Adhyaya 20

Verse 1

अगस्त्य उवाच । कात्यायनेय कथय नंदिना विश्वनंदिना । यथा व्यापारिता देव्यो देवदेवनिदेशतः

अगस्त्य म्हणाले—हे कात्यायनपुत्रा! देवदेवाच्या आज्ञेने नंदी, विश्वनंदी यांनी देवियांना ज्या प्रकारे कार्यास नेमले, ते मला सांग।

Verse 2

अविमुक्तस्य रक्षार्थं यत्र या देवताः स्थिताः । प्रसादं कुरु मे देव ताः समाचक्ष्व तत्त्वतः

अविमुक्ताच्या रक्षणार्थ कुठे कोणते देवता स्थित आहेत, हे देव! माझ्यावर प्रसन्न व्हा; ते सर्व तत्त्वतः मला सविस्तर सांग।

Verse 3

इत्यगस्त्युदितं श्रुत्वा महादेवतनूद्भवः । कथयामास या यत्र स्थिताऽनंदवने मुदा

अगस्त्याचे वचन ऐकून महादेवाच्या तनूपासून उत्पन्न (नंदी) आनंदवनात हर्षाने कोणती देवता कुठे स्थित आहे ते सांगू लागला।

Verse 4

स्कंद उवाच । वाराणस्यां विशालाक्षी क्षेत्रस्य परमेष्टदा । विशालतीर्थं गंगायां कृत्वा पृष्ठे व्यवस्थिता

स्कंद म्हणाले—वाराणसीत विशालाक्षी ही या पवित्र क्षेत्राची परम अधिष्ठात्री देवी आहे. गंगेत विशालतीर्थ स्थापन करून ती तेथे रक्षक-स्वरूपाने स्थित आहे.

Verse 5

स्नात्वा विशालतीर्थे वै विशालाक्षीं प्रणम्य च । विशालां लभते लक्ष्मीं परत्रेह च शर्मदाम्

खरोखरच विशालतीर्थात स्नान करून आणि विशालाक्षीस प्रणाम करून मनुष्य इहलोकी व परलोकी शांती देणारी व्यापक लक्ष्मी प्राप्त करतो.

Verse 6

भाद्रकृष्णतृतीयायामुपोषणपरैर्नृभिः । कृत्वा जागरणं रात्रौ विशालाक्षीसमीपतः

भाद्रपद कृष्णपक्ष तृतीयेला उपवासपरायण पुरुषांनी विशालाक्षीच्या सान्निध्यात रात्रौ जागरण करावे.

Verse 7

प्रातर्भोज्याः प्रयत्नेन चतुर्दशकुमारिकाः । अलंकृता यथाशक्त्या स्रगंबरविभूषणैः

सकाळी प्रयत्नपूर्वक चौदा कुमारिकांना भोजन द्यावे; आणि यथाशक्ती त्यांना माळा, वस्त्रे व दागिन्यांनी अलंकृत करावे.

Verse 8

विधाय पारणं पश्चात्पुत्रभृत्यसमन्वितैः । सम्यग्वाराणसीवासफलं लभ्येत कुंभज

त्यानंतर पुत्र व सेवकांसह विधिपूर्वक पारण केल्यास, हे कुंभज (अगस्त्य)! वाराणसीवासाचे संपूर्ण फळ निश्चयाने मिळते.

Verse 9

तस्यां तिथौ महायात्रा कार्या क्षेत्रनिवासिभिः । उपसर्ग प्रशांत्यर्थं निर्वाणकमलाप्तये

त्या पावन तिथीस क्षेत्रनिवासी जनांनी महायात्रा करावी, उपसर्ग शांत व्हावेत आणि निर्वाण-रूपी कमळ प्राप्त व्हावे म्हणून।

Verse 10

वाराणस्यां विशालाक्षी पूजनीया प्रयत्नतः । धूपदीपैः शुभैर्माल्यैरुपहारैर्मनोहरैः

वाराणसीत विशालाक्षी देवीची प्रयत्नपूर्वक पूजा करावी—शुभ धूप-दीप, माळा व मनोहर उपहारांनी।

Verse 11

मणिमुक्ताद्यलंकारैर्विचित्रोल्लोच चामरैः । शुभैरनुपभुक्तैश्च दुकूलैर्गंधवासितैः

मणी-मोती आदी अलंकारांनी, विचित्र पंखे व चवरांनी, तसेच सुगंधित, शुभ, न वापरलेल्या सूक्ष्म वस्त्रांनी।

Verse 12

मोक्षलक्ष्मी समृद्ध्यर्थं यत्रकुत्र निवासिभिः । अप्यल्पमपि यद्दत्तं विशालाक्ष्यै नरोत्तमैः

मोक्ष-लक्ष्मीच्या समृद्धीसाठी, जिथे कुठे राहणारे नरोत्तम जन विशालाक्षीस जे काही—अल्प जरी—अर्पण करतात,

Verse 13

तदानंत्याय जायंत मुने लोकद्वयेपि हि । विशालाक्षी महापीठे दत्तं जप्तं हुतं स्तुतम्

हे मुने, ते दोन्ही लोकांतही अक्षय होते. विशालाक्षीच्या महापीठी केलेले दान, जप, होम वा स्तुती—सर्व अनंत फल देतात।

Verse 14

मोक्षस्तस्य परीपाको नात्र कार्या विचाणा । विशालाक्षी समर्चातो रूपसंपत्तियुक्पतिः

त्या (उपासनेचा) परिपाकफल मोक्षच आहे; येथे शंका करण्याचे कारण नाही. विशालाक्षीची सम्यक् आराधना केल्याने रूप-संपत्ती व समृद्धीही प्राप्त होते.

