Adhyaya 21

Verse 1

अगस्त्य उवाच । कथं दुर्गेति वै नाम देव्या जातंमुमासुत । कथं च काश्यां सा सेव्या समाचक्ष्वेति मामिह

अगस्त्य म्हणाले—हे उमासुता! देवीला ‘दुर्गा’ हे नाव कसे प्राप्त झाले? आणि काशीत तिची विधिपूर्वक सेवा-पूजा कशी करावी? ते मला येथे सांग.

Verse 2

स्कंद उवाच । कथयामि महाबुद्धे यथा कलशसंभव । दुर्गा नामाभवद्देव्या यथा सेव्या च साधकैः

स्कंद म्हणाला—हे महाबुद्धिमान कलशसंभव (अगस्त्य)! देवीला “दुर्गा” हे नाव कसे प्राप्त झाले आणि साधकांनी तिला कोणत्या प्रकारे सेव्य-पूज्य मानून उपासना करावी, ते मी सांगतो।

Verse 3

दुर्गो नाम मदादैत्यो रुरु दैत्यांगजोभवत् । यश्च तप्त्वा तपस्तीव्रं पुंभ्योजेयत्वमाप्तवान्

रुरु दैत्याच्या वंशात “दुर्ग” नावाचा एक महादैत्य उत्पन्न झाला; त्याने तीव्र तप करून पुरुषांकडून अजेयत्व प्राप्त केले।

Verse 4

ततस्तेनाखिला लोका भूर्भुवःस्वर्मुखा अपि । स्वसात्कृता विनिर्जित्य रणे स्वभुजसारतः

त्यानंतर त्याने आपल्या भुजबलाच्या पराक्रमाने रणात सर्वांना जिंकून भूः, भुवः, स्वः यांसह अखिल लोकांना आपल्या अधीन केले।

Verse 5

स्वयमिंद्रः स्वयं वायुः स्वयं चंद्रः स्वयं यमः । स्वयमग्निः स्वयं पाशी धनदोभूत्स्वयं बली

इंद्र स्वतः, वायू स्वतः, चंद्र स्वतः, यम स्वतः; अग्नी स्वतः, पाशधारी वरुण स्वतः आणि धनद कुबेर—सर्वजण त्याच्यासमोर जणू निर्बल झाले।

Verse 6

स्वयमीशानरुद्रार्क वसूनां पदमाददे । तत्साध्वसाद्विमुक्तानि तपांस्यति तपस्विभिः

त्याने ईशान, रुद्र, सूर्य आणि वसू यांची पदेही स्वतः काबीज केली; त्याच्या भयामुळे तपस्वींनी तप व नियम सोडून दिले।

Verse 7

न वेदाध्ययनं चक्रुर्ब्राह्मणास्तद्भयादिताः । यज्ञवाटा विनिर्ध्वस्तास्तद्भटैरतिदुःसहैः

त्याच्या भयाने व्याकुळ झालेल्या ब्राह्मणांनी वेदाध्ययन केले नाही; आणि अतिदुर्धर्ष त्याच्या सैनिकांनी यज्ञवाटिका उद्ध्वस्त केल्या।

Verse 8

विध्वस्ता बहुशः साध्व्यस्तैरमार्गकृतास्पदैः । प्रसभं च परस्वानि अपहृत्य दुरासदाः

अधर्मालाच निवास मानणाऱ्या त्या दुर्जनांनी अनेक साध्वी स्त्रियांना वारंवार पीडित केले; आणि दुर्धर्ष होऊन परधन प्रसभं लुटले।

Verse 9

अभोक्षिषुर्दुराचाराः क्रूरकर्मपरिग्रहाः । नद्यो विमार्गगा आसञ्ज्वलंति न तथाग्नयः

दुराचार व क्रूर कर्मांत आसक्त ते उन्मत्त झाले; नद्या मार्गभ्रष्ट वाहू लागल्या, आणि अग्नीही यथाप्रमाणे प्रज्वलित झाले नाहीत।

Verse 10

ज्योतींषि न प्रदीप्यंति तद्भयाकुलितान्यहो । दिग्वधूवसनन्यासन्विच्छायानि समंततः

अहो! त्याच्या भयाने व्याकुळ होऊन प्रकाशही उजळला नाही; आणि सर्व दिशांमध्ये दिग्वधूंनी वस्त्रत्याग केल्याप्रमाणे सर्वत्र छायाहीनता पसरली।

Verse 11

धर्मक्रियाविलुप्ताश्च प्रवृत्ताः सुकृतेतराः । त एव जलदीभूय ववृषुर्निज लीलया

धर्मक्रिया लोप पावल्या आणि लोक पुण्यविरुद्ध आचरणाकडे वळले; तेच आपल्या लीलेंने मेघरूप धारण करून बरसू लागले।

Verse 12

सस्यानि तद्भयात्सूते त्वनुप्तापि वसुंधरा । सदैव फलिनो जातास्तरवोप्यवकेशिनः

त्याच्या भयाने, हे सूत! न पेरताही पृथ्वी धान्य उगविते; आणि पानरहित वृक्षही सदैव फलधारी होतात।

