Adhyaya 48
या अध्यायात व्यास सूताला स्कंदकथा सांगण्यास प्रवृत्त करतात आणि शंभूंच्या मुक्तिमंडपात भव्य प्रवेशाची (प्रावेशिकी-कथा) कथा येते. काशी नगरीत, जणू त्रिलोकीतच, वाद्ये, ध्वज, दीप, सुगंध आणि सर्वांचा आनंद यांमुळे महोत्सव साजरा होतो. शिव अंतर्मंडपात प्रवेश करतात; ब्रह्मा, ऋषी, देवगण व मातृदेवता अर्घ्य-पूजा व नीराजनासारख्या विधींनी त्यांचा सत्कार करतात. यानंतर शिव विष्णूशी तत्त्वसंवाद करतात—आनंदवन (काशी) प्राप्तीत विष्णूची अनिवार्य भूमिका मान्य करून त्यांना स्थायी सान्निध्य देतात; तरी काशीत शिवभक्ती हीच पुरुषार्थसिद्धीची प्रधान वाट आहे असे क्रमाने प्रतिपादित करतात. मुक्तिमंडप, शेजारचे मंडप आणि तीर्थस्नान—विशेषतः मणिकर्णिका—यांचे मोक्षाभिमुख पुण्य सांगितले आहे; स्थिरचित्ताने थोडा वेळ तेथे राहणे व श्रवण करणेही मुक्तिदायक फल देऊ शकते. अखेरीस भविष्यवाणी येते की द्वापरयुगात हा मंडप ‘कुक्कुटमंडप’ म्हणून प्रसिद्ध होईल. महाआनंद नावाचा ब्राह्मण दांभिकपणा व अनीतीने दानग्रहण करून पतित होतो व कुक्कुटयोनीत जन्म घेतो; काशी-स्मरण व मंडपासमीप नियमबद्ध जीवनाने तो उन्नती पावून शेवटी मोक्ष मिळवतो—यामुळेच नावप्रसिद्धी होते. घंटानादाचे संकेत, शिवांचे दुसऱ्या मंडपाकडे गमन आणि श्रोत्यांना आनंद-सिद्धी देणारी फलश्रुती यांसह अध्याय समाप्त होतो.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । शृणु सूत महाभाग यथा स्कंदेन भाषितः । महामहोत्सवः शंभोः पृच्छते कुंभसंभवे
व्यास म्हणाले—हे महाभाग सूत! ऐक; स्कंदाने जसे सांगितले तसे. कुंभसंभव (अगस्त्य) यांच्या समक्ष शंभूच्या महामहोत्सवाविषयी प्रश्न विचारला गेला.
Verse 2
स्कंद उवाच । निशामय महाप्राज्ञ शंभु प्रावेशिकीं कथाम् । त्रैलोक्यानंदजननीं महापातकतंकिनीम्
स्कंद म्हणाला—हे महाप्राज्ञा, शंभूच्या पवित्र प्रवेशाची कथा सावधपणे ऐक. ती त्रैलोक्याला आनंद देणारी आणि महापातकांना भयभीत करणारी आहे.
Verse 3
मंदरादागतः शंभुश्चैत्रे दमनपर्वणि । प्राप्याप्यानंदगहनमितश्चेतश्चचार ह
मंदराहून आलेले शंभू चैत्रमासातील दमनकपर्वाच्या दिवशी, आनंदाने भरलेल्या घन उपवनात पोहोचून, इच्छेनुसार इकडे-तिकडे विहार करू लागले.
Verse 4
मोक्षलक्ष्मीविलासेथ प्रासादे सिद्धिमागते । देवो विरजसः पीठादंतर्गेहं विवेश ह
मग ‘मोक्ष-लक्ष्मी-विलास’ नावाच्या, सिद्धी प्राप्त होणाऱ्या त्या प्रासादात, प्रभू विरजा-पीठावरून अंतर्गृहात प्रवेशले.
Verse 5
ऊर्जशुक्लप्रतिपदि बुधराधासमायुजि । चंद्रे सप्तमराशिस्थे शेषेषूच्चग्रहेषु च
ऊर्ज मासाच्या शुक्ल प्रतिपदेला बुध राधा-नक्षत्राशी संयुक्त होता; चंद्र सप्तम राशीत स्थित होता आणि उरलेले ग्रह उच्चस्थानी होते.
Verse 6
वाद्यमानेषु वाद्येषु प्रसन्नासु हरित्सु च । ब्राह्मणानां श्रुतिरव न्यक्कृतान्यरवांतरे
वाद्ये वाजत असताना आणि हिरवी वनराई प्रसन्न असताना, ब्राह्मणांचा वैदिक श्रुतीस्वर उठला; तो मधल्या इतर ध्वनींना दाबून टाकीत होता.
