मत्त काही गणांनी मंडप उद्ध्वस्त केला. शूलधारी काहींनी वेद्या खोदून काढल्या. इतरांनी हविर्भाग भक्षण केला आणि काहींनी पृषदाज्य प्राशन केले.

Verse 39

दध्वंसुरन्नराशींश्च केचित्पर्वतसन्निभान् । केचिद्वै पायसाहाराः केचिद्वै क्षीरपायिनः

काहींनी पर्वतासारख्या अन्नराशींचा चुराडा केला. काही पायस खात होते, तर काही दूध पित होते.

Verse 40

केचित्पक्वान्नपुष्टांगा यज्ञपात्राण्यचूर्णयन् । अमोटयन्स्रुचादंडान्केचिद्दोर्दंडशालिनः

काही जण पक्वान्नाने पुष्ट अंगांनी यज्ञपात्रे चुरडून टाकू लागले; तर काही बलवान भुजांचे क्रोधाने स्रुवांचे दांडे मोडू लागले।

Verse 41

व्यभजञ्छकटान्केचित्पशून्केचिदजीगिलन् । अग्निं निर्वापयामासुः केचिदत्यग्नितेजसः

काहींनी शकटे फोडून टाकली, काहींनी यज्ञपशू गिळून टाकले; आणि काही, अग्नीपेक्षाही अधिक तेजस्वी होऊन, पवित्र अग्नी विझवू लागले।

Verse 42

स्वयं परिदधुश्चान्ये दुकूलानि मुदा युताः । जगृहुः केचन पुरा रत्नानां पर्वतं कृतम्

इतर जण आनंदाने उत्तम दुकूल परिधान करू लागले; आणि काहींनी पूर्वी साठवलेला—जणू रत्नांचा पर्वत—तो उचलून नेला।

Verse 43

एकेन च भगो देवः पश्यंश्चक्रे विलोचनः । पूष्णो दंतावलीमन्यः पातयामास कोपितः

एकाने पाहता पाहता देव भगाला आंधळे केले; आणि दुसऱ्याने क्रोधाने पूषाच्या दातांची रांग पाडून टाकली।

Verse 44

यज्ञः पलायितो दृष्टः केनचिन्मृगरूपधृक् । शिरोविरहितश्चक्रे तेन चक्रेण दूरतः

मृगरूप धारण करून पळणारा यज्ञ दिसला; कोणीतरी त्या चक्राने त्याचे शिर छेदून त्याला शिरोविहीन केले व दूर फेकून दिले।

Verse 45

एकः सरस्वतीं यांतीं दृष्ट्वा निर्नासिकां व्यधात् । अदितेरोष्ठपुटकौ छिन्नावन्येन कोपिना

एकाने सरस्वतीला जाताना पाहून तिचे नाक कापले; दुसऱ्याने रागाने अदितीचे दोन्ही ओठ कापून टाकले.

Verse 46

अर्यम्णो बाहुयुगलं तथोत्पाटितवान्परः । अग्नेरुत्पाटयामास कश्चिज्जिह्वां प्रसह्य च

दुसऱ्याने अर्यमाचे दोन्ही हात उखडून टाकले; आणि एकाने बळजबरीने अग्नीची जीभ उपटून काढली.

Verse 47

चिच्छेद वायोर्वृषणं पार्षदोन्यः प्रतापवान् । पाशयित्वा यमं कश्चित्को धर्म इति पृष्टवान्

एका दुसऱ्या प्रतापी पार्षदाने वायूचे वृषण कापले; एकाने यमाला पाशात बांधून विचारले, 'धर्म म्हणजे काय?'

Verse 48

यत्र धर्मे महेशो न प्रथमं परिपूज्यते । नैरृतं संगृहीत्वान्यः केशेष्वातो्ल्यचासकृत्

'ज्या धर्मात महेशाची (शिवाची) प्रथम पूजा केली जात नाही (तो धर्म कसला).' असे म्हणून दुसऱ्याने नैऋताला केसांनी पकडून वारंवार ओढले.