Verse 13

बंदीकृताः सुरर्षीणां पत्न्यस्तेनातिदर्पिणा । दिवौकसः कृतास्तेन समस्ताः काननौकसः

त्या अतिदर्पीने देवर्षींच्या पत्नींना बंदी केले; आणि स्वर्गवासी सर्वांना वनवासींसारखे करून टाकले।

Verse 14

मर्त्या अमर्त्यान्स्वगृहं प्राप्तानपि भयार्दिताः । अपि संभाषमात्रेण नार्च्चयंति विपज्जुषः

भयाने व्याकुळ झालेले मर्त्य आपल्या घरी आलेल्या अमर्त्यांनाही पूजत नसत; आपत्तीग्रस्त तर केवळ अभिवादनाच्या शब्दानेही नमस्कार करीत नसत।

Verse 15

स्कंद उवाच । न कौलीन्यं न सद्वृत्तं महत्त्वाय प्रकल्पते । एकमेव पदं श्रेयः पदभ्रंशो हि लाघवम्

स्कंद म्हणाले—फक्त कुलीनता किंवा फक्त सद्वर्तन यानेच महत्त्व सिद्ध होत नाही। कल्याणमार्गावरचे एक दृढ पाऊलच श्रेयस्कर; आणि पदच्युत होणे हेच लाघव आहे।

Verse 16

विपद्यपि हि ते धन्या न ये दैन्यप्रणोदिताः । धनैर्मलिनचित्तानामालभंतेंगणं क्वचित्

विपत्तीतही जे दैन्याने ढकलले जात नाहीत ते धन्य होत. पण ज्यांचे चित्त धनाने मलिन झाले आहे, ते कधी कधी केवळ धनाच्या बळावरच आंगण—म्हणजेच स्थान-प्रतिष्ठा—मिळवितात।

Verse 17

पंचत्वमेव हि वरं लोके लाघववर्ज्जितम् । नामरत्वमपि श्रेयो लाघवेन समन्वितम्

या लोकी लाघव (नीचता) टाळून आलेले मरणच खरे श्रेष्ठ; आणि लाघवयुक्त जीवनापेक्षा ‘नामरहित अमरत्व’ही अधिक श्रेयस्कर आहे।

Verse 18

त एव लोके जीवंति पुण्यभाजस्त एव वै । विपद्यपि न गांभीर्यं यच्चेतोब्धिः परित्यजेत्

या लोकी तेच खरे जगतात, तेच पुण्याचे भागीदार—ज्यांचे समुद्रासारखे हृदय आपत्तीतही आपली गांभीर्य-गहिराई सोडत नाही।

Verse 19

कदाचित्संपदुदयः कदाचिद्विपदुद्गमः । दैवाद्द्वयमपि प्राप्य धीरो धैर्यं न हापयेत्

कधी संपत्तीचा उदय, कधी आपत्तीचा उद्गम; दैवयोगाने दोन्ही मिळूनही धीर पुरुष धैर्य सोडू नये।

Verse 20

उदयानुदयौ प्राज्ञैर्द्रष्टव्यौ पुष्पवंतयोः । सदैकरूपताऽत्याज्या हर्षाहर्षौ ततोऽध्रुवौ

जसे फुलणाऱ्या वनस्पतींत उदय-अनुदय दिसतो, तसेच प्राज्ञाने उन्नती-घसरण पाहावी; सदैव एकसारखेपणाची अपेक्षा सोडावी—म्हणून हर्ष-विषाद दोन्ही अनिश्चित आहेत।

Verse 21

यस्त्वापदं समासाद्य दैन्यग्रस्तो विपद्यते । तस्य लोकद्वयं नष्टं तस्माद्दैन्यं विवर्जयेत्

जो मनुष्य आपत्ती येताच दैन्याने ग्रासून कोसळतो, त्याचे दोन्ही लोक नष्ट होतात; म्हणून दैन्य (निराशा) टाळावी।

Verse 22

आपद्यपि हि ये धीरा इह लोके परत्र च । न तान्पुनः स्पृशेदापत्तद्धैर्येणावधीरिता

जे धीर पुरुष आपत्तीतही इहलोकी व परलोकी समचित्त राहतात, त्यांना पुन्हा आपत्ती स्पर्श करत नाही; कारण धैर्याने दुःख निष्प्रभ होते।

Verse 23

भ्रष्टराज्याश्च विबुधा महेशं शरणं गताः । सर्वज्ञेन ततो देवीप्रेरिताऽसुरमर्दने

राज्यभ्रष्ट झालेले देव महेशाच्या शरण गेले. तेव्हा सर्वज्ञ प्रभूच्या प्रेरणेने देवीला असुरमर्दनासाठी पाठविण्यात आले।

Verse 24

माहेश्वरीं समासाद्य भवान्याज्ञां प्रहृष्टवत् । अमर्त्यायाऽभयं दत्त्वा समरायोपचक्रमे