Verse 7
प्रतिशब्दित भूर्लोक भुवर्लोकांतराध्वनि । सर्वं प्रमुदितं चासीच्छंभोः प्रावेशिकोत्सवे
भूर्लोक व भुवर्लोक यांच्या मधल्या मार्गांत सर्वत्र प्रतिध्वनी घुमू लागली; शंभूच्या मंगल प्रवेशोत्सवात सर्व जगत् आनंदाने भरून गेले।
Verse 8
चारणास्तु स्तुतिं कुर्युर्जर्हृषुर्देवतागणाः
चारणांनी स्तुतीगान केले आणि देवतागण हर्षाने पुलकित झाले।
Verse 9
ववुर्गंधवहा वाता ववृषुः कुसुमैर्घनाः । सर्वे मंगलनेपथ्याः सर्वे मंगलभाषिणः
सुगंध वाहणारे वारे वाहू लागले आणि मेघांनी पुष्पवृष्टी केली। सर्वजण मंगलवेषाने सजले होते आणि सर्वांच्या मुखी मंगलवचन होते।
Verse 10
स्थावरा जंगमाः सर्वे जाता आनंदमेदुराः । सुरासुरेषु सर्वेषु गंधर्वेषूरगेषु च
स्थावर-जंगम सर्व प्राणी आनंदाने भरून गेले; देव-असुर सर्वांमध्ये, गंधर्व व नागांमध्येही तोच उल्लास पसरला।
Verse 11
विद्याधरेषु साध्येषु किन्नरेषु नरेषु च । स्त्रीपुंजातेषु सर्वेषु रेजुश्चत्वार एव च
विद्याधर, साध्य, किन्नर आणि मनुष्यांमध्येही—स्त्री-पुरुष सर्व समुदायांत—सर्वत्र, सर्व प्रकारे, तेज व शोभा उजळून निघाली।
Verse 12
निष्प्रत्यूहं च नितरां पुरुषार्थाः पदेपदे । धूपधूमभरैर्व्योम यद्रक्तं तु तदा मुने
हे मुने, तेव्हा पावलोपावली निर्विघ्नपणे पुरुषार्थ सिद्ध होत गेले; धुपाच्या धुराच्या घन राशींनी आकाश त्या वेळी रक्तवर्ण दिसत होते।
Verse 13
नाद्यापि नीलिमानंतं परित्यजति कर्हिचित् । नीराजनाय ये दीपास्तदा सर्वे प्रबोधिताः
तरीही ती गहन निळाई कधीच दूर झाली नाही; आणि नीराजन (आरती) साठीचे सर्व दीप त्या वेळी प्रज्वलित झाले।
Verse 14
तेषां ज्योतींषि खेद्यापि राजंते तारकाच्छलात् । प्रतिसौधं पताकाश्च नानाकारा विचित्रिताः
त्या दीपांच्या ज्योती ताऱ्यांच्या बहाण्याने जणू अधिकच शोभून दिसत होत्या; आणि प्रत्येक सौधावर नानाविध, विचित्र अलंकारांनी सजलेल्या पताका उभारल्या गेल्या।
Verse 15
रम्यध्वजप्रभाधौता रेजुः प्रति शिवालयम् । क्वचिद्गायंति गीतज्ञाः क्वचिन्नृत्यंति नर्तकाः
रम्य ध्वजांच्या प्रभेने उजळून निघालेले, प्रत्येक शिवालयाकडे जाणारे मार्ग झळाळून उठले; कुठे गीतज्ञ गात होते, कुठे नर्तक नाचत होते।
Verse 16
चतुर्विधानि वाद्यानि वाद्यंते च क्वचित्क्वचित् । प्रत्यध्वं चंदनरसच्छटा पिच्छिलभूमयः
कुठेकुठे चारही प्रकारची वाद्ये वाजत होती; आणि प्रत्येक रस्त्यावर चंदनरसाच्या शिंतोड्यांनी जमीन गुळगुळीत व सुगंधित, किंचित घसरडी झाली होती।
Verse 17
हरित श्वेत मांजिष्ठ नील पीत बहुप्रभाः । प्रत्यंगणं शुभाकारा रंगमालाश्चकाशिरे
हरित, श्वेत, मांजिष्ठ-रक्त, नील व पीत अशा अनेक तेजस्वी रंगांच्या शुभाकार रंगमाळा प्रत्येक अंगण व अंतःप्रांगण शोभवून उजळून निघाल्या।
Verse 18
रत्नकुट्टिमभूभागा गोपुराग्रेषु रेजिरे । सुधोज्ज्वला हर्म्यमालाः सौधनामप्रपेदिरे
रत्नजडित कुट्टिम-भूमी गोपुरांच्या शिखरांवर झळकत होत्या; आणि सुदेसारख्या उजळ शुभ्र लेपाने दीप्त झालेल्या हर्म्यांच्या रांगा खरोखरच ‘सौध’ या नावास पात्र ठरल्या।
Verse 19
अचेतनान्यपि तदा चेतनानीव संबभुः । यानि कानीह कीर्त्यंते मंगलानि घटोद्भव
हे घटोद्भव! तेव्हा येथे वर्णिले जाणारे सर्व मंगललक्षणे इतकी स्पष्ट प्रकट झाली की जड वस्तूही जणू चेतनासारख्या भासू लागल्या।
Verse 20
तेषामेव हि सर्वेषां तत्तु जन्मदिवाभवत् । आगत्य देवदेवोथ मुक्तिमंडपमाविशत्
खरोखरच त्या सर्वांसाठी तो दिवस जणू जन्मदिवसच ठरला; मग देवदेव येऊन मुक्तिमंडपात प्रविष्ट झाले।