Verse 49

अनीश्वरं हविर्भुक्तं त्वयेत्या ताडयत्पदा । कुबेरमपरो धृत्वा पादयोरधुनोद्बलात्

'तू ईश्वराशिवाय हविर्भाग भक्षण केलास!' असे म्हणून एकाने त्याला लाथ मारली; दुसऱ्याने कुबेराला पायांनी पकडून जोरात हलवले.

Verse 50

वामयामास बहुशो भक्षिता ह्यध्वराहुतीः । एकादशाऽपि ये रुद्रा लोकपालैकपंक्तयः

त्याने वारंवार गोंधळ माजविला, कारण यज्ञातील आहुती खरोखरच भक्षिली गेली. लोकपालांसह एका रांगेत उभे असलेले अकरा रुद्रही त्यामुळे व्याकुळ व संभ्रमित झाले.

Verse 51

रुद्राख्या धारणवशात्प्रमथैस्तेऽवहेलिताः । वरुणोदरमापीड्य प्रमथोन्यो बलेनहि

जे केवळ नावधारणामुळे ‘रुद्र’ म्हणवले जात होते, ते प्रमथांनी उपहास करून पराभूत केले. दुसऱ्या एका प्रमथाने तर बलाने वरुणाचे उदर दाबून धरले.

Verse 52

बहिरुद्गिरयामास यद्दत्तं चेशवर्ज्जितम् । मायूरीं तनुमासाद्य सहस्राक्षो महामतिः

ईशाला वर्ज्य करून यज्ञात जे दिले होते, ते त्याने बाहेर ओकून टाकले. तेव्हा सहस्राक्ष, महामती इंद्राने मयुरीचे (मोरनीचे) रूप धारण केले.

Verse 53

उड्डीय गिरिमाश्रित्यच्छन्नः कौतुकमैक्षत । ब्राह्मणान्प्रमथा नत्वा यातयातेतिचाब्रुवन्

उडून जाऊन तो पर्वताचा आश्रय घेऊन लपला आणि तमाशा पाहू लागला. प्रमथांनी ब्राह्मणांना नमस्कार करून म्हटले—‘चला, चला, पुढे जा!’

Verse 54

प्रमथाः कालयामासुरन्यानपि च याचकान् । इत्थं प्रमथिते यागे प्रमथैः प्रथमागतैः । वीरभद्रः स्वतः प्राप्तः प्रमथानीकिनी वृतः

प्रमथांनी इतर याचकांनाही ठार केले. अशा रीतीने प्रथम आलेल्या प्रमथांनी यज्ञ उद्ध्वस्त केल्यावर, प्रमथ-सेनेने वेढलेला वीरभद्र स्वतः तेथे येऊन पोहोचला.

Verse 55

यज्ञवाटं श्मशानाभं दृष्ट्वा तैः प्रमथैः पुरा । अतिशोच्यां दशां नीतं वीरभद्रस्ततो जगौ

त्या प्रमथांनी यज्ञवाट श्मशानासारखा करून टाकलेला पाहून, वीरभद्र अत्यंत शोकाकुल होऊन म्हणाला—याला किती दयनीय दशेस नेले आहे।

Verse 56

गणाः पश्यत दुर्वृत्तैः प्रारब्धानां च कर्मणाम् । अनीश्वरैरवस्थेयं कुतो द्वेषो महेश्वरे

हे गणांनो, पाहा—दुर्वृत्तांनी आरंभलेल्या कर्मांचे फळ अशीच असहाय अवस्था आणते। ज्यांना खरे अधिपत्य नाही त्यांची ही गती; मग महेश्वरावर द्वेष कसा?