माहेश्वरीजवळ जाऊन भवानीची आज्ञा आनंदाने स्वीकारली. अमर्त्यांना अभय देऊन ती मग युद्धकार्याला आरंभ करू लागली।

Verse 25

कालरात्रीं समाहूय कांत्या त्रैलोक्यसुंदरीम् । प्रेषयामास रुद्राणी तमाह्वातुं सुरद्रुहम्

रुद्राणीने कालरात्रीला बोलावले—कांतिने त्रैलोक्यसुंदरी—आणि देवद्रोही त्या शत्रूला आव्हान देऊन बोलावण्यासाठी तिला पाठविले।

Verse 26

कालरात्री समासाद्य तं दैत्यं दुष्टचेष्टितम् । उवाच दैत्याधिपते त्यज त्रैलोक्यसंपदम्

कालरात्री त्या दुष्टचेष्टित दैत्याजवळ जाऊन म्हणाली—“हे दैत्याधिपते, त्रैलोक्यसंपत्तीचा त्याग कर।”

Verse 27

त्रिलोकीं लभतामिंद्रस्त्वं तु याहि रसातलम् । प्रवर्तंतां क्रियाः सर्वा वेदोक्ता वेदवादिनाम्

इंद्राने पुन्हा त्रिलोकी प्राप्त करावी; आणि तू रसातळास जा. वेदवचनांनी सांगितलेल्या, वेदज्ञांनी आचरिलेल्या सर्व क्रिया निर्विघ्न प्रवर्तोत.

Verse 28

अथ चेद्गर्वलेशोऽस्ति तदायाहि समाजये । अथवा जीविताकांक्षी तदिंद्रं शरणं व्रज

आणि जर गर्वाचा किंचित् अंशही उरला असेल, तर ये—युद्धात समोर ये. नाहीतर, जीविताची इच्छा असेल तर इंद्राची शरण जा.

Verse 29

इति वक्तुं महादेव्या महामंगलरूपया । त्वदंतिके प्रेषिताहं मृत्युस्ते तदुपेक्षया

हे सांगण्यासाठी, परम मंगलस्वरूपा महादेवींनी मला तुझ्या निकट पाठविले आहे. तू याची उपेक्षा केलीस तर त्या उपेक्षेमुळेच तुझा मृत्यू ठरेल.

Verse 30

अतो यदुचितं कर्तुं तद्विधेहि महासुर । परं हितं चेच्छृणुयाज्जीवग्राहं ततो व्रज

म्हणून, हे महासुर, जे उचित आहे तेच कर. जर परम हिताचे वचन ऐकशील, तर जीवित-रक्षणाचा उपाय स्वीकारून तदनुसार निघून जा.

Verse 31

इत्याकर्ण्य वचो देव्या महाकाल्याः स दैत्यराट् । प्रजज्वाल तदा क्रोधाद्गृह्यतां गृह्यतामियम्

देवी महाकालीचे वचन ऐकून तो दैत्यराज क्रोधाने पेटून उठला आणि ओरडला—“हिला धरा, धरा!”

Verse 32

त्रैलोक्यमोहिनी ह्येषा प्राप्ता मद्भाग्यगौरवैः । त्रैलोक्यराज्यसंपत्ति वल्ल्याः फलमिदं महत्

खरोखर ही त्रैलोक्य-मोहिनी माझ्या भाग्याच्या गौरवामुळे मला प्राप्त झाली आहे। त्रैलोक्य-राज्य व संपत्ती रूपी समृद्धी-वल्लीचे हे महान परिपक्व फळ आहे।

Verse 33

एतदर्थं हि देवर्षि नृपा बंदी कृता मया । अनायासेन मे प्राप्ता गृहमेषा शुभोदयात्

हे देवर्षी! याच हेतूने मी राजांना बंदी केले होते. आणि आता शुभोदयामुळे ती अनायासे माझ्या घरी येऊन पोहोचली आहे.

Verse 34

अवश्यं यस्य योग्यं यत्तत्तस्येहोपतिष्ठते । अरण्ये वा गृहे वापि यतो भाग्यस्य गौरवात्

ज्याच्यासाठी जे खरेच योग्य आहे, ते त्याला येथे नक्कीच मिळते—अरण्यात असो वा घरी—कारण भाग्याचा प्रभाव प्रबळ असतो.

Verse 35

अंतःपुरचरा एतां नयंत्वंतःपुरं महत् । अनया सदलं कृत्या मम राष्ट्रमलंकृतम्

अंतःपुरातील स्त्रिया हिला महान अंतःपुरात घेऊन जावोत. हिच्यासह तिचा दल व सेवाकार्य यांमुळे माझे राज्य अलंकृत झाले आहे.

Verse 36

अहो महोदयश्चाद्य जातो मम महामते । केवलं न ममैकस्य सर्वदैत्यान्वयस्य च

अहो महामते! आज माझ्यासाठी किती महान समृद्धी उत्पन्न झाली आहे. ही केवळ माझ्यासाठी नाही, तर संपूर्ण दैत्यवंशासाठीही आहे.