Verse 21
अथाभिषिक्तश्चतुराननेन महर्षिवृंदैः सह देवदेवः । शुभासनस्थः सहितो भवान्या कुमारवृंदैः परितो वृतश्च
त्यानंतर चतुरानन ब्रह्म्याने महर्षिवृंदांसह देवदेवाचा अभिषेक केला। तो शुभासनावर विराजमान, भवानिसहित, आणि सर्व बाजूंनी कुमारवृंदांनी वेढलेला होता।
Verse 22
रत्नैरसंख्यैर्बहुभिर्दुकूलैर्माल्यैर्विचित्रैर्लसदिष्टगंधैः । अपूपुजन्देवगणा महेशं तदा मुदाते च महोरग्रेंद्राः
असंख्य रत्ने, विपुल उत्तम दुकूल-वस्त्रे आणि रम्य, विचित्र, सुगंधित माळांनी देवगणांनी त्या वेळी महेशाची पूजा केली; आणि महोरगेंद्र नागराजही हर्षित झाले।
Verse 23
रत्नाकरैश्चापि गिरींद्रव्यैर्यथा स्वमन्यैरपि पुण्यधीभिः । संपूजितः कुंभज तत्र शंभुर्नीराजितो मातृगणैरथेशः
हे कुंभज! तेथे शंभूची विधिपूर्वक पूजा रत्नसागरांतील निधी, गिरिराजांचे द्रव्य आणि पुण्यबुद्धी जनांनी आणलेल्या अन्य अर्घ्यांनी झाली. नंतर मातृगणांनी प्रभूचे नीराजन-आरतीही केली।
Verse 24
संतोष्य सर्वान्प्रथमं मुनींद्रान्स्वैस्वैर्हृदिस्थैश्च चिराभिलाषैः । ब्रह्माणमाभाष्य शिवोथ विष्णुं जगाद सर्वामरवृंदवंद्यः
प्रथम शिवांनी सर्व मुनींद्रांना त्यांच्या हृदयातील चिरकालीन अभिलाषा पूर्ण करून संतुष्ट केले. मग ब्रह्माशी संवाद करून, सर्व अमरवृंदांनी वंदित असलेल्या त्यांनी विष्णूस म्हणणे सांगितले।
Verse 25
इतो निषीदेति समानपूर्वं त्वं मे समस्तप्रभुतैकहेतुः । दूरेपि तिष्ठन्निकटस्त्वमेव त्वत्तो न कश्चिन्मम कार्यकर्ता
“इथे, तुझ्या योग्य स्थानी बस. माझ्या सर्व प्रभुत्वाचे एकमेव कारण तूच आहेस. तू दूर उभा असलास तरी खरे तर तूच निकट आहेस; तुझ्यावाचून माझे कार्य सिद्ध करणारा कोणी नाही.”
Verse 26
त्वया दिवोदास नरेंद्रवर्यः सदूपदेशैश्च तथोपदिष्टः । यथा स सिद्धिं परमामवाप समीहितं मे निखिलं च सिद्धम्
“तुझ्यामुळे नरेन्द्रश्रेष्ठ दिवोदासाला उत्तम उपदेशांनी यथोचित शिक्षण मिळाले; म्हणून त्याने परम सिद्धी प्राप्त केली. त्याचप्रमाणे माझे अभिप्रेत सर्व काही पूर्णतः सिद्ध झाले आहे.”
Verse 27
विष्णो वरं ब्रूहि य ईप्सितस्ते नादेयमत्रास्ति किमप्यहो ते । इदं मयाऽनंदवनं यदाप्तं हेतुस्तु तत्रत्वमसौ गणेशः
हे विष्णो! तुला जो वर अभिष्ट आहे तो सांग; येथे तुझ्यासाठी काहीही अदेय नाही. मला जे आनंदवन प्राप्त झाले, त्याचे कारण तू तेथे आहेस आणि तो गणेशही आहे.
Verse 28
जगुर्गंधर्वनिकरा ननृतुश्चाप्सरोगणाः
गंधर्वांचे समूह गायले आणि अप्सरांचे दल नृत्य करू लागले।
Verse 29
श्रुत्वेति वाक्यं जगदीशितुश्च प्रोवाच विष्णुर्वरदं महेशम् । यदि प्रसन्नोसि पिनाकपाणे तदा पदाद्दूरमहं न ते स्याम्
जगदीश्वराचे वचन ऐकून विष्णूने वरदाता महेशास म्हटले—“हे पिनाकपाणे! तू प्रसन्न असशील तर मी तुझ्या चरणांपासून कधीही दूर न राहो.”
Verse 30
श्रुत्वेति वाक्यं मधुसूदनस्य जगाद तुष्टो नितरां पुरारिः । सदा मुरारे मम सन्निधौ त्वं तिष्ठस्व निर्वाणरमाश्रयेत्र
मधुसूदनाचे वचन ऐकून पुरारि शिव अत्यंत संतुष्ट होऊन म्हणाले—“हे मुरारे! सदैव माझ्या सन्निधीतच राहा; येथेच निर्वाण-रमेचे आश्रयस्थान आहे.”
Verse 31
आदावनाराध्य भवंतमत्र यो मां भजिष्यत्यपि भक्तियुक्तः । समीहितं तस्य न सेत्स्यति ध्रुवं परात्परान्मेंबुज चक्रपाणे
हे परात्पर, पद्म-चक्रपाणे प्रभो! येथे जो प्रथम तुझी आराधना न करता, भक्तियुक्त होऊनही माझी उपासना करील, त्याचे अभिष्ट ध्येय निश्चयच सिद्ध होणार नाही.