Verse 15

प्राप्यतेत्र कुमारीभिर्गुणशीलाद्यलंकृतः । गुर्विणीभिः सुतनयो वंध्याभिगर्भसंभवः

येथे कुमारिकांना गुण-शीलांनी अलंकृत असा योग्य पती मिळतो. गर्भवती स्त्रियांना उत्तम पुत्र प्राप्त होतो, आणि वंध्या स्त्रियांनाही कृपेने गर्भधारणाचे वरदान मिळते.

Verse 16

असौभाग्यवतीभिश्च सौभाग्यं महदाप्यते । विधवाभिर्न वैधव्यं पुनर्जन्मांतरे क्वचित्

असौभाग्यग्रस्त स्त्रियांनाही महान् सौभाग्य प्राप्त होते. आणि विधवांना पुढील जन्मांत कुठेही पुन्हा वैधव्य येत नाही.

Verse 17

सीमंतिनीभिः पुंभिर्वा परं निर्वाणमिच्छुभिः । श्रुता दृष्टार्चिता काश्यां विशालाक्ष्यभिलाषदा

सौभाग्यवती स्त्रिया असोत वा पुरुष—जे परम निर्वाण (मोक्ष) इच्छितात—काशीत विशालाक्षीचे श्रवण, दर्शन व सम्यक् पूजन केल्यास ती अभिलषित परम ध्येय प्रदान करते.

Verse 18

ततोन्यल्ललितातीर्थं गंगाकेशवसन्निधौ । तत्रास्ति ललिता देवी क्षेत्ररक्षाकरी परा

यानंतर गंगा व केशव यांच्या सान्निध्यात ‘ललिता-तीर्थ’ हे दुसरे तीर्थ आहे. तेथे देवी ललिता वास करतात; त्या क्षेत्र (काशी)च्या परम रक्षिका आहेत.

Verse 19

सा च पूज्या प्रयत्नेन सर्वसंपत्समृद्धये । ललितापूजकानां च जातु विघ्नो न जायते

सर्व प्रकारच्या संपत्तीची पूर्ण समृद्धी व्हावी म्हणून देवी ललितेची प्रयत्नपूर्वक पूजा करावी; ललिता-उपासकांना कधीही विघ्न उत्पन्न होत नाही।

Verse 20

इषे कृष्णद्वितीयायां ललितां परिपूज्य वै । नारी वा पुरुषो वापि लभते वांछितं पदम्

ईष महिन्याच्या कृष्णपक्षातील द्वितीयेला जो स्त्री वा पुरुष विधिपूर्वक ललितेची पूजा करतो, तो इच्छित पद व फल प्राप्त करतो।

Verse 21

स्नात्वा च ललिता तीर्थे ललितां प्रणिपत्य वै । लभेत्सर्वत्र लालित्यं यद्वा तद्वाऽनुलप्य च

ललिता तीर्थात स्नान करून व ललितेला प्रणाम करून, सर्वत्र लालित्य व कृपा प्राप्त होते; तसेच भक्तिभावाने जे काही प्रार्थनावचन सहज उच्चारले, त्यानेही विशेष प्रसाद मिळतो।

Verse 22

मुने विश्वभुजा गौरी विशालाक्षी पुरः स्थिता । संहरंती महाविघ्नं क्षेत्रभक्तिजुषां सदा

हे मुने! विश्वभुजा, विशालाक्षी गौरी देवी भक्तांच्या समोर उभी राहते आणि काशी-क्षेत्रभक्तांचे महाविघ्न सदैव नष्ट करते।

Verse 23

शारदं नवरात्रं च कार्या यात्रा प्रयत्नतः । देव्या विश्वभुजाया वै सर्वकामसमृद्धये

शारदीय नवरात्रात प्रयत्नपूर्वक देवी विश्वभुजाची यात्रा करावी, ज्यायोगे सर्व कामनांची पूर्ण समृद्धी व सिद्धी होते।

Verse 24

यो न विश्वभुजां देवीं वाराणस्यां नमेन्नरः । कुतो महोपसर्गेभ्यस्तस्य शांतिर्दुरात्मनः

जो मनुष्य वाराणसीत देवी विश्वभुजा हिला नमस्कार करीत नाही, त्या दुरात्म्यास महान् उपसर्ग व विपत्तींपासून शांती कशी लाभेल?