Verse 37

नृत्यंतु पितरश्चाद्य मोदंतां बांधवाः सुखम् । मृत्युः कालोंऽतको देवाः प्राप्नुवंत्वद्य मे भयम्

आज पितर नृत्य करो, आणि माझे बांधव सुखाने आनंदित होवोत। मृत्यु, काळ, अंतक आणि देवही—आज—माझे भय मानोत।

Verse 38

इति यावत्समायातास्तां नेतुं सौविदल्लकाः । तावत्तया कालरात्र्या प्रत्युक्तो दैत्यपुंगवः

तो असे बोलत असतानाच तिला नेण्यासाठी सौविदल्लक सेवक येऊन पोहोचले. तेवढ्यातच कालरात्रीने दैत्यपुंगवाला प्रत्युत्तर दिले.

Verse 39

कालरात्र्युवाच । दैत्यराज महाप्राज्ञ नैतद्युक्तं भवादृशाम् । वयं दूत्यः परवशा राजनीतिविदुत्तम

कालरात्री म्हणाली—हे दैत्यराज, हे महाप्राज्ञ! हे तुमच्यासारख्यांना शोभणारे नाही. आम्ही पराधीन दूती आहोत, हे राजनीतिज्ञांतील उत्तम।

Verse 40

अल्पोपि दूतसंबाधां न विदध्यात्कदाचन । किं पुनर्ये भवादृक्षा महांतो बलिनोऽधिपाः

अल्प माणूसही कधी दूताला त्रास वा अडथळा देत नाही; मग तुमच्यासारखे महान, बलवान अधिपती तर कसे देतील!

Verse 41

दूतीषु कोनुरागोयं महाराजाल्पिकास्विह । अनायासेन च वयमायास्यामस्तदागमात्

हे महाराज! इथे आम्हा तुच्छ दूतींवर असा कोणता अनुराग? आणि येण्याची वेळ आली की आम्ही अनायासे पुन्हा येऊ.

Verse 42

विजित्य समरे तां तु स्वामिनीं मम दैत्यप । मादृशीनां सहस्रणि परिभुंक्ष्व यथेच्छया

हे दैत्यप! समरात माझ्या त्या स्वामिनीला जिंकून, माझ्यासारख्या स्त्रियांचे सहस्रों इच्छेप्रमाणे उपभोग घे.

Verse 43

अद्यैव ते महासौख्यं भावितस्याविलोकनात् । बांधवानां सुखं तेद्य भविता सह पूर्वजैः

आजच, जे नियत आहे त्याचे दर्शन झाल्याने तुला महान् सुख लाभेल; आणि आजच, पूर्वजांसह तुझ्या बांधवांचे सुखही सिद्ध होईल.

Verse 44

संपत्स्यंतेऽद्य ते कामाः सर्वे ये चिरचिंतिताः । अबला सा च मुग्धा च तस्यास्त्राता न कश्चन

आज तुझ्या दीर्घकाळ चिंतिलेल्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील. ती अबला आणि भोळी आहे; तिचा रक्षक कोणीच नाही.

Verse 45

सर्वरूपमयी चैव तां भवान्द्रष्टुमर्हति । अहं हि दर्शयिष्यामि यत्र साऽस्ति जगत्खनिः

ती सर्वरूपमयी आहे; आपण तिला पाहण्यास योग्य आहात. जिथे ती आहे—जी जगताची खान/मूलस्रोत आहे—तेथे मीच तुम्हाला दाखवीन.

Verse 46

धृतायामपि चैकस्यां कस्ते कामो भविष्यति । अहं ते सन्निधिं नैव त्यक्ष्याम्यद्य दिनावधि

एकीला जरी तू धरलेस, तरी तुझी कोणती इच्छा उरेल? आज दिवसअखेरपर्यंत मी तुझी सन्निधी कधीही सोडणार नाही.

Verse 47

ततो निवारयैतान्मामादित्सून्सौविदल्लकान् । इति श्रुत्वा वचस्तस्याः स कामक्रोधमोहितः

तेव्हा ती म्हणाली—“मला पकडू पाहणाऱ्या या सौविदल्लकांना आवरा.” तिचे वचन ऐकून तो काम व क्रोधाने मोहित झाला.

Verse 48

तामेव बह्वमंस्तैकां दूतीं मृत्योरिवासुरः । शुद्धांतरक्षिणश्चैतां शुद्धां तं प्रापयंत्वरम्

त्या असुराने त्या एकट्या दूतीला जणू मृत्यूसारखीच मानले. आणि अंतःपुराचे शुद्ध रक्षकही त्याला त्वरेने त्या उत्तम स्त्रीकडे घेऊन गेले.

Verse 49

इति तेन समादिष्टाः सर्वे वर्पवरा मुने । तां धर्तुमुद्यमं चक्रुर्बलेन बलवत्तराः

त्याच्या आज्ञेने, हे मुने, ते सर्व श्रेष्ठ वीर—बलवानांपेक्षा अधिक बलवान—बळाने तिला धरण्याचा प्रयत्न करू लागले.

