Adhyaya 22

Verse 1

अगस्त्य उवाच । पार्वतीहृदयानंद स्कंद सर्वज्ञनंदन । काः कास्तु शक्तयस्ता वै तासां नामानि मे वद

अगस्त्य म्हणाले—हे पार्वतीहृदयाचा आनंद, हे स्कंद, सर्वज्ञाचा प्रिय नंदन! त्या शक्ती कोणकोणत्या आहेत? त्यांची नावे मला सांग।

Verse 2

स्कंद उवाच । तासां परमशक्तीनामुमावयवसंभुवाम् । आख्याम्याख्यां शृणु मुने कुंभसंभव तत्त्वतः

स्कंद म्हणाले—उमेच्या अवयवांतून प्रकट झालेल्या त्या परम शक्तींची नावे मी सांगतो। हे कुंभसंभव मुने, तत्त्वतः ऐक।

Verse 3

त्रैलोक्यविजया तारा क्षमा त्रैलोक्यसुंदरी । त्रिपुरा त्रिजगन्माता भीमा त्रिपुरभैरवी

त्रैलोक्यविजया, तारा, क्षमा, त्रैलोक्यसुंदरी; त्रिपुरा, त्रिजगन्माता, भीमा आणि त्रिपुरभैरवी।

Verse 4

कामाख्या कमलाक्षी च धृतिस्त्रिपुरतापनी । जया जयंती विजया जलेशी चापराजिता

कामाख्या, कमलाक्षी, धृति, त्रिपुरतापनी; जया, जयन्ती, विजया, जलेशी आणि अपराजिता।

Verse 5

शंखिनी गजवक्त्रा च महिषघ्नी रणप्रिया । शुभानंदा कोटराक्षी विद्युज्जिह्वा शिवारवा

शंखिनी, गजवक्त्रा, महिषघ्नी, रणप्रिया; शुभानंदा, कोटराक्षी, विद्युज्जिह्वा आणि शिवारवा।

Verse 6

त्रिनेत्रा च त्रिवक्त्रा च त्रिपदा सर्वमंगला । हुंकारहेतिस्तालेशी सर्पास्या सर्वसुंदरी

त्रिनेत्रा, त्रिवक्त्रा, त्रिपदा, सर्वमंगला; हुंकारहेति, तालेशी, सर्पास्या आणि सर्वसुंदरी।

Verse 7

सिद्धिर्बुद्धिः स्वधा स्वाहा महानिद्रा शराशना । पाशपाणिः खरमुखी वज्रतारा षडानना

सिद्धि, बुद्धि, स्वधा, स्वाहा, महानिद्रा, शराशना; पाशपाणि, खरमुखी, वज्रतारा आणि षडानना।

Verse 8

मयूरवदना काकी शुकी भासी गरुत्मती । पद्मावती पद्मकेशी पद्मास्या पद्मवासिनी

मयूरवदना, काकी, शुकी, भासी, गरुत्मती; पद्मावती, पद्मकेशी, पद्मास्या आणि पद्मवासिनी।

Verse 9

अक्षरा त्र्यक्षरा तंतुः प्रणवेशी स्वरात्मिका । त्रिवर्गा गर्वरहिता अजपा जपहारिणी

अक्षरा, त्र्यक्षरा, तंतु, प्रणवेशी, स्वरात्मिका; त्रिवर्गा, गर्वरहिता, अजपा आणि जपहारिणी।

Verse 10

जपसिद्धिस्तपःसिद्धिर्योगसिद्धिः परामृता । मैत्रीकृन्मित्रनेत्रा च रक्षोघ्नी दैत्यतापनी

जपसिद्धि, तपःसिद्धि, योगसिद्धि, परामृता; मैत्रीकृत, मित्रनेत्रा, रक्षोघ्नी आणि दैत्यतापनी।

Verse 11

स्तंभनी मोहनीमाया बहुमाया बलोत्कटा । उच्चाटनी महोल्कास्या दनुजेंद्रक्षयंकरी

ती स्तंभिनी, मोहिनी माया, बहुमायेची अधिष्ठात्री व प्रचंड बलवती आहे। ती उच्चाटनी, महाज्वालामुखी, दानव-सेनाधीशांचा क्षय करणारी आहे।