Verse 25

यैस्तु विश्वभुजा देवी वाराणस्यां स्तुतार्चिता । न हि तान्विघ्नसंघातो बाधते सुकृतात्मनः

परंतु ज्यांनी वाराणसीत देवी विश्वभुजा हिची स्तुती व अर्चना केली आहे, त्या सुकृतात्म्यांना विघ्नांचा समूह कधीही बाधत नाही.

Verse 26

अन्यास्ति काश्यां वाराही क्रतुवाराहसन्निधौ । तां प्रणम्य नरो भक्त्या विपदब्धौ न मज्जति

काशीत क्रतुवाराहाच्या सन्निधानी दुसरी देवी वाराही आहे; तिला भक्तिभावाने प्रणाम केल्यास मनुष्य विपत्तींच्या समुद्रात बुडत नाही.

Verse 27

शिवदूती तु तत्रैव द्रष्टव्याऽपद्विनाशिनी । आनंदवनरक्षार्थमुद्यच्छूलारितर्जनी

तेथेच शिवदूती—आपदांचा नाश करणारी—दर्शनीय आहे; आनंदवनाच्या रक्षणासाठी ती शूल उचलून तर्जनीने तर्जना करते.

Verse 28

वज्रहस्ता तथा चैंद्री गजराज रथास्थिता । इंद्रेशाद्दक्षिणेभागेऽर्चिता संपत्करी सदा

तसेच वज्रहस्ता ऐंद्री—गजराजयुक्त रथावर आरूढ—इंद्रेशाच्या दक्षिण भागी पूजिली जाते व ती सदा संपत्ती प्रदान करते.

Verse 29

स्कंदेश्वर समीपे तु कौमारी बर्हियानगा । प्रेक्षणीया प्रयत्नेन महाफलसमृद्धये

स्कंदेश्वराच्या समीपे मयूरवाहिनी देवी कौमारी विराजते। महान आध्यात्मिक फलसमृद्धीसाठी तिला प्रयत्नपूर्वक दर्शन घ्यावे।

Verse 30

महेश्वराद्दक्षिणतो देवी माहेश्वरी नरैः । वृषयानवती पूज्या महावृषसमृद्धिदा

महेश्वराच्या दक्षिणेस वृषभवाहिनी देवी माहेश्वरी आहे. लोकांनी तिची पूजा करावी; ती गो-धन व महावृषसमृद्धी (बलवृद्धी) प्रदान करते.

Verse 31

निर्वाणनरसिंहस्य समीपे मोक्षकांक्षिभिः । नारसिंही समर्च्या च समुद्यच्चक्र रम्यदोः

निर्वाण-नरसिंहाच्या समीपे मोक्षाकांक्षींनी नारसिंही देवीचे विधिपूर्वक पूजन करावे. तिच्या रम्य हस्तात उन्नत चक्र शोभते; ती मोक्षमार्गी सहाय्य करते.

Verse 32

हंसयानवती ब्राह्मी ब्रह्मेशात्पश्चिमे स्थिता । गलत्कमंडलुजल चुलका ताडिता हिता

ब्रह्मेशाच्या पश्चिमेस हंसवाहिनी देवी ब्राह्मी स्थित आहे. तिच्या कमंडलूतून जल झरत आहे, जणू ती प्राणिहितार्थ अंजली-अंजली जल शिंपडीत आहे.

Verse 33

ब्रह्मविद्या प्रबोधार्थं काश्यां पूज्या दिनेदिने । ब्राह्मणैर्यतिभिर्नित्यं निजतत्त्वावबोधिभिः

ब्रह्मविद्येच्या प्रबोधनासाठी काशीत ब्रह्मविद्येची दिनोदिन पूजा करावी—विशेषतः त्या ब्राह्मण व यतींनी, जे नित्य निजतत्त्वाच्या बोधात तत्पर असतात.

Verse 34

शार्ङ्गचापविनिर्मुक्त महेषुभिरितस्ततः । उत्सादयंतीं प्रत्यूहान्काश्यां नारायणीं श्रयेत्

काशीत शार्ङ्गधनुषातून सुटलेल्या महाबाणांनी सर्व बाजूंनी येणारे विघ्न नष्ट करणाऱ्या नारायणीचे शरण घ्यावे।

Verse 35

प्रतीच्यांगोपिगोविंदाद्भ्राम्यच्चक्रोच्च तर्जनीम् । नारायणीं यः प्रणमेत्तस्य काश्यां महोदयः

गोपीगोविंदाच्या पश्चिमेस भ्रमण करणारे चक्र धारण करून तर्जनी उंचावलेली नारायणी आहे; जो तिला प्रणाम करतो त्याला काशीत महान उन्नती व समृद्धी लाभते।

Verse 36

ततो गौरीं विरूपाक्ष देवयान्या उदग्दिशि । पूजयित्वा नरो भक्त्या वांछितां लभते श्रियम्

त्यानंतर उत्तर दिशेस विरूपाक्ष-देवयानी येथे गौरीची भक्तीने पूजा केल्यास मनुष्याला इच्छित श्री—समृद्धी व कल्याण—प्राप्त होते।