Verse 50

सा तान्भस्मीचकाराशु हुंकारजनिताग्निना । ततो दैत्यपतिः क्रुद्धो दृष्ट्वा तान्भस्मसात्कृतान्

तिने आपल्या हुंकारातून उत्पन्न झालेल्या अग्नीने त्यांना क्षणार्धात भस्म केले. मग दैत्यांचा स्वामी त्यांना भस्मसात झालेले पाहून क्रुद्ध झाला.

Verse 51

क्षणेनैव तया दूत्या दैत्त्यास्त्र्ययुतसंमितान् । दृशा व्यापारयामास दुर्धरं दुर्मुखं खरम्

त्या दूतीने क्षणातच आपल्या दृष्टिने दैत्यास्त्रांच्या दहा हजारांइतक्या, दुर्धर, भयानक-मुख व उग्र शक्तींना प्रवृत्त केले.

Verse 52

सीरपाणिं पाशपाणिं सुरेंद्रदमनं हनुम् । यज्ञारिं खङ्गलोमानमुग्रास्यं देवकंपनम्

आह्वान करा—सीरपाणी, पाशपाणी, सुरेंद्रदमन करणारा हनुमान; यज्ञाचा वैरी खङ्गलोमान, उग्रास्य आणि देवकंपन।

Verse 53

बद्ध्वा पाशैरिमां दुष्टामानयंत्वाशु दानवाः । विध्वस्तकेशवेशां च विस्त्रस्तांबरभूषणाम्

पाशांनी ह्या दुष्टेला बांधून त्वरित इथे आणा, हे दानवांनो—तिचे केस-वेष विस्कटले आहेत, वस्त्रे-भूषणे अस्ताव्यस्त झाली आहेत।

Verse 54

इति दैत्याधिपादेशाद्दुर्धरप्रमुखास्ततः । पाशासिमुद्गरधरास्तामादातुं कृतोद्यमाः

अशा रीतीने दैत्याधिपतीच्या आज्ञेने दुर्धरप्रमुख पुढे निघाले—पाश, तलवार व गदा धारण करून तिला पकडण्यास सज्ज।

Verse 55

गिरींद्रगुरुवर्ष्माणः शस्त्रास्त्रोद्यतपाणयः । दिगंतं ते परिप्राप्तास्तदुच्छ्वासानिलाहताः

त्यांची शरीरे महापर्वतांसारखी प्रचंड; हातांत शस्त्रास्त्रे उगारून ते दिगंतापर्यंत पोहोचले, पण तिच्या श्वासाच्या वाऱ्याने आहत होऊन परत ढकलले गेले।

Verse 56

तेषूड्डीनेषु दैत्येषु शतकोटिमितेषु च । निर्जगाम ततः सा तु कालरात्रिर्नभोध्वगा

शतकोटी दैत्य उडून विखुरले तेव्हा, आकाशमार्गे संचार करणारी ती कालरात्रि स्वतः प्रकट झाली।

Verse 57

ततस्तां तु विनिर्यांतीमनुजग्मुर्महासुराः । कोटिकोटिसहस्राणि पूरयित्वा तु रोदसी

त्यानंतर ती बाहेर निघताच महाअसुर तिच्यामागे धावले; कोटीकोटी, सहस्रसहस्र सैन्याने दोन्ही लोक भरून गेले।

Verse 58

दुर्गोनाम महादैत्यः शतकोटि रथावृतः । गजानामर्बुदशतद्वयेनपारिवारितः

दुर्ग नावाचा तो महादैत्य शतकोटी रथांनी वेढलेला होता आणि गजांच्या दोनशे अर्बुदांनी सर्व बाजूंनी परिवेष्टित होता।

Verse 59

कोट्यर्बुदेन सहितो हयानां वातरंहसाम् । पदातिभिरसंख्यातैः पच्चूर्णितशिलोच्चयैः

तो वाऱ्यासारख्या वेगाने धावणाऱ्या घोड्यांच्या कोटी-अर्बुदासह होता आणि असंख्य पायदळांनी युक्त होता, जे दगडी टेकड्याही चूर्ण करीत।

Verse 60

उदायुधैर्महाभीमैःकृतत्रिजगतीभयैः । समेतः स महादैत्यो दुर्गः क्रुद्धो विनिर्ययौ

उचललेल्या अत्यंत भीषण, त्रिजगताला भयभीत करणाऱ्या शस्त्रांनी सज्ज असा तो महादैत्य दुर्ग, सैन्यासह, क्रोधाने बाहेर निघाला।

Verse 61

अथ दृष्ट्वा महादेवी विंध्याचलकृतालयाम् । आगत्य कालरात्र्यां च निवेदित तदागसम्

त्यानंतर महादेवीने विंध्याचलात वास करणारी ती (देवी) पाहून, येऊन कालरात्रीला त्या अपराधाचे निवेदन केले।

Verse 62

महाभुजसहस्राढयां महातेजोभिबृंहिताम् । तत्तद्घोरप्रहरणां रणकौतुकसादराम्

ती सहस्र महाबाहूंनी परिपूर्ण व अपार तेजाने वाढलेली होती। नानाविध घोर शस्त्रे धारण करून रणकौतुकासाठी सादर-श्रद्धेने उत्सुक होती।

Verse 63

प्रौद्यच्चंद्रसहस्रांशु निर्मार्जित शुभाननाम् । लावण्यवार्धि निर्गच्छच्चंचच्चंद्रैकचंद्रिकाम्

उगवत्या सहस्र चंद्रांच्या किरणांनी जणू धुतलेले तिचे शुभ मुख अधिकच उजळले. तिच्या लावण्यसागरातून एकच थरथरणारी चंद्रिका प्रवाहित होत होती.