Verse 32
सर्वत्र सौख्यं मम मुक्तिमंडपे संतिष्ठमानस्य भवेदिहाच्युत । न तत्तु कैलासगिरौ सुनिर्मले न भक्तचेतस्यपि निश्चलश्रियि
हे अच्युत! जो माझ्या मुक्तिमंडपात स्थिर उभा राहतो, त्याला सर्वत्र सुख प्राप्त होते. पण तेच फल निर्मळ कैलासगिरीवरही मिळत नाही—स्थिर भक्तचित्त व अचल श्री असली तरीही.
Verse 33
निमेषमात्रं स्थिरचित्तवृत्तयस्तिष्ठंति ये दक्षिणमंडपेत्र मे । अनन्यभावा अपि गाढमानसा न ते पुनर्गर्भदशामुपासते
जे येथे माझ्या दक्षिणमंडपात स्थिर चित्तवृत्तीने केवळ निमेषभरही उभे राहतात—अनन्यभावी व गाढ मनाचे—ते पुन्हा गर्भदशेला (पुनर्जन्माला) जात नाहीत.
Verse 34
संस्नाय ये चक्रसरस्यगाधे समस्ततीर्थैक शिरोविभूषणे । क्षणं विशंतीह निरीहमानसा निरेनसस्ते मम पार्षदा हि
जे चक्रसरसाच्या गाढ पाण्यात स्नान करतात—जे सर्व तीर्थांचे शिरोभूषण आहे—आणि मग येथे क्षणभरही निष्काम मनाने प्रवेश करतात, ते पापनिर्मुक्त होऊन माझे पार्षद होतात.
Verse 35
स्मरंति ये मामपवर्गमंडपे किंचिद्यथाशक्ति ददत्यपि स्वम् । शृण्वंति पुण्याश्च कथाः क्षणं स्थिरास्ते कोटिगोदानफलं भजंति
जे मुक्तिमंडपात माझे स्मरण करतात, यथाशक्ती स्वतःचे थोडेसेही दान देतात, आणि क्षणभरही स्थिर राहून पुण्यकथा ऐकतात—ते कोटी गोदानाचे फळ भोगतात.
Verse 36
उपेंद्रतप्तानि तपांसि तैश्चिरं स्नाता हि ते चाखिलतीर्थसार्थकैः । स्नात्वेह ये वै मणिकर्णिका ह्रदे समासते मुक्तिजनाश्रयेक्षणम्
त्यांच्यामुळे उपेंद्रासारखी तपश्चर्या जणू दीर्घकाळ तपली जाते; आणि ते जणू सर्व तीर्थांच्या संयुक्त प्रभावाने स्नात होतात. जे येथे मणिकर्णिका ह्रदात स्नान करून मुक्तिजनांच्या आश्रयस्थानी क्षणभरही बसतात, ते तोच पुण्यप्रभाव प्राप्त करतात.
Verse 37
तीर्थानि संतीह पदेपदे हरे तुला क्व तेषां मणिकर्णिकायाः । कतीहनो संति शुभाश्च मंडपाः परंपरोमुक्तिरमाश्रयोयम्
हे हरी! या काशीत पावलोपावली तीर्थे आहेत; पण मणिकर्णिकेची तुलना कोणाशी होईल? येथे किती शुभ मांडपे आहेत! हेच स्थान अशी शरण आहे की जिथे अखंड परंपरेने मोक्ष प्राप्त होतो.
Verse 38
कैवल्यमंडपस्यास्य भविष्ये द्वापरे हरे । लोके ख्यातिर्भवित्रीयमेष कुक्कुटमंडपः
हे हरी! भविष्यकाळी द्वापरयुगात हा कैवल्य-मंडप लोकांत ‘कुक्कुट-मंडप’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.
Verse 39
हरिरुवाच । भालनेत्रसमाख्याहि कथं निर्वाणमंडपः । तथा ख्यातिमसौ गंता यथा देवेन भाषितम्
हरी म्हणाले— ‘निर्वाण-मंडप “भालनेत्र” या नावाने कसा ओळखला जातो? आणि देवाने जसे सांगितले आहे, तशीच ख्याती त्याला कशी प्राप्त होईल?’
Verse 40
देवदेव उवाच । महानंदो द्विजो नाम भविष्योत्र चतुर्भुज । अग्रवेदीसमाचारस्त्यक्ततीर्थप्रतिग्रहः
देवदेव म्हणाले— ‘हे चतुर्भुज! भविष्यकाळी येथे महानंद नावाचा एक द्विज (ब्राह्मण) होईल; तो श्रेष्ठ वैदिक आचार पाळणारा आणि तीर्थसंबंधी दान-प्रतिग्रह त्यागलेला असेल.’
Verse 41
अदांभिकोऽक्रूरमनाः सदैवातिथिवल्लभः । अथ यौवनमासाद्य पितर्युपरते स हि
तो दांभिक नव्हता, मनाने सौम्य होता आणि सदैव अतिथिसत्कारात रमणारा होता. पुढे तो यौवनास पोहोचला आणि त्याचे वडील परलोकवासी झाले, तेव्हा…
Verse 42
विषमेषु शरैस्तीव्रैः कारितस्त्वपदे पदम् । जहार कस्यचिद्भार्या मैत्रीं कृत्वा तु तेन वै
विषम प्रसंगी तीक्ष्ण बाणांनी आहत होऊन तो पावलोपावली चुकत गेला. मग एका पुरुषाशी मैत्री करून त्याची पत्नी त्याने पळवून नेली.