Verse 57

ये द्विषंति महादेवं सर्वकर्मैकसाक्षिणम् । धर्मकार्ये प्रवृत्तास्तु ते प्राप्स्यंतीदृशं दशाम्

जे महादेव—सर्व कर्मांचा एकमेव साक्षी—यांचा द्वेष करतात, ते धर्मकार्यांत प्रवृत्त दिसले तरीही, अशीच अवस्था प्राप्त करतील।

Verse 58

क्व स दक्षो दुराचारः क्व च यज्ञभुजः सुराः । धृत्वा सर्वानानयत यात द्रुततरं गणाः

तो दुराचारी दक्ष कुठे आहे आणि यज्ञभाग भोगणारे देव कुठे आहेत? सर्वांना धरून इथे आणा—अतिशीघ्र जा, हे गणांनो!

Verse 59

इत्याज्ञा वीरभद्रस्य प्राप्य ते प्रमथा द्रुतम् । यावद्यांत्यग्रतस्तावदृष्टः कुद्धो गदाधरः

वीरभद्राची आज्ञा मिळताच ते प्रमथ वेगाने निघाले; पुढे जाताच समोर क्रोधाने संतप्त गदाधर दिसला।

Verse 60

तेन ते प्रमथाः सर्वे महाबलपराक्रमाः । शुष्कपर्णतृणावस्थां प्रापिता वात्ययेव हि

त्याच्यामुळे ते सर्व प्रमथ—महाबलवान व पराक्रमी—जणू प्रचंड वावटळीने उडवून दिल्यासारखे, सुकलेल्या पानांप्रमाणे व तृणासारख्या स्थितीस पोहोचले।

Verse 61

अथ नष्टेषु सर्वेषु प्रमथेषु हरेर्भयात् । चुकोप वीरभद्रः स प्रलयानलसंनिभः

मग हरिच्या भयामुळे सर्व प्रमथ नष्ट झाल्यावर, वीरभद्र प्रलयाग्नीप्रमाणे क्रोधाने धगधगू लागला।

Verse 62

ददर्श शार्ङ्गिणं चाग्रे स्वगणैश्च परिष्टुतम् । चतुर्भुजैरसंख्यातैर्जितदैत्यमहाबलैः

त्याने समोर शार्ङ्गधारी (विष्णू) पाहिला—स्वगणांनी परिस्तुत; असंख्य चतुर्भुज, महाबलवान, दैत्यांना जिंकलेले।

Verse 63

चक्रिभिर्गदिभिर्जुष्टं खड्गिभिश्चापि शार्ङ्गिभिः । वीरभद्रस्ततः प्राह दृष्ट्वा तं दैत्यसूदनम्

चक्रधारी, गदाधारी, खड्गधारी आणि शार्ङ्गधनुर्धारी यांनी वेढलेल्या त्या दैत्यसूदनाला पाहून, वीरभद्र तेव्हा बोलला।

Verse 64

त्वं तु यज्ञपुमानत्र महायज्ञप्रवर्तकः । रक्षिता निजवीर्येण दक्षस्य त्र्यक्षवैरिणः

‘तूच येथे यज्ञपुरुष आहेस, या महायज्ञाचा प्रवर्तक; आणि आपल्या पराक्रमाने त्रिनेत्र प्रभूच्या वैरी दक्षाचे रक्षण करणारा आहेस।’

Verse 65

किं वा दक्षं समानीय देहि युध्यस्व वा मया । न दास्यसि च चेद्दक्षं ततस्तं रक्ष यत्नतः

किंवा दक्षाला आणून माझ्या हाती दे, नाहीतर माझ्याशी युद्ध कर. आणि जर तू दक्ष देणार नाहीस, तर मग त्याचे सर्व प्रयत्नांनी रक्षण कर.

Verse 66

प्रायशः शंभुभक्तेषु यतस्त्वं प्रोच्यसेऽग्रणीः । एकोनेऽब्जसहस्रेप्राग्ददौ नेत्रांबुजं भवान्

कारण तू शंभुभक्तांमध्ये प्रायः अग्रणी म्हणून प्रसिद्ध आहेस. पूर्वी सहस्र कमळांत एक कमळ कमी पडल्यावर तू आपलेच कमळ-नेत्र अर्पण केलेस.