Verse 64

महामाणिक्यनिचय रोचिःखचितविग्रहाम् । त्रैलोक्यरम्यनगरी सुप्रकाशप्रदीपिकाम्

तिचा विग्रह महामाणिक्यांच्या राशींच्या प्रभेने जडलेला होता. ती त्रैलोक्यरम्य नगरीसाठी अतिप्रकाशमान दीपिकेसारखी होती.

Verse 65

हरनेत्राग्निनिर्दग्ध कामजीवातुवीरुधम् । लसत्सौंदर्यसंभार जगन्मोहमहौषधिम्

ती हराच्या नेत्राग्नीने दग्ध झालेल्या कामदेवालाही जिवंत करणारी संजीवनी वेल होती. लखलखीत सौंदर्यसंपदेने युक्त, जगाला मोहित करणारी महौषधी होती.

Verse 66

विषमेषु शरैर्भिन्नहृदयो दैत्यपुंगवः । आदिष्टवान्महासैन्यनायकानुप्रशासनः

विषम प्रसंगी बाणांनी भेदलेले हृदय घेऊन तो दैत्यश्रेष्ठ, अनुशासन करीत, आपल्या महासैन्याच्या नायकांना आज्ञा देऊ लागला.

Verse 67

अयि जंभ महाजंभ कुजंभ विकटानन । लंबोदर महाकाय महादंष्ट्र महाहनो

हे जंभ, हे महाजंभ, हे कुजंभ, हे विकटानना! हे लंबोदर, महाकाय, महादंष्ट्र व महाहनू!

Verse 68

पिंगाक्ष महिषग्रीव महोग्रात्युग्रविग्रह । क्रूराक्ष क्रोधनाक्रंद संक्रंदन महाभय

हे पिंगाक्ष, हे महिषग्रीव, अतिशय उग्र व भयानक रूपधारा! हे क्रूराक्ष, क्रोधाने गर्जणारा—हे संक्रंदन, महाभय!

Verse 69

जितांतक महाबाहो महावक्त्र महीधर । दुंदुभे दुंदुभिरव महादुंदुभिनासिक

हे जितांतक, महाबाहो! हे महावक्त्र, महीधर! हे दुंदुभे, दुंदुभिरवधारी! हे महादुंदुभिनासिका!

Verse 70

उग्रास्य दीर्घदशनमेवकेश वृकानन । सिंहास्य सूकरमुख शिवाराव महोत्कट

हे उग्रास्य, दीर्घदशन, एककेश, वृकानना! हे सिंहास्य, सूकरमुखा! हे शिवाराव, महोत्कट!

Verse 71

शुकतुंड प्रचंडास्य भीमाक्ष क्षुदमानस । उलूकनेत्र कंकास्य काकतुंड करालवाक्

हे शुकतुंड, प्रचंडास्य! हे भीमाक्ष, क्षुदमानसा! हे उलूकनेत्र, कंकास्य! हे काकतुंड, करालवाक्!

Verse 72

दीर्घग्रीव महाजंघ क्रमेलक शिरोधर । रक्तबिंदो जपानेत्र विद्युज्जिह्वाग्नितापन

हे दीर्घग्रीव, महाजंघ, क्रमेलक, शिरोधर! हे रक्तबिंदु, जपानेत्र, विद्युज्जिह्वा आणि अग्नितापन!

Verse 73

धूम्राक्ष धूमनिःश्वास चंडचंडांशुतापन । महाभीषणमुख्याश्च शृण्वंत्वाज्ञां ममादरात्

हे धूम्राक्ष, धूमनिःश्वास, चंड, चंडांशुतापन आणि महाभीषण-प्रमुख इतरांनो! आदराने माझी आज्ञा ऐका।

Verse 74

भवत्स्वेतेषु चान्येषु एतां विंध्यवासिनीम् । धृत्यानेष्यति बुद्ध्या वा बलेनापि च्छलेन वा

तुमच्यापैकी—आणि इतरांपैकीही—कोणी तरी या विंध्यवासिनीला धैर्याने येथे आणो; युक्तीने, बळाने किंवा छलानेही।

Verse 76

यांतु क्षिप्रं नयावन्मे पंचेषु शरपीडितम् । मनोविह्वलतां गच्छेदेतत्प्राप्तेरभावतः

ते त्वरेने जावोत आणि तिला माझ्याकडे घेऊन येवोत; मी पंचबाणांच्या शरांनी पीडित आहे. हे न मिळाल्यास माझे मन अत्यंत व्याकुळ होईल.