Verse 43
तया च प्रेरितोऽपेयं पपौ चापि विमोहितः । अभक्ष्यभक्षणरुचिरभून्मदनमोहितः
तिच्या प्रवृत्तीनं त्यानं जे पिण्यायोग्य ते प्यायलं; आणि मोहग्रस्त होऊन ते उघडपणेही केलं. काममोहाने ग्रासल्यामुळे अभक्ष्य भक्षणाची त्याला चटक लागली.
Verse 44
वैष्णवान्धनिनो दृष्ट्वा क्षणं वैष्णववेषभृत् । शैवान्निंदति मूढात्मा नरकत्राणकारणम्
धनवान वैष्णवांना पाहून तो क्षणभर वैष्णववेष धरी; पण तोच मूढात्मा शैवांची निंदा करी—आणि नरकालाच जणू ‘तारणाचा उपाय’ मानू लागे.
Verse 45
शिवभक्तान्समालोक्य किंचिच्च परिदित्सुकान् । गर्हयेद्वैष्णवान्सर्वाञ्शैवलिंगोपजीवकः
शिवभक्तांना पाहून—जे थोडीशी मदतही मागत—तो, शिवलिंगाच्या सेवेतून उपजीविका करूनही, सर्व वैष्णवांची निंदा करी.
Verse 46
इति पाखंडधर्मज्ञः संध्यास्नानपराङ्मुखः । विशालतिलकः स्रग्वी शुद्धधौतांबरोज्वलः
असा पाखंडधर्म जाणणारा असूनही तो संध्यावंदन व स्नानकर्मापासून पराङ्मुख होता. तरी कपाळावर मोठा टिळा, गळ्यात माळ, आणि स्वच्छ धुतलेल्या उजळ वस्त्रांत तो झळकत असे.
Verse 47
शिखी चोपग्रहकरः सर्वेभ्योऽसत्प्रतिग्रही । तस्यापत्यद्वयं जातमुन्मत्तपथवर्तिनः
शिखीही लहानसहान लाभांवर जगणारा आणि सर्वांकडून अयोग्य दान स्वीकारणारा होता. त्याला दोन अपत्ये झाली; ती उन्मत्त व भ्रमित मार्गाने चालणारी होती.
Verse 48
एवं तस्य प्रवृत्तस्य कश्चित्पर्वतदेशतः । समागमिष्यति धनी तीर्थयात्रार्थसिद्धये
तो अशा प्रकारे तो गुंतलेला असताना, पर्वतीय प्रदेशातून एक धनवान पुरुष तीर्थयात्रेच्या उद्देशसिद्धीसाठी तेथे येईल.
Verse 49
स्नात्वा स चक्रसरसि कथयिष्यति चेति वै । अहमस्ति धनोदित्सुर्जात्या चांडालसत्तमः
तो चक्रसरसी स्नान करून म्हणेल— ‘माझ्याकडे धन आहे आणि मला दान द्यायचे आहे; पण जन्माने मी चांडाल आहे.’
Verse 50
अस्ति कश्चित्प्रतिग्राही यस्मै दद्यामहं धनम् । इति तस्य वचः श्रुत्वा कैश्चिच्चांगुलिसंज्ञया
‘कोणी असा प्रतिग्राही आहे का, ज्याला मी हे धन देऊ?’ असे त्याचे वचन ऐकून काहींनी बोटाच्या खुणेने (एकाला) दाखविले.
Verse 51
उद्दिष्ट उपविष्टोसौ यो जपेद्ध्यानमुद्रया । एष प्रतिग्रहं त्वत्तो ग्रहीष्यति न चेतरः
‘आम्ही दाखवितो तोच तिथे बसलेला, जो ध्यानमुद्रेत जप करीत आहे—तोच तुझ्याकडून दान स्वीकारेल; दुसरा कोणी नाही.’
Verse 52
इति तेषां वचः श्रुत्वा स गत्वा तत्समीपतः । दंडवत्प्रणिपत्याथ तं बभाषे तदांत्यजः
त्यांचे वचन ऐकून तो त्याच्या जवळ गेला. मग दंडवत् नमस्कार करून त्या अंत्यजाने त्याला संबोधिले.
Verse 53
मामुद्धर महाविप्र तीर्थं मे सफलीकुरु । किंचिद्वस्त्वस्ति मे तत्त्वं गृहाणानुग्रहं कुरु
हे महाविप्र! माझा उद्धार करा, माझी तीर्थयात्रा सफल करा. माझ्याकडे थोडे धन आहे—ते स्वीकारून कृपा करा.
Verse 54
अथाक्षमालिकां कर्णे कृत्वा ध्यानं विसृज्य च । कियद्धनं तवास्तीह पप्रच्छ करसंज्ञया
मग जपमाळ कानाशी धरून आणि ध्यान सोडून त्याने हाताच्या संकेताने विचारले—‘इथे तुझ्याकडे किती धन आहे?’
Verse 55
तस्य संज्ञां स वै बुद्ध्वा प्रोवाचाति प्रहृष्टवत् । संतृप्तिर्यावता ते स्यात्तावद्दास्यामि नान्यथा
त्याचा संकेत समजून तो अतिशय आनंदाने म्हणाला—‘जितक्याने तुम्ही तृप्त व्हाल तितकेच देईन; त्यापेक्षा कमी नाही।’
Verse 56
इति तद्वचनं श्रुत्वा त्यक्त्वा मौनमुवाच ह । सानंदः स महानंदो निःस्पृहोस्मि प्रतिग्रहे
हे वचन ऐकून त्याने मौन सोडून म्हटले—‘मी आनंदित आहे, खरोखर महानंदाने परिपूर्ण आहे; प्रतिग्रहात मी निःस्पृह आहे.’