Verse 12

क्षेमकरी सिद्धिकरी छिन्नमस्ता शुभानना । शाकंभरी मोक्षलक्ष्मीस्त्रिवर्गफलदायिनी

ती क्षेमकरी, सिद्धिदायिनी, शुभमुखी छिन्नमस्ता आहे। ती शाकंभरी; ती मोक्षलक्ष्मी—धर्म, अर्थ व काम या त्रिवर्गाची फळे देणारी आहे।

Verse 13

वार्ताली जंभली क्लिन्ना अश्वारूढा सुरेश्वरी । ज्वालामुखी प्रभृतयो नवकोट्यौ महाबलाः

वार्ताली, जंभली, क्लिन्ना, अश्वारूढा, सुरेश्वरी, ज्वालामुखी इत्यादी—नव कोटी संख्येने—सर्व महाबलवती प्रकट झाल्या।

Verse 14

बलानि बलिनां ताभिर्दानवानां स्वलीलया । संक्षिप्ता निजगंतीव प्रलयानलहेतेभिः

त्यांनी आपल्या सहज लीलेने त्या बलवान दानवांची सैन्ये चिरडून आवरली—जणू प्रलयाग्नीची कारणेच तसे करीत आहेत।

Verse 15

तावत्स दुर्गो दैत्येंद्रः पयोदांतरतो बली । चकार करकावृष्टिं वात्या वेगवतीं बहु

तेव्हा तो बलवान दैत्येंद्र दुर्ग मेघांच्या आतून गारांचा वर्षाव करू लागला आणि अनेक वेगवान, प्रचंड वावटळीही उठवू लागला।

Verse 16

ततो भगवती देवी शोषणास्त्र प्रयोगतः । वृष्टिं निवारयामास सवर्षोपलमयी क्षणात्

तेव्हा भगवती देवीने शोषणास्त्राचा प्रयोग करून क्षणातच गारांसह ती वर्षा थांबविली।

Verse 17

योषिन्मनोरथवती षंढं प्राप्य यथाऽफला । सा दैत्यकरकावृष्टिर्देवीं प्राप्य तथाभवत्

जशी मनोरथवती स्त्री षंढ पुरुषाला मिळाल्यावर निष्फळ ठरते, तशीच दैत्याची गारांची वर्षा देवीजवळ येताच व्यर्थ झाली।

Verse 18

अथ दैतेयराजेन बाहुसंकर्षकोपतः । उत्पाट्य शैलशिखरं परिक्षिप्तं नभोंगणात्

मग दैत्यराजाने बाहूंच्या ताणातून उठलेल्या क्रोधाने पर्वतशिखर उपटून आकाशात भिरकावले।

Verse 19

अद्रेः शृंगं सुविस्तीर्णमापतत्परिवीक्ष्य सा । शतकोटिप्रहारेण कोटिशः सकलं व्यधात्

ते विस्तीर्ण पर्वतशिखर कोसळताना पाहून तिने शतकोटी प्रहारांनी त्याला पूर्णपणे कोट्यवधी तुकड्यांत चुरडले।

Verse 20

आंदोल्य मौलिमसकृत्कुंडलाभ्यां विराजितम् । गजीभूयाशु दुद्राव तां देवीं समरेऽसुरः

वारंवार मस्तक हलवीत, कुंडलांच्या तेजाने शोभणारा तो असुर झटपट गजरूप धारण करून रणात देवीकडे धावला।

Verse 21

शैलाकारं तमायांतं दृष्ट्वा भगवती गजम् । बद्ध्वा पाशेन जवतः खङ्गेन करमच्छिनत्

पर्वतासारखा देह असलेला हत्ती वेगाने धावून येताना पाहून भगवती देवीने त्याला तत्काळ पाशाने बांधले आणि खड्गाने त्याची सोंड छाटली।

Verse 22

ततोत्यंतं स चीत्कृत्य देव्याकृत्तकरःकरी । अकिंचित्करतां प्राप्य माहिषं वपुराददे

मग देवीने सोंड छाटल्यामुळे तो हत्ती अत्यंत वेदनेने किंचाळला; असहाय होऊन त्याने हत्तीचे रूप सोडले आणि महिषाचे शरीर धारण केले।

Verse 23

अचलां सचलां सर्वां स चक्रे सुरघाततः । शिलोच्चयांश्च बहुशः शृंगाभ्यां सोक्षिपद्बली

देवघातासाठी तत्पर तो बलवान स्थावर-जंगम सर्व जगत हादरवू लागला; आणि आपल्या शिंगांनी वारंवार दगडांचे ढिग उचलून फेकू लागला।