Verse 77

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य दुर्गस्य दनुजेशितुः । प्रोचुः सर्वे तदा दैत्याः प्रबद्धकरसंपुटाः

त्या कठोर दानवाधिपतीचे वचन ऐकून, तेव्हा सर्व दैत्य हात जोडून नम्रतेने बोलले.

Verse 78

अवधेहि महाराज किमेतत्कर्मदुष्करम् । अनाथायास्तथैकस्या अबलया विशेषतः

हे महाराज, विचार करा—हे कर्म दुष्कर कसे होईल? विशेषतः ती अनाथ, एकटी आणि निर्बळ स्त्री असताना।

Verse 79

अस्या आनयने कोयं महायत्नविधिः प्रभो । कोऽस्मान्प्रलयकालाग्निमहाज्वालावलीसमान्

हे प्रभो, तिला आणण्यासाठी असा महायत्न व विस्तृत उपाय कशाला? प्रलयकाळच्या अग्नीच्या महाज्वालांसमान आम्हांला कोण तोंड देईल?

Verse 80

सहेत त्रिषु लोकेषु त्वत्प्रसादात्कृतोद्यमान् । यद्यादेशो भवेदद्य तदेंद्रं स मरुद्गणम्

तुमच्या प्रसादाने आम्ही उद्यत झालो की त्रिलोकीत सर्व काही सहन करून जिंकू शकतो. आज्ञा झाली तर इंद्रही मरुद्गणासह वश होईल.

Verse 81

सांतःपुरं समानीय क्षिप्नुमस्त्वत्पदाग्रतः । भूर्भुवःस्वरिदं सर्वं त्वदाज्ञावशवर्तितम्

अंतःपुरासह तिला आणून आम्ही त्वरित तुमच्या चरणांपुढे उभे करू. भूः-भुवः-स्वः हे सर्व तुमच्या आज्ञेच्या अधीन चालते.

Verse 82

महर्जनस्तपःसत्यलोकास्त्वदधिकारिणः । तत्राप्यसाध्यं नास्माकं त्वन्निदेशान्महासुर

महर्, जन, तप आणि सत्य हे लोकही तुमच्या अधिकारात आहेत. हे महासुर, तुमच्या आदेशाने तिथेही आम्हांस काहीच अशक्य नाही.

Verse 83

वैकुंठनायको नित्यं त्वदाज्ञापरिपालकः । यानि रम्याणि रत्नानि तानि संप्रेषयन्मुदा

वैकुंठनाथ नित्य तुमची आज्ञा पाळून, जी जी रम्य रत्ने आहेत ती सर्व आनंदाने पाठवीत असतो।

Verse 84

अस्माभिरेव संत्यक्तः कैलासाधिपतिः स वै । विपाशी चातिनिःस्वत्वाद्भस्मकृत्त्यहिभूषणः

तो कैलासाधिपती आम्हीच दूर केला आहे; अतिनिःस्व असल्याने तो उपाशी राहतो—भस्मलेपित, कातडीचे वस्त्र धारण करणारा आणि सर्पांना भूषण मानणारा।

Verse 85

अर्धांगेनास्मद्भयतो योषिदेका निगूहिता । तस्य ग्रामेपि सकले द्वितीयो न चतुष्पदः

आमच्या भयामुळे त्याने अर्धांगावर एकच स्त्री लपवून ठेवली आहे; आणि त्याच्या संपूर्ण गावात दुसरा कोणताही चतुष्पद प्राणीही नाही।

Verse 86

एकोऽजरद्गवः सोपि नान्यस्मात्परिजीवति । श्मशानवासिनः सर्वे सर्वे कौपीनवाससः

एकच अजर बैल आहे, आणि तोही दुसऱ्यावर अवलंबून जगत नाही; ते सर्व स्मशानवासी आहेत, आणि सर्वजण केवळ कौपीन परिधान करतात।

Verse 87

सर्वे विभूतिधवला सर्वेप्येक कपर्द्दिनः । समस्ते नगरे तस्य वसंत्येवंविधा गणाः

सर्वजण विभूतीने धवल आहेत, आणि सर्वजण एकच कपर्द (जटागुच्छ) धारण करतात; त्याच्या संपूर्ण नगरीत असेच गण वसतात।

Verse 88

तेषां गणानां किं कुर्मो दरिद्राणां वयं विभो । समुद्रा रत्नसंभारं प्रत्यहं प्रेषयंति च

हे विभो! त्या दरिद्री गणांसाठी आम्ही काय करावे? समुद्रही प्रतिदिन रत्नांचा साठा पाठवीत असतात।

Verse 89

नागा वराकाश्चास्माकं सायंसायं स्वयं प्रभो । प्रदीपयंति सततं फणा रत्नप्रदीपकान्

हे प्रभो! आमचे हे नम्र नाग सायंसायं स्वतःच आपल्या फण्यांवर रत्नदीप सतत प्रज्वलित करतात।