Verse 57
परं तेऽनुग्रहार्थं तु करिष्यामि प्रतिग्रहम् । किंच मे वचनं त्वं चेत्करिष्यस्युत्तमोत्तम
परंतु तुझ्यावर कृपा करण्यासाठीच मी हा प्रतिग्रह स्वीकारीन. पण हे उत्तमोत्तम, तू माझे वचन पाळशील तरच ते योग्य ठरेल.
Verse 58
यावदस्त्यखिलं वित्तं तन्मध्ये न्यस्य कस्यचित् । न स्तोकमपि दातव्यं तदाऽदास्यामि नान्यथा
तुझ्याकडे जे काही सर्व धन आहे ते एकाच ठिकाणी एकत्र ठेव. त्यातील कणभरही दुसरीकडे देऊ नकोस; तेव्हाच मी ते स्वीकारीन, अन्यथा नाही.
Verse 59
चांडाल उवाच । यावदस्ति मयानीतं विश्वेशप्रीतये वसु । तावत्तुभ्यं प्रदास्यामि विश्वेशस्त्वं यतो मम
चांडाळ म्हणाला— ‘विश्वेशाच्या प्रीत्यर्थ मी जेवढे धन आणले आहे, तेवढे सर्व तुला देईन; कारण तूच माझा विश्वेश, माझा स्वामी आहेस.’
Verse 60
ये वसंतीह विश्वेश राजधान्यां द्विजोत्तम । क्षुद्राक्षुद्रा जंतुमात्रा विश्वेशां शास्त एव हि
हे द्विजोत्तम, येथे विश्वेशाच्या राजधानीत जे कोणी वास करतात—ते क्षुद्र असोत वा अक्षमुद्र, कोणताही जीव असो—त्यांचा रक्षक व मार्गदर्शक विश्वेशच असतो.
Verse 61
परोद्धरणशीला ये ये परेच्छाप्रपूरकाः । परोपकृतिशीला ये विश्वेशां शास्त एव हि
जे परांचा उद्धार करतात, जे परांची धर्म्य इच्छा पूर्ण करतात, जे परोपकारशील आहेत—अशा जनांचा रक्षक व मार्गदर्शक विश्वेश स्वतः असतो.
Verse 62
इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रहृष्टेंद्रियमानसः । उवाच पार्वतीयं तं सोऽग्रजन्मांत्यजं तदा
ते वचन ऐकून त्याच्या इंद्रिया व मन आनंदाने भरून गेले. तेव्हा त्या कुलीन ब्राह्मणाने पार्वती-संबंधी त्या अंत्यजास उद्देशून बोलले.
Verse 64
विश्वेशः प्रीयतां चेति प्रोच्य यातो यथागतः । स च द्विजो द्विजैरन्यैर्धिक्कृतोपि वसन्निह
‘विश्वेश प्रसन्न होवोत’ असे म्हणून तो जसा आला तसाच निघून गेला. पण तो ब्राह्मण इतर ब्राह्मणांनी धिक्कारला तरीही तेथेच (काशीत) राहिला.
Verse 65
बहिर्निर्गतमात्रस्तु बहुभिः परिभूयते । चांडालब्राह्मणश्चैष चांडालात्त धनस्त्वसौ
पण तो बाहेर पडताच अनेकांनी त्याचा अपमान केला—‘हा चांडाल-ब्राह्मण आहे! आणि तो तर चांडालामुळे धनवान झाला!’
Verse 66
असावेव हि चांडालः सर्वलोकबहिष्कृतः । इत्थं तमनुधावंति थूत्कुर्वंतः परितो हरे
‘हाच खरा चांडाल, सर्व लोकांनी बहिष्कृत!’ असे म्हणत, हे हरी, ते चहूबाजूंनी थुंकत त्याच्या मागे धावले.
Verse 67
स च तद्भयतो गेहात्काकभीतदिवांधवत् । न निःसरेत्क्वचिदपि लज्जाकृति नतास्यकः
आणि त्यांच्या भीतीने तो घराबाहेर कुठेही निघत नसे—जणू कावळ्यांना घाबरलेला आंधळा; लाजेने मान खाली घालून असे.
Verse 68
स एकदा संप्रधार्य गृहिण्या लोकदूषितः । जगाम कीकटान्देशांस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्
एकदा, लोकनिंदेने दूषित झालेल्या त्या व्यक्तीने पत्नीशी विचारविनिमय करून वाराणसी पुरीचा त्याग केला आणि कीकट देशांकडे प्रयाण केले.
Verse 69
मध्ये मार्गं स गच्छन्वै लक्षितस्तु सकांचनः । अपि कार्पटिकांतस्थः स रुद्धो मार्गरोधिभिः
वाटेवरून जात असताना त्याच्याकडे सुवर्ण असल्याचे लक्षात आले; जरी तो एका भिक्षूच्या निवासाजवळ होता, तरीही लुटारूंनी त्याला अडवले.