Verse 37

शैलेश्वरी समभ्यर्च्या शैलेश्वर समीपगा । तर्जयंती च तर्जन्या संसर्गमुपसर्गजम्

शैलेश्वराच्या समीप वसणारी शैलेश्वरी श्रद्धेने अर्चावी; ती उंचावलेल्या तर्जनीने दुष्प्रभावजन्य संसर्ग व उपद्रव दूर करते।

Verse 38

चित्रकूपे नरः स्नात्वा विचित्रफलदे नृणाम् । चित्रगुप्तेश्वरं वीक्ष्य चित्रघंटां प्रपूज्य च

नृणांना विचित्र फळ देणाऱ्या चित्रकूपात स्नान करून मनुष्याने चित्रगुप्तेश्वराचे दर्शन घ्यावे आणि चित्रघंटेचीही विधिपूर्वक पूजा करावी।

Verse 39

बहुपातकयुक्तोपि त्यक्तधर्मपथोपि वा । न चित्रगुप्तलेख्यः स्याच्चित्रघंटार्चको नरः

अनेक पातकांनी युक्त किंवा धर्ममार्ग सोडलेला असला तरी जो मनुष्य चित्रघंटा देवीची भक्तिभावाने पूजा करतो, तो यमाच्या लेखनिक चित्रगुप्ताच्या नोंदीत लिहिला जात नाही.

Verse 40

योषिद्वा पुरुषो वापि चित्रघंटां न योर्चयेत् । काश्यां विघ्नसहस्राणि तं सेवंते पदेपदे

स्त्री असो वा पुरुष—जो काशीत चित्रघंटा देवीची पूजा करीत नाही, त्याच्या प्रत्येक पावलोपावली हजारो विघ्ने त्याला वेढून राहतात.

Verse 41

चैत्रशुक्लतृतीयायां कार्या यात्रा प्रयत्नतः । महामहोत्सवः कार्यो निशि जागरणं तथा

चैत्र शुक्ल तृतीयेला प्रयत्नपूर्वक यात्रा करावी; महान महोत्सव करावा आणि रात्रौ जागरणही करावे.

Verse 42

महापूजोपकरणैश्चित्रघंटां समर्च्य च । शृणोति नांतकस्येह घंटां महिषकंठगाम्

महापूजेच्या सर्व उपकारणांनी चित्रघंटा देवीची विधिवत् आराधना केली असता, काशीत अंतक (यम)ची महिषाच्या गळ्यात लटकणारी घंटा ऐकू येत नाही.

Verse 43

चित्रांगदेश्वरप्राच्यां चित्रग्रीवां प्रणम्य च । न जातु जंतुर्वीक्षेत विचित्रां यमयातनाम्

चित्रांगदेश्वराच्या पूर्व प्रांगणातील चित्रग्रीवेला नमस्कार केल्यावर, कोणताही जीव कधीही यमाच्या विचित्र व भयानक यातना पाहत नाही.

Verse 44

भद्रकालीं नरो दृष्ट्वा नाभद्रं पश्यति क्वचित् । भद्रनागस्य पुरतो भद्रवाप्यां कृतोदकः

भद्रकालीचे दर्शन घेतल्यावर मनुष्याला कुठेही अमंगल दिसत नाही. भद्रनागासमोर भद्रवापीत उदककर्म/स्नान केल्याने तो सदैव मंगलमय होतो.

Verse 45

हरसिद्धिं प्रयत्नेन पूजयित्वा नरोत्तमः । महासिद्धिमवाप्नोति प्राच्यां सिद्धिविनायकात्

नरोत्तम प्रयत्नाने हरसिद्धीची पूजा करून, पूर्व दिशेतील सिद्धिविनायकाच्या कृपेने महासिद्धी प्राप्त करतो.

Verse 46

विधिं संपूज्य विधिवद्विविधैरुपहारकैः । विविधां लभते सिद्धिं विधीश्वरसमीपगाम्

विधीला शास्त्रोक्त पद्धतीने विविध उपहारांनी सम्यक् पूजल्यास मनुष्याला अनेक प्रकारच्या सिद्धी मिळतात, ज्या त्याला विधीश्वराच्या सान्निध्याकडे नेतात.

Verse 47

प्रयागतीर्थे सुस्नातो जनो निगडभंजनीम् । सभाजयित्वा नो जातु निगडैः परिबाध्यते

प्रयागतीर्थात उत्तम स्नान करून जो देवी निगडभंजनीचा विधिवत् सत्कार करतो, तो कधीही बेड्या-बंधनांनी पीडित होत नाही.

Verse 48

भौमवारे सदा पूज्या देवीनिगडभंजनी । कृत्वैकभुक्तं भक्त्यात्र बंदीमोक्षणकाम्यया

मंगळवारी देवी निगडभंजनीची नेहमी पूजा करावी. येथे भक्तीने बंदीमोक्षणाची इच्छा धरून एकभुक्त व्रत करावे.