Verse 90

कल्पद्रुमः कामगवी चिंतामणिगणा बहु । तव प्रसादादस्माकमपि तिष्ठंति वेश्मसु

तुझ्या प्रसादाने आमच्या घरांतही कल्पद्रुम, कामधेनू आणि अनेक चिंतामणी-रत्नसमूह नांदतात।

Verse 91

वायुर्व्यजनतां यातस्त्वां सेवेत प्रयत्नतः । स्वच्छान्यंबूनि वरुणः प्रत्यहं पूरयत्यहो

वायू व्यजनधारी होऊन प्रयत्नाने तुझी सेवा करतो; आणि वरुण—अहो!—प्रतिदिन स्वच्छ जलांनी (स्थळ) भरून टाकतो।

Verse 92

वासांसि क्षालयेदग्निश्चंद्रश्छत्रधरः स्वयम् । सूर्यः प्रकाशयेन्नित्यं क्रीडावाप्यंबुजानि च

अग्नी वस्त्रे धुतो; चंद्र स्वतः छत्रधारी; आणि सूर्य नित्य क्रीडावापीतील कमळांनाही प्रकाश देतो।

Verse 93

कस्त्वत्प्रसादं नेक्षेत मर्त्यामर्त्योरगेषु च । सर्वे त्वामुपजीवंति सुराऽसुरखगादयः

हे देव! मर्त्य, अमर्त्य आणि नागकुळात असा कोण आहे की जो तुझ्या प्रसादाची याचना करणार नाही? देव, असुर, पक्षी इत्यादी सर्व प्राणी तुझ्याच आधाराने जगतात।

Verse 94

पश्य नः पौरुषं राजन्नानयामो बलादिमाम् । इत्युक्त्वा युगपत्सर्वे क्षुब्धास्तोयधयो यथा

“हे राजन्! आमचे पौरुष पाहा—हिला आम्ही बलपूर्वक इथे आणू.” असे म्हणत ते सर्व एकाच वेळी क्षुब्ध जलराशीप्रमाणे उसळून पुढे सरसावले।

Verse 95

संवर्तकालमासाद्य प्लावितुं जगतीमिमाम् । रणतूर्य निनादश्च समुत्तस्थौ समंततः

जणू संवर्तकाळ येऊन ही पृथ्वी जलमय करणार—असा भास होईल असा रणतुर्यांचा निनाद सर्व दिशांनी उठला।

Verse 96

रोमांचिता यच्छ्रवणात्कातरा अप्यकातराः । ततो देवा भयत्रस्ताश्चकंपे च वसुंधरा

तो आवाज ऐकताच निर्भयही रोमांचित होऊन थरथर कापू लागले। तेव्हा देव भयाने व्याकुळ झाले आणि वसुंधराही कंपित झाली।

Verse 97

क्षुब्धा अंबुधयः सर्वे पेतुर्नक्षत्रमालिकाः । रोदसीमंडलं व्याप्तं तेन तूर्यरवेण वै

सर्व समुद्र क्षुब्ध झाले आणि नक्षत्रमाला जणू कोसळल्या. त्या तूर्यरवाने द्यावा-पृथ्वीचे समग्र मंडल व्यापून गेले।

Verse 98

ततो भगवती देवी स्वशरीरसमुद्भवाः । शक्तीरुत्पादयामास शतशोऽथ सहस्रशः

त्यानंतर भगवती देवीने आपल्या देहातून उत्पन्न झालेल्या शक्तींना—प्रथम शेकडो आणि मग सहस्रोंच्या संख्येने—प्रकट केले।

Verse 99

ताभिः शक्तिभिरेतेषां बलिनां दितिजन्मनाम् । प्रत्येकं परितो रुद्ध उद्वेलः सैन्यसागरः

त्या शक्तींनी दितिजन्मा त्या बलवान दैत्यांचा उफाळलेला सैन्यसागर चारही बाजूंनी वेढला; प्रत्येक तुकडी स्वतंत्रपणे रोखली गेली।

Verse 100

शस्त्रास्त्राणि महादैत्यैर्यान्युत्सृष्टानि संगरे । ताभिः शक्तिभिरुग्राणि तृणीकृत्योज्झितान्यरम्

महादैत्यांनी रणात जी उग्र शस्त्रास्त्रे उधळली होती, त्या शक्तींनी ती तृणासमान तुच्छ करून क्षणार्धात दूर फेकून दिली।

Verse 110

स च बाणस्तया देव्या निज बाणैर्महाजवैः । निवारितोपि वेगेन तां देवीमभ्यगान्मुने

हे मुने! तो बाण देवीने आपल्या अतिवेगवान बाणांनी रोखला तरीही, आपल्या वेगामुळे तो देवीकडेच धावून गेला।

Verse 119

तावञ्जगज्जनन्याताः प्रेरिता निज शक्तयः । विचेरुर्दैत्यसैन्येषु संवर्ते मृत्युसैन्यवत्

तोपर्यंत जगज्जननीने प्रेरित केलेल्या तिच्या स्वशक्ती दैत्यसैन्यात प्रलयकाळच्या मृत्युसैन्यासारख्या संचार करू लागल्या।