Verse 67

तुष्टेन शंभुना दत्तं तुभ्यं चक्रं सुदर्शनम् । यत्साहाय्यमवाप्याजौ त्वं जयेर्दनुजाधिपान्

प्रसन्न झालेल्या शंभूंनी तुला सुदर्शन चक्र दिले. त्याच्या साहाय्याने तू रणांगणात दनुजाधिपतींवर विजय मिळवितोस.

Verse 68

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वीरभद्रस्य चोर्जितम् । जिज्ञासुस्तद्बलं विष्णुर्वीरभद्रमुवाच ह

वीरभद्राची ती ओजस्वी वाणी ऐकून, त्याचे बळ जाणून घेण्याची इच्छा धरून विष्णू वीरभद्राला म्हणाला.

Verse 69

त्वं शंभोः सुत देशीयो गणानां प्रवरोस्यहो । राजादेशमनुप्राप्य ततोप्यतिबलो महान्

तू शंभूचा पुत्र, त्याच्याच धामातून उत्पन्न; आणि खरोखर गणांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. राजाज्ञा प्राप्त करून तू त्याहूनही अधिक अतिबलवान व महान आहेस.

Verse 70

योसि सोस्यहमप्यत्र दक्षरक्षणदक्षधीः । पश्यामि तव सामर्थ्यं कथं दक्षं हरिष्यसि

तू जो कोणी असशील, मीही येथेच आहे—दक्षाच्या रक्षणात निपुण व तीक्ष्णबुद्धी. आता तुझे सामर्थ्य पाहीन; तू दक्षाला कसा घेऊन जाशील?

Verse 71

इत्युक्तो वीरभद्रः स तेन वै शार्ङ्गधन्वना । प्रमथान्दृष्टिभंग्यैव प्रेरयामास संगरे

शार्ङ्गधन्वा (विष्णू) असे बोलताच वीरभद्राने रणात केवळ दृष्टिभंगिमेनेच प्रमथांना पुढे धाडले.

Verse 72

अथ तैः प्रमथैर्विष्णोरनुगा गदिता रणे । आददानास्तृणं वक्त्रे णापिताः पाशवीं दशाम्

मग रणात त्या प्रमथांनी विष्णूचे अनुचर पाडले; त्यांच्या तोंडात तृण कोंबून, जणू मुंडण करून अपमानित केल्याप्रमाणे, त्यांना पशुसदृश दशेत नेले.

Verse 73

ततस्तार्क्ष्यरथः क्रुद्धस्त्वेकैकं रणमूर्धनि । सहस्रेणसहस्रेण बाणानां हृद्यताडयत्

मग तार्क्ष्य-रथावर आरूढ तो क्रुद्ध वीर रणमूर्धनी एकेकाला लक्ष्य करून, सहस्रोंच्या सहस्र बाणांनी त्यांच्या हृदयावर प्रहार करू लागला.

Verse 74

ते भिन्नवक्षसः सर्वे गणा रुधिरवर्षिणः । वासंतीं कैंशुकीं शोभां परिप्रापूरणाजिरे

त्या सर्व गणांचे वक्ष विदीर्ण झाले होते व ते रक्तवर्षावीत होते; त्यांनी यज्ञांगण वसंतासारख्या, किंशुकपुष्पांच्या अरुण शोभेने भरून टाकले.

Verse 75

क्षरंत इव मातंगाः स्रवंत इव पर्वताः । मदेन धातुरागेण मिश्रैः शुशुभिरे गणाः

मदमस्त हत्तींप्रमाणे आणि पाझरणाऱ्या पर्वतांप्रमाणे, मद आणि गेरूच्या मिश्रणाने माखलेले गण शोभून दिसत होते.