Verse 49

संसारबंधविच्छित्तिमपि यच्छति सार्चिता । गणना शृंखलादीनां का च तस्याः समर्चनात्

विधिपूर्वक श्रद्धेने अर्चिल्यास ती देवी संसारबंधनाचाही छेद करते. मग शृंखला-मोचन इत्यादी लहान फळांची गणना कशाला, जेव्हा तिचे सम्यक् समर्चन झाले आहे?

Verse 50

दूरस्थोपि हि यो बंधुः सोपि क्षिप्रं समेष्यति । बंदी पदजुषां पुंसां श्रद्धया नात्र संशयः

दूर असलेला बंधूही लवकर येऊन भेटतो. पावन चरणांचा आश्रय घेणाऱ्या पुरुषांसाठी श्रद्धेमुळे ‘बंदी’ (सहाय्य/सौभाग्य) निश्चित आहे—यात संशय नाही.

Verse 51

किंचिन्नियममालंब्य यदि सा परिषेविता । कामान्पूरयति क्षिप्रं काशी संदेहहारिणी

थोडेसे नियम-पालन धरूनही तिची सेवा केली, तर संदेह-हारिणी काशी लवकरच योग्य कामना पूर्ण करते.

Verse 52

घनटंककरा देवी भक्तबंधनभेदिनी । कं कं न पूरयेत्कामं तीर्थराजसमीपगा

घन टंक (जड कुऱ्हाड) धारण करणारी, भक्तबंधनभेदिनी देवी—तीर्थराजाच्या समीप वसणारी—ती कोणाची कामना पूर्ण करणार नाही?

Verse 53

देवी पशुऽपतेः पश्चादमृतेश्वर सन्निधौ । स्नात्वा चैवामृते कूपे नमनीया प्रयत्नतः

पशुपतीच्या मागे, अमृतेश्वराच्या सन्निधानी, अमृत-कूपात स्नान करून मग प्रयत्नपूर्वक देवीला नमस्कार करावा.

Verse 54

पूजयित्वा नरो भक्त्या देवताममृतेश्वरीम् । अमृतत्वं भजेदेव तत्पादांबुज सेवनात्

भक्तीने अमृतेश्वरी देवीची पूजा करून मनुष्य तिच्या चरणकमल-सेवेने निश्चयच अमरत्व प्राप्त करतो.

Verse 55

धारयंतीं महामायाममृतस्य कमंडलुम् । दक्षिणेऽभयदां वामे ध्यात्वा को नाऽमृतत्वभाक्

अमृताचा कमंडलू धारण करणारी, उजव्या हाताने अभय देणारी आणि डाव्या हाताने तोच धारण करणारी महामायेचे ध्यान केल्यास—कोण अमरत्वाचा भागीदार होणार नाही?

Verse 56

सिद्धलक्ष्मी जगद्धात्री प्रतीच्याममृतेश्वरात् । प्रपितामह लिंगस्य पुरतः सिद्धिदार्चिता

अमृतेश्वराच्या पश्चिमेस जगद्धात्री सिद्धलक्ष्मी आहेत. प्रपितामह-लिंगाच्या समोर त्या सिद्धिदात्री म्हणून पूजिल्या जातात.

Verse 57

प्रासादं सिद्धलक्ष्म्याश्च विलोक्य कमलाकृतिम् । लक्ष्मीविलाससंज्ञं च को न लक्ष्मीं समाप्नुयात्

‘लक्ष्मीविलास’ म्हणून प्रसिद्ध असलेला सिद्धलक्ष्मीचा कमलाकृती प्रासाद पाहिल्यावर कोण लक्ष्मी प्राप्त करणार नाही?

Verse 58

ततः कुब्जा जगन्माता नलकूवरलिंगतः । पूजनीया पुरोभागे प्रपितामहपश्चिमे

यानंतर जगन्माता कुब्जेची पूजा नलकूवर-लिंगाच्या संदर्भाने अग्रभागी, आणि प्रपितामह-क्षेत्राच्या पश्चिम बाजूस करावी.

Verse 59

उपसर्गा न शेषांश्च कुब्जा हरति पूजिता । तस्मात्कुब्जा प्रयत्नेन पूज्या काश्यां शुभार्थिभिः

विधिपूर्वक पूजिल्यास कुब्जा सर्व उपसर्ग व उरलेले क्लेश दूर करते. म्हणून काशीत शुभ इच्छिणाऱ्यांनी प्रयत्नपूर्वक कुब्जेची पूजा करावी.

Verse 60

कुब्जांबरेश्वरं लिंगं नलकूबर पश्चिमे । त्रिलोकसुंदरी गौरी तत्रार्च्याभीष्टदायिनी

नलकूबराच्या पश्चिमेस ‘कुब्जांबरेश्वर’ नावाचे लिंग आहे. तेथे त्रिलोकसुंदरी गौरीची पूजा करावी; ती अभिष्ट वर देणारी आहे.

Verse 61

त्रिलोकसुंदरी सिद्धिं दद्यात्त्रैलोक्यसुंदरीम् । वैधव्यं नाप्यते क्वापि तस्या देव्याः समर्चनात्

त्रिलोकसुंदरी ‘त्रैलोक्य-सौंदर्य’ ही सिद्धी प्रदान करते. त्या देवीचे सम्यक् पूजन केल्यास कुठेही वैधव्य येत नाही.