Verse 70
नीत्वा ते तमरण्यानीं तस्कराः सपरिच्छदम् । उल्लुंठ्य धनमादाय समालोच्य परस्परम्
त्या चोरांनी त्याला सामानासहित घनदाट अरण्यात नेले. तिथे त्याचे धन लुटून आणि ते ताब्यात घेऊन, ते आपापसात चर्चा करू लागले.
Verse 71
प्रोचुर्भूरिधनं चैतज्जीर्यत्यस्मिन्न जीवति । असौ धनी प्रयत्नेन वध्यः सपरिचारकः
ते म्हणाले, "हे तर खूप धन आहे; जर हा जिवंत राहिला तर हे धन वाया जाईल. म्हणून या श्रीमंत व्यक्तीला त्याच्या सेवकासह मारलेच पाहिजे."
Verse 72
संप्रधार्येति तेप्राहुः स्मर्तव्यं स्मर पांथिक । त्वां वयं घातयिष्यामो निश्चितं सपरिच्छदम्
असा निश्चय करून ते म्हणाले, "हे प्रवाशा! तुला ज्याचे स्मरण करायचे आहे ते कर. आम्ही नक्कीच तुला तुझ्या सामानासहित ठार मारणार आहोत."
Verse 73
निशम्येति मनस्येव कथयामास स द्विजः । अहो प्रतिगृहीतं मे यदर्थं वसु भूरिशः
हे ऐकून तो द्विज मनातच म्हणाला— “अहो! मी इतके विपुल धन कशासाठी स्वीकारले?”
Verse 74
कुटुंबमपि तन्नष्टं नष्टश्चापि प्रतिग्रहः । जीवितं चापि मे नष्टं नष्टा काशीपुरीस्थितिः
“माझे कुटुंबही नष्ट झाले, स्वीकारलेला प्रतिग्रहही नष्ट झाला; माझे जीवनही नष्ट—आणि काशीपुरीतील माझे वास्तव्यही नष्ट झाले।”
Verse 75
युगपत्सर्वमेवाशु नष्टं दुर्बुद्धिचेष्टया । न काश्यां मरणं प्राप्तं तस्माद्दुष्टप्रतिग्रहात्
“दुर्बुद्धीच्या एका कृतीने सर्व काही एकाच वेळी लवकर नष्ट झाले; आणि त्या दुष्ट प्रतिग्रहामुळे मला काशीत मरणही मिळाले नाही।”
Verse 76
प्रांते कुटुंबस्मरणात्तथाकाशीस्मृतेरपि । चोरैर्हतोपि स तदा कीकटे कुक्कुटोऽभवत्
अंतकाळी कुटुंबाचे तसेच काशीचे स्मरण होत असताना—चोरांनी मारले तरी तो तेव्हा कीकट देशात कोंबडा झाला।
Verse 77
सा कुक्कुटी सुतौ तौ तु ताम्रचूडत्वमापतुः । प्रांते काशीस्मरणतो जाता जातिस्मृतिः परा
ती पत्नी कोंबडी झाली आणि ते दोन्ही पुत्र ताम्रचूड (कलगीदार) कोंबडे झाले; आणि अंतकाळी काशी-स्मरणामुळे त्यांना विलक्षण जातिस्मृती (पूर्वजन्मस्मरण) उत्पन्न झाली।
Verse 78
इत्थं बहुतिथेकाले गते कार्पटिकोत्तमाः । तस्मिन्नेवाध्वनि प्राप्ताश्चत्वारो यत्र कुक्कुटाः
अशा रीतीने अनेक दिवस गेल्यावर ते श्रेष्ठ कार्पटिक तपस्वी त्याच मार्गावर आले, जिथे चार कोंबडे होते।
Verse 79
वाराणस्याः कथां प्रोच्चैः कुर्वंतोऽन्योन्यमेव हि । काशीकथां समाकर्ण्य तदा ते चरणायुधाः
ते परस्पर मोठ्याने वाराणसीची कथा करीत होते; काशीची कथा ऐकताच ते ‘चरणायुध’ कोंबडे तेव्हा अंतःकरणी जागृत झाले।
Verse 80
जातिस्मृतिप्रभावेण तत्संगेन तु निर्गताः । तैश्च कार्पटिकश्रेष्ठेः पथि दृष्ट्वा कृपालुभिः
पूर्वजन्मस्मृतीच्या प्रभावाने व त्या संगामुळे ते बाहेर आले; आणि दयाळू कोंबड्यांनी मार्गावर कार्पटिकश्रेष्ठाला पाहून करुणेने प्रतिसाद दिला।
Verse 81
तंदुलादिपरिक्षेपैः प्रापिताः क्षेत्रमुत्तमम् । ते तु क्षेत्रं समासाद्य चत्वारश्चरणायुधाः
तांदूळ इत्यादी दाणे पसरून त्यांना त्या उत्तम क्षेत्रात नेले गेले; आणि त्या पवित्र क्षेत्रात पोहोचून ते चार ‘चरणायुध’ तेथे आले।
Verse 82
चरिष्यंतोऽत्र परितो मुक्तिमंडपमुत्तमम् । जिताहारान्सनियमान्कामक्रोधपराङ्मुखान्
ते येथे उत्तम मुक्तिमंडपाभोवती फिरत व निवास करत—आहारसंयमी, नियमपालक, आणि काम-क्रोधापासून पराङ्मुख होते।
Verse 84
मन्नामोच्चारणपरान्मत्कथार्पितसुश्रुतीन् । मद्दत्तचित्तसद्वृत्तीन्दृष्ट्वा क्षेत्रनिवासिनः