Verse 76

ततः प्रहस्य गणपोऽब्रवीद्वै कुंठनायकम् । हे शार्ङ्गधन्वञ्जाने त्वां त्वं रणांगण पंडितः

त्यानंतर हसून त्या गणपतीने वैकुंठनायकाला म्हटले, 'हे शार्ङ्गधन्वन! मी तुला ओळखतो, तू रणांगणात मोठा पंडित आहेस.'

Verse 77

परं युध्यसि दैत्येंद्रैर्दानवेंद्रैर्न पार्षदैः । इत्युक्ता वीरभद्रेण भुशुंडीकलिताकरे

'तू केवळ दैत्येंद्रांशी आणि दानवेंद्रांशी युद्ध करतोस, पार्षदांशी नाही!' हातात भुशुंडी शस्त्र घेतलेल्या वीरभद्राने असे म्हटले.

Verse 78

गदिनाऽथ गदा तूर्णं दैत्येंद्रगिरिरेणुकृत् । ततः प्रहतवान्वीरो भुशुंड्या तं गदाधरम्

तेव्हा गदाधारी विष्णूने दैत्यराज रूपी पर्वताचा चुरा करणारी गदा वेगाने फिरवली. त्यानंतर त्या वीराने (वीरभद्राने) भुशुंडीने त्या गदाधरावर प्रहार केला.

Verse 79

तदंगसंगमासाद्य विदद्रे शतधा तया । कौमोदकी प्रहारेण वीरभद्रं प्रतापिनम्

त्या कौमोदकी गदेच्या प्रहाराने अंगाला स्पर्श होताच, तो प्रतापी वीरभद्र शंभर तुकड्यांमध्ये विदीर्ण झाला.

Verse 80

जघान वासुदेवोपि तरसाऽज्ञातवेदनम् । ततः खट्वांगमादाय गदाहस्तं गदाधरम्

मग वासुदेवानेही प्रचंड वेगाने अज्ञातवेदनास ठार केले। त्यानंतर खट्वांग दंड उचलून गदा-धारी गदाधरावर धाव घेतली।

Verse 81

आताड्य सव्यदोर्दंडे गदां भूमावपातयत् । कुपितोयं मधुद्वेषी चक्रेणाताडयच्च तम्

त्याच्या डाव्या भुजादंडावर प्रहार करून त्याने गदा भूमीवर पाडली. मग क्रुद्ध मधुद्वेषीने चक्रानेही त्याला आघात केला।

Verse 82

स च चक्रं समागच्छद्दृष्ट्वा सस्मार शंकरम् । शंकरस्मरणाच्चक्रं मनाग्वक्रत्वमाप्य च । कंठमासाद्यवीरस्य सम्यग्जातं सुदर्शनम्

चक्र येताना पाहून त्याने शंकराचे स्मरण केले. शंकर-स्मरणमात्राने चक्र किंचित वाकडे झाले; आणि वीराच्या कंठाशी पोहोचून सुदर्शन तेथेच योग्य रीतीने अलंकारासारखे स्थिर झाले।

Verse 83

तेन चक्रेण शुशुभे नितरां स गणेश्वरः । वीरलक्ष्म्यावृत इव समरे विजयस्रजा

त्या चक्रामुळे गणेश्वर अत्यंत शोभून दिसले—जणू रणांगणात वीरलक्ष्मीने आच्छादित होऊन विजयमाळा धारण केली आहे।

Verse 84

ततः सुदर्शनं दृष्ट्वा तत्कंठाभरणं हरिः । मनाक्स चकितं स्मित्वा ततो जग्राह नंदकम्

मग हरिने सुदर्शन त्याच्या कंठाचे अलंकार झालेले पाहून किंचित चकित होऊन स्मित केले, आणि नंतर नंदक खड्ग उचलला।