Verse 62

दीप्ता नाम महाशक्तिः सांबादित्यसमीपगा । देदीप्यमान लक्ष्मीका जायंते तत्समर्चनात्

‘दीप्ता’ नावाची महाशक्ती सांबादित्याजवळ आहे. तिची विधिपूर्वक पूजा केल्यास तेजस्वी लक्ष्मी व वैभव प्रकट होते.

Verse 63

श्रीकंठ सन्निधौ देवी महालक्ष्मीर्जगज्जनिः । स्नात्वा श्रीकुंड तीर्थे तु समर्च्या जगदंबिका

श्रीकंठाच्या सन्निधानी जगज्जननी देवी महालक्ष्मी विराजमान आहे. श्रीकुंड तीर्थात स्नान करून त्या जगदंबिकेची पूजा करावी.

Verse 64

पितॄन्संतर्प्य विधिवत्तीर्थे श्रीकुंडसंज्ञिते । दत्त्वा दानानि विधिवन्न लक्ष्म्या परिमुच्यते

श्रीकुंड नावाच्या तीर्थी विधिपूर्वक पितरांचे तर्पण करून आणि शास्त्रोक्त रीतीने दान दिल्यास मनुष्य लक्ष्मीपासून वंचित होत नाही; लक्ष्मी त्याला सोडत नाही.

Verse 65

लक्ष्मीक्षेत्रं महापीठं साधकस्यैव सिद्धिदम् । साधकस्तत्र मंत्रांश्च नरः सिद्धिमवाप्नुयात्

हे ‘लक्ष्मी-क्षेत्र’ महापीठ आहे; विशेषतः साधकाला सिद्धी देणारे आहे. तेथे साधक पुरुष मंत्रांच्या योगे सिद्धी प्राप्त करतो.

Verse 66

संति पीठन्यनेकानि काश्यां सिद्धिकराण्यपि । महालक्ष्मीपीठसमं नान्यल्लक्ष्मीकरं परम्

काशीत सिद्धी देणारी अनेक पीठे आहेत; तरीही महालक्ष्मीपीठासारखे परम लक्ष्मीप्रद दुसरे काही नाही.

Verse 67

महालक्ष्म्यष्टमीं प्राप्य तत्र यात्रा कृतां नृणाम् । संपूजितेह विधिवत्पद्मा सद्म न मुंचति

महालक्ष्मी-अष्टमीला जेथे यात्रा करून जे लोक विधिपूर्वक पूजन करतात, त्यांच्या घराला पद्मा (लक्ष्मी) कधीही सोडत नाही.

Verse 68

उत्तरे तु महालक्ष्म्या हयकंठीकुठारधृक् । काशीविघ्रमहावृक्षांश्छिनत्ति प्रतिवासरम्

महालक्ष्मीच्या उत्तरेस कुऱ्हाड धारण करणारी हयकंठी आहे; ती दररोज काशी-यात्रा व कल्याणास अडथळा ठरणारे महाविघ्नरूपी वृक्ष छेदून टाकते.

Verse 69

कौर्मी शक्तिर्महालक्ष्मी दक्षिणे पाशपाणिका । बध्नाति विघ्नसंघातं क्षेत्रस्यास्य प्रतिक्षणम्

दक्षिण दिशेस कौर्मी-शक्तिरूप महालक्ष्मी पाशहस्ते उभी आहे; या क्षेत्रावर (काशीवर) येणाऱ्या विघ्नांचा समूह ती प्रतिक्षणी बांधून आवरते।

Verse 70

सा पूजितास्तुता मर्त्यैः क्षेत्रसिद्धिं प्रयच्छति । वायव्यां च शिखी चंडी क्षेत्ररक्षाकरी परा

मर्त्यांनी पूजिली व स्तुत केली असता ती या क्षेत्रातील सिद्धी प्रदान करते. आणि वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेस शिखी चंडी ही परम क्षेत्ररक्षिका विराजमान आहे।

Verse 71

खादंती विघ्नसंघातं शिखी शब्दं करोति च । तस्याः संदर्शनात्पुंसां नश्यंति व्याधयोखिलाः

विघ्नांचा समूह भक्षण करत शिखी गर्जनाही करते. तिच्या दर्शनमात्राने मनुष्यांचे सर्व रोग नष्ट होतात।

Verse 72

भीमचंड्युत्तरद्वारं सदा रक्षेदतंद्रिता । भीमेश्वरस्य पुरतः पाशमुद्गरधारिणीम्

भीम-चंडी सदैव जागरूक राहून उत्तरद्वाराचे रक्षण करते. भीमेश्वराच्या समोर ती पाश व मुद्गर धारण करून उभी असते।

Verse 73

भीमचंडीं नरो दृष्ट्वा भीमकुंडे कृतोदकः । भीमाकृतीन्न वै पश्येद्याम्यान्दूतान्क्वचित्कृती

जो मनुष्य भीम-चंडीचे दर्शन करून भीमकुंडात उदकक्रिया करतो, तो पुण्यवान कधीही यमाचे भयंकर दूत पाहत नाही।