त्यांना—माझ्या नामोच्चारणात तत्पर, माझ्या कथाश्रवणास अर्पित, आणि माझ्यात अर्पित चित्त व सद्वृत्तीने युक्त—असे पाहून क्षेत्रनिवासी लोकांनी त्यांची दखल घेतली।
Verse 85
मानयामासुरथ तान्कुक्कुटान्साधुवर्त्मनः । प्राक्तनां वासनायोगात्संप्रधार्य परस्परम् । क्रमेणाहारमाकुंच्य प्राणांस्त्यक्ष्यंति चात्र वै
मग साधुमार्गावर असलेल्या त्या कुक्कुटांचा त्यांनी मान केला। पूर्वसंस्कारांच्या योगाने परस्पर समजून ते क्रमाने आहार कमी करतील आणि निश्चयाने इथेच प्राणत्याग करतील।
Verse 86
पश्यतां सर्वलोकानां विष्णो ते मदनुग्रहात् । विमानमधिरुह्याशु कैलासं प्राप्य मत्पदम्
हे विष्णो! सर्व लोक पाहत असताना, माझ्या अनुग्रहाने ते शीघ्र विमानावर आरूढ होऊन कैलासास जाऊन माझे पद प्राप्त करतील।
Verse 87
निर्विश्य सुचिरं कालं दिव्यान्भोगाननुत्तमान् । ततोऽत्र ज्ञानिनो भूत्वा मुक्तिं प्राप्स्यंति शाश्वतीम्
ते दीर्घकाळ अनुपम दिव्य भोगांचा अनुभव घेऊन, नंतर येथे ज्ञानी होऊन शाश्वत मुक्ती प्राप्त करतील।
Verse 88
ततो लोकास्तददारभ्य कथयिष्यंति सर्वतः । मुक्तिमंडपनामैतदेष कुक्कुटमंडपः
त्यानंतरपासून सर्वत्र लोक म्हणतील—‘हे मुक्तिमंडप नावाचे स्थान; हाच कुक्कुटमंडप आहे।’
Verse 89
चरित्रमपि वै तेषां ये स्मरिष्यंति मानवाः । मुक्तिमंडपमासाद्य श्रेयः प्राप्स्यंति तेपि हि
त्या भक्तांच्या पवित्र चरित्राचे जे मनुष्य स्मरण करतात, तेही मुक्तिमंडपाला पोहोचून निश्चयच परम श्रेय व आध्यात्मिक सिद्धी प्राप्त करतात.
Verse 90
इति यावत्कथां शंभुर्भविष्यामग्रतो हरेः । अकरोत्तुमुलो नादो घंटानां तावदुद्गतः
अशा रीतीने हरिच्या समोर शंभू कथा सांगत असतानाच, त्याच क्षणी घंटांचा प्रचंड, कोलाहलमय नाद उठला.
Verse 91
अथनंदिनमाहूय देवदेव उमाधवः । प्रोवाच नंदिन्विज्ञायागत्य ब्रूहि कुतो रवः
तेव्हा देवाधिदेव, उमाधवाने नंदीला बोलावून म्हटले—“नंदी, जाऊन जाणून ये; परत येऊन सांग, हा रव कुठून उठतो आहे?”
Verse 92
अथ नंदी समागत्य प्रोवाच वृषभध्वजम् । नमस्कृत्य प्रहृष्टास्यः प्रबद्धकरसंपुटः
मग नंदी येऊन वृषभध्वज प्रभूंशी बोलला। नमस्कार करून, आनंदित मुखाने, हात जोडून त्याने निवेदन केले.
Verse 93
प्रहासान्मत्कथालापांल्लाभमोहविवर्जितान् । स्वर्धुनीस्नानसंक्लिन्न सुनिर्मलशिरोरुहान्
“ते प्रसन्न आहेत, माझ्या कथांच्या संवादात मग्न आहेत, लाभ व मोह यांपासून मुक्त आहेत; स्वर्धुनीत स्नान करून भिजलेले त्यांचे केश अतिशय निर्मळ झाले आहेत.”
Verse 94
अथ स्मित्वाब्रवीच्छंभुः सिद्धं नस्तु समीहितम् । उत्थाय देवदेवेशः सह देव्या सुमंगलः
तेव्हा शंभू हसून म्हणाले—“आपले अभिष्ट कार्य सिद्ध होवो.” मग देवदेवेश, परम मंगलमय, देवीसह उठून प्रस्थान केले।
Verse 95
ब्रह्मणा हरिणा सार्धं ततोऽगाद्रंगमंडपम् । स्कंद उवाच । श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं परमानंदकारणम् । नरः परां मुदं प्राप्य कैलासं प्राप्स्यति ध्रुवम्
मग तो ब्रह्मा व हरिसह रङ्गमंडपात गेला. स्कंद म्हणाले—परमानंदाचे कारण असलेला हा पुण्य अध्याय ऐकून मनुष्य परम हर्ष पावतो आणि निश्चयाने कैलासास प्राप्त होतो.
Verse 98
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे मुक्तिमंडपगमनं नामाष्टनवतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या चतुर्थ भागातील काशीखंडाच्या उत्तरार्धात ‘मुक्तिमंडपगमन’ नावाचा एकोणनव्वदावा अध्याय समाप्त झाला.