Verse 85

सनंदकं करं तस्य प्रोद्यतं मधुविद्विषः । पश्यतां दिविसिद्धानां स्तंभयामास हुंकृता

मधुविद्वेष्याने नंदक धारण करून हात उचलताच, दिव्य सिद्धांच्या पाहता-पाहता गणनाथाने घनघोर ‘हुं’काराने तो उचललेला हात स्तंभित केला।

Verse 86

अभ्यधावच्च वेगेन गृहीत्वा शूलमुज्ज्वलम् । यावज्जिघांसति हरिं तावदाकाशवाचया

तो वेगाने धावला, उज्ज्वल त्रिशूल हातात घेतला; हरिला मारावयास उद्यत होताच, तेवढ्यात आकाशवाणीने (त्यास) आवरले।

Verse 87

वारितो गणराजः स मा कार्षीः साहसं त्विति । ततस्तमपहायाशु वीरभद्रो गणोत्तमः

आकाशवाणीने गणराजाला आवरले—“साहस करू नकोस।” मग गणोत्तम वीरभद्र त्याला सोडून त्वरेने पुढे गेला।

Verse 88

प्राप्य दक्षं विनद्योच्चैर्धिक्त्वामीश्वरनिंदकम् । यस्येदृगस्ति संपत्तिर्यत्रदेवाः सहायिनः । स कथं सेश्वरं कर्म न कुर्याद्दक्षतांदधत्

दक्षाजवळ पोहोचून तो मोठ्याने गर्जला—“धिक्कार असो तुला, ईश्वरनिंदका! ज्याच्याकडे अशी संपत्ती आहे आणि ज्याला देवही सहाय्य करतात, तो ‘दक्ष’ नाव धारण करूनही परमेश्वरासंबंधी कर्म श्रद्धेने कसे करणार नाही?”

Verse 89

येनास्येन पवित्रेण भवता निंदितः शिवः । चूर्णयामि तदास्यं ते चपेटाभिः समंततः

ज्या पवित्र मुखाने तू शिवाची निंदा केलीस, तेच तुझे मुख मी चहूबाजूंनी चापटांनी चुरडून टाकीन।

Verse 90

इत्युक्त्वा तस्य दक्षस्य हरपारुष्यभाषिणः । चिच्छेद वदनं वीरश्चपेटशतघातनैः

असे बोलून, शंकराविषयी कठोर भाषण करणाऱ्या त्या दक्षाचे तोंड त्या वीराने शेकडो चापटी मारून फोडले.

Verse 91

ततस्त्वदितिमुख्यानां मिलितानां महोत्सवे । त्रोटयामास कर्णादीन्यंगप्रत्यंगकानि च

त्यानंतर त्या महोत्सवात जमलेल्या अदिती इत्यादी मुख्य स्त्रियांचे कान आणि इतर अंग-प्रत्यंग त्याने तोडून टाकले.

Verse 92

वेणीदंडाश्च कासांचित्तेनच्छिन्ना महारुषा । कासांचिच्च कराश्छिन्ना कासांचित्कर्तितास्तनाः

अत्यंत रागाने त्याने काहींच्या वेण्या कापल्या, काहींचे हात तोडले आणि काहींचे स्तन कापून टाकले.

Verse 93

नासापुटांस्तथान्यासां पाटयामास पार्षदः । चिच्छेद चांगुलीश्चापि तथान्यासां शिवप्रियः

शंकराच्या त्या प्रिय सेवकाने इतर स्त्रियांच्या नाकाचे पडदे फाडले आणि काहींची बोटेही कापून टाकली.

Verse 94

ये ये निनिंदुर्देवेशं ये ये च शुश्रुवुस्तदा । तेषां जिह्वाश्रुतीः कोपादच्छिनच्चाकरोद्द्विधा

ज्यांनी ज्यांनी देवाधिदेवाची निंदा केली आणि ज्यांनी ती ऐकली, रागाच्या भरात त्याने त्यांच्या जिभा आणि कान कापून दोन तुकडे केले.