Verse 74

छागवक्त्रेश्वरी देवी दक्षिणे वृषभध्वजात् । अहर्निशं भक्षयति विघ्नौघतरुपल्लवान्

वृषभध्वज (शिव) यांच्या दक्षिणेस छागवक्त्रेश्वरी देवी विराजमान आहे; ती अहोरात्र विघ्नरूपी वनातील कोवळे पल्लव भक्षिते।

Verse 75

तस्या देव्याः प्रसादेन काशीवासः प्रलभ्यते । अतश्छागेश्वरीं देवीं महाष्टम्यां प्रपूजयेत्

त्या देवीच्या प्रसादाने काशीवास प्राप्त होतो; म्हणून महाष्टमीला छागेश्वरी देवीची भक्तिभावाने पूजा करावी।

Verse 76

तालजंघेश्वरी देवी तालवृक्षकृतायुधा । उत्सादयति विघ्नौघानानंदवन मध्यगान्

तालवृक्षापासून घडविलेल्या आयुधधारिणी तालजंघेश्वरी देवी आनंदवनाच्या मध्यभागी उठणारे विघ्नौघ उच्छेदिते।

Verse 77

संगमेश्वर लिंगस्य दक्षिणे विकटाननाम् । तालजंघेश्वरीं नत्वा न विघ्नैरभिभूयते

संगमेश्वर लिंगाच्या दक्षिणेस विकटानना तालजंघेश्वरी आहे; तिला नमस्कार केल्यास मनुष्य विघ्नांनी पराभूत होत नाही।

Verse 78

उद्दालकेश्वराल्लिंगात्तीर्थं उद्दालकाभिधे । याम्यां च यमदंष्ट्राख्या चर्वयेद्विघ्नसंहतिम्

उद्दालकेश्वर लिंगापासून ‘उद्दालक’ नावाचे तीर्थ आहे; आणि दक्षिण दिशेस ‘यमदंष्ट्रा’ नामक देवी विघ्नांचा संचित समूह चर्वून नष्ट करते।

Verse 79

प्रणता यमदंष्ट्रायैस्तीर्थेचोद्दालकाभिधे । कृत्वापि पापसंघातं न यमाद्बिभ्यतीहते

उद्दालक नावाच्या तीर्थात जो यमदंष्ट्रा देवीला नमस्कार करतो, तो पापांचा ढीग केला तरी येथे यमाला भय मानत नाही।

Verse 80

दारुकेश्वर तीर्थे तु दारुकेशसमीपतः । पातालतालुवदनामाकाशोष्ठीं धराधराम्

दारुकेश्वर तीर्थात, दारुकेशाच्या सान्निध्यात ती देवी विराजते—जिचे मुख पाताळाच्या तालूसारखे, ओठ आकाशापर्यंत, आणि जी धराधर पर्वतासारखी दृढ आहे।

Verse 81

कपालकर्त्रीं हस्तां च ब्रह्मांडकवलप्रियाम् । शुष्कोदरीं स्नायुबद्धां चर्ममुंडेति विश्रुताम्

ती हातात कपालकर्त्री धारण करते, ब्रह्मांड गिळण्यातही आसक्त; शुष्क उदराची, स्नायूंनी बांधलेली, आणि ‘चर्ममुण्डा’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 82

क्षेत्रस्य पूर्वदिग्भागं रक्षंती विघ्नसंघतः । लसत्सहस्रदोर्दंडां ज्वलत्केकरवीक्षणाम्

विघ्नसमूहाचा नाश करणारी ती देवी क्षेत्राच्या पूर्व दिशेचे रक्षण करते—हजारो भुजांनी तेजस्वी, आणि ज्वलंत उग्र दृष्टीची।

Verse 83

पारावारप्रसृमर हस्त न्यस्तारि मोदकाम् । द्वीपि कृत्तिपरीधानां कटुकाट्टाट्टहासिनीम्

तिचा हात पारावारापर्यंत पसरलेला; त्या हातात शत्रूचा ‘मोदक’ ठेवलेला आहे। ती बिबट्याची कातडी परिधान करते आणि कटु ‘आट्टाट्ट’ नादासारखा कठोर अट्टहास करते।

Verse 84

मृणालनालवत्तीव्रं चर्वंतीमस्थि पापिनः । शूलाग्रप्रोत दुर्वृत्त क्षेत्रद्रोहिकलेवराम्

कमळनाळेसारख्या तीक्ष्णतेने पाप्यांची हाडे चघळीत, ती शूलाच्या अग्रावर दुर्वृत्त—पवित्र क्षेत्रद्रोही—यांची देहे भोसकून धारण करते।

Verse 85

कपालमालाभरणां महाभीषणरूपिणीम् । चर्ममुंडां नरो नत्वा क्षेत्रविघ्नैर्न बाध्यते

कपालमाळेने विभूषित, अतिभीषण रूपधारिणी चर्ममुंडेला जो नर नमस्कार करतो, तो पवित्र क्षेत्रातील विघ्नांनी बाधित होत नाही।

Verse 86

यथैव चर्ममुंडैषा महारुंडापि तादृशी । एतावानेव भेदोस्या रुंडस्रग्भूषणात्वियम्

जशी ही चर्ममुंडा आहे, तशीच महा-रुंडाही आहे; फरक इतकाच की ती छिन्न शिरांच्या माळेने अलंकृत आहे।

Verse 87

क्षेत्ररक्षां प्रकुरुत उभेदेव्यौ महाबले । हसंत्यौ करतालीभिरन्योन्यं दोः प्रसारणात्

त्या दोन्ही महाबला देव्या पवित्र क्षेत्राचे रक्षण करतात; हसत-हसत टाळ्या वाजवीत, एकमेकींकडे भुजा प्रसारित करतात।

Verse 88

हयग्रीवेश्वरे तीर्थे लोलार्कादुत्तरे सदा । महारुंडा प्रचंडास्या तिष्ठते भक्तविघ्नहृत्

लोलार्काच्या सदैव उत्तरेस असलेल्या हयग्रीवेश्वर तीर्थी प्रचंड मुखवाली महा-रुंडा विराजमान आहे; ती भक्तांचे विघ्न हरते।

Verse 89

चर्ममुंडा महारुंडा कथिते ये तु देवते । तयोरंतरतस्तिष्ठेच्चामुंडा मुंडरूपिणी

चर्ममुंडा व महारुंडा अशी ज्या दोन देवता वर्णिल्या आहेत, त्या दोघींच्या मध्ये स्वयं चामुंडा मुंडरूप धारण करून विराजमान असते।

Verse 90

एतास्तिस्रः प्रयत्नेन पूज्याः क्षेत्रनिवासिभिः । धनधान्यप्रदाश्चैताः पुत्रपौत्रप्रदा इमाः

या तिन्ही देवता काशी-क्षेत्रात राहणाऱ्यांनी प्रयत्नपूर्वक पूजाव्यात। त्या धन-धान्य देतात आणि पुत्र-पौत्रही प्रदान करतात।

Verse 91

उपसर्गानमूर्घ्नंति दद्युर्नैःश्रेयसीं श्रियम् । स्मृता दृष्टा न ताः स्पृष्टाः पूजिताः श्रद्धया नरैः

त्या उपसर्ग व आपत्ती नष्ट करतात आणि परम कल्याण देणारी शुभ-श्री प्रदान करतात। श्रद्धेने स्मरण, दर्शन व पूजन केले असता—स्पर्श न करताही—त्या कृपा करतात।

Verse 92

महारुंडा प्रतीच्यां च देवी स्वप्नेश्वरी शुभा । भविष्यं कथयेत्स्वप्ने भक्तस्याग्रे शुभाशुभम्

पश्चिम दिशेस महरुंडा—शुभ स्वप्नेश्वरी देवी—विराजते. ती स्वप्नात भक्तास पुढील शुभाशुभ भविष्य कथन करते।

Verse 93

तत्र स्वप्नेश्वरं लिंगं देवीं स्वप्नेश्वरीं तथा । स्नात्वासिसंगमे पुण्ये यस्मिन्कस्मिंस्तिथावपि

तेथे स्वप्नेश्वर लिंग व तसेच देवी स्वप्नेश्वरी यांचे पूजन करावे. पवित्र असी-संगमात स्नान करून, कोणत्याही तिथीस (ही उपासना फलदायी ठरते)।

Verse 94

उपोषणपरो धीमान्नारीवा पुरुषोपि वा । संपूज्य स्थंडिलशयः स्वप्ने भावि विलोकयेत्

उपवासपरायण बुद्धिमान स्त्री असो वा पुरुष—सम्यक् पूजन करून उघड्या भूमीवर शयन करावा; तेव्हा स्वप्नात भावी गोष्टींचे दर्शन होईल.

Verse 95

अद्यापि प्रत्ययस्तत्र कार्य एष विजानता । भूतं भावि भवत्सर्वं वदेत्स्वप्नेश्वरी निशि

आजही जाणणाऱ्याने तेथे हा प्रत्यय-प्रयोग अवश्य करावा. रात्री स्वप्नेश्वरी भूत, भावी आणि वर्तमानाशी संबंधित सर्व काही सांगते.

Verse 96

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां निशि वा दिवा । प्रयत्नतः समर्च्या सा काश्यां ज्ञानार्थिभिर्नरैः

अष्टमी, चतुर्दशी आणि नवमी—रात्र असो वा दिवस—काशीत ज्ञानार्थी नरांनी प्रयत्नपूर्वक तिचे सम्यक् पूजन करावे.

Verse 97

स्वप्नेश्वर्याश्च वारुण्यां दुर्गादेवी व्यवस्थिता । क्षेत्रस्य दक्षिणं भागं सा सदैवाभिरक्षति

स्वप्नेश्वरीच्या वारुणी भागात दुर्गादेवी प्रतिष्ठित आहे; ती क्षेत्राच्या (काशीक्षेत्राच्या) दक्षिण भागाचे सदैव रक्षण करते.