Verse 95

केचिदुल्लंबिता यूपे पाशयित्वा दृढं गले । अधोमुखायै देवेशं विहायात्तं महाहविः

काहींना यूपावर टांगले, गळ्यात पाश घट्ट आवळला; अधोमुख होऊन त्यांनी देवेश्वराचा त्याग केला आणि महाहविस्वतःसाठीच हिसकावून घेतले।

Verse 96

द्विजराजश्च धर्मश्च भृगुमारीचिमुख्यकाः । अत्यंतमपमानस्य भाजनं तेन कारिताः

द्विजांचा राजा आणि स्वयं धर्म—भृगु, मरीचि इत्यादी प्रमुख ऋषींसह—त्याने त्यांना अत्यंत अपमानाचे पात्र केले।

Verse 97

एते जामातरस्तस्य यतो दक्षस्य दुर्धियः । हित्वा महेश्वरममून्सोपश्यदधिकाञ्शिवात्

हे त्याचे जावई होते; दुर्धी दक्षाने महेश्वराचा त्याग करून या इतरांनाच शिवापेक्षा अधिक मानले।

Verse 98

तानि कुंडानि ते यूपास्ते स्तंभाः स च मंडपः । तावेद्यस्तानि पात्राणि तानि हव्यान्यनेकधा

ती अग्निकुंडे, ते यूप, ते स्तंभ आणि तो मंडप; त्या वेद्या, ती पात्रे आणि अनेक प्रकारची हवी—

Verse 99

ते च वै यज्ञसंभारास्ते ते यज्ञप्रवर्तकाः । ते रक्षपालास्तेमंत्रा विनेशुर्हेलयाऽखिलाः

ते यज्ञसामान, ते यज्ञप्रवर्तक, ते रक्षक आणि ते मंत्र—सर्वच तुच्छतेमुळे पूर्णपणे नष्ट झाले।

Verse 100

स्तोकेनैव हि कालेन यथर्धिः परवंचनात् । अर्जिता नश्यति क्षिप्रं दक्षसंपद्गताऽशिवा

थोड्याच काळात परांची फसवणूक करून मिळवलेली संपत्ती लवकर नष्ट होते—दक्षाला आलेल्या अशिव संपत्तीप्रमाणे।

Verse 110

विधीरितमिति श्रुत्वा स्मित्वा देवो महेश्वरः । वीरमाज्ञापयामास यथापूर्वं प्रकल्पय

“विधी सांगितली”—हे ऐकून देव महेश्वर स्मित करून वीराला आज्ञा देऊ लागले: “पूर्वीप्रमाणेच व्यवस्था कर।”

Verse 120

काश्यां लिंगप्रतिष्ठायैः कृताऽत्र सुकृतात्मभिः । सर्वे धर्माः कृतास्तैस्तु त एव पुरुषार्थिनः

काशीत पुण्यात्म्यांनी लिंगप्रतिष्ठा केली की जणू त्यांच्या हातून सर्व धर्मकर्मे पूर्ण होतात; तेच खरे पुरुषार्थसाधक ठरतात।

Verse 130

स्तुत्वा नानाविधैः स्तोत्रैः प्रसन्नं वीक्ष्य शंकरम् । प्रोवाच देवदेवेशं यदि देयो वरो मम

नानाविध स्तोत्रांनी शंकराची स्तुती करून, त्यांना प्रसन्न पाहून, तो देवदेवेशाला म्हणाला: “जर मला वर द्यावयाचा असेल…”

Verse 139

श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं दक्षेश्वरसमुद्भवम् । नरो न लिप्यते पापैरपराधालयोपि हि

दक्षेश्वरसमुद्भव हे पुण्य आख्यान ऐकल्यावर मनुष्य पापांनी लिप्त होत नाही—तो अपराधांचा आश्रय असला तरीही।