Verse 25

महामहिषरूपेण तेन त्रैलोक्यमंडपः । आंदोलितोति बलिना युगांते वात्यया यथा

त्या महाविशाल महिषरूपात त्या बलवानाने त्रैलोक्याचा मंडप असा डोलविला, जसा युगांतीचा वादळ सर्वत्र हालचाल घडवितो।

Verse 26

ब्रह्मांडमप्यकांडेन तद्भयेन समाकुलम् । दृष्ट्वा भगवती क्रुद्धा त्रिशूलेन जघान तम्

त्याच्या भयाने अकस्मात व्याकुळ झालेले ब्रह्मांडही पाहून भगवती देवी क्रुद्ध झाली आणि त्रिशूळाने त्याला घाव घालून पाडले।

Verse 27

त्रिशूलघातविभ्रांतः पतित्वा पुनरुत्थितः । तं त्यक्त्वा माहिषं वेषमभूद्बाहुसहस्रभृत्

त्रिशूलाच्या घावाने व्याकुळ होऊन तो पडला, आणि पुन्हा उठून उभा राहिला। महिषाचे वेष सोडून तो सहस्रबाहुधारी झाला।

Verse 28

स दुर्गो नितरां दुर्गो विबभौ समराजिरे । आयुधानां सहस्राणि बिभ्रत्कालांतकोपमः

रणाच्या तेजस्वी रंगभूमीवर तो अत्यंत दुर्जेय—खरोखर ‘दुर्ग’—असा भासला। सहस्र आयुधे धारण करून तो कालांतकाच्या कोपासारखा दिसला।

Verse 29

अथ तूर्णं स दैत्येंद्रस्तां देवीं रणकोविदाम् । महाबलः प्रगृह्याशु नीतवानान्गगनांगणम्

तेव्हा महाबली दैत्येंद्राने रणकुशल त्या देवीला त्वरेने पकडले आणि लगेच आकाशाच्या विस्तीर्ण प्रांगणात नेले।

Verse 30

ततो नभोंगणाद्दूरात्क्षिप्त्वा स जगदंबिकाम् । क्षणात्कलंबजालेन च्छादयामास वेगवान्

मग आकाशमंडलात दूरवरून जगदंबिकेला फेकून देऊन, त्या वेगवानाने क्षणात कलंबांच्या जाळ्याने तिला झाकून टाकले।

Verse 31

अथांतरिक्षगा देवी तस्य मार्गणमध्यगा । विद्युन्मालेव विबभौ महाभ्रपटलीधृता

तेव्हा अंतरिक्षात संचार करणारी देवी, त्याच्या बाणांच्या मध्यभागी उभी राहून, महान मेघसमूहावरच्या विद्युतमालेसारखी शोभून दिसली।

Verse 32

तं विधूय शरत्रातं निजेषु निकरैरलम् । महेषुणाथ विव्याध सा तं दैत्यजनेश्वरम्

तो शरवर्षा तिने आपल्या सैन्यसमूहांनी पूर्णपणे झटकून टाकली; मग देवीने महाबाणाने दैत्यगणाधिपतीला भेदिले।

Verse 33

हृदि विद्धस्तया देव्या स च तेन महेषुणा । व्याघूर्णमाननयनः क्षितिमापाति विह्वलः

देवीच्या त्या महाबाणाने हृदयात विद्ध होऊन तो—डोळे फिरत—विह्वल होऊन भूमीवर कोसळला।

Verse 34

महारुधिरधाराभिः स्रवंतीं च प्रवर्तयन् । तस्मिन्निपतिते दुर्गे महादुर्गपराक्रमे

प्रचंड रक्तधारा वाहू लागल्या; दुर्गेच्या महाभयंकर पराक्रमाने तो महान् शत्रू जेव्हा कोसळला—

Verse 35

देवदुंदुभयो नेदुः प्रहृष्टानि जगंति च । सूर्याचंद्रमसौ साग्नी तेजो निजमवापतुः

देवदुंदुभी निनादल्या, जग आनंदित झाले; सूर्य, चंद्र आणि अग्नी यांनी आपापले तेज पुन्हा प्राप्त केले।

Verse 36

पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वंतः प्राप्ता देवा महर्षिभिः । तुष्टुवुश्च महादेवीं महास्तुतिभिरादरात्

पुष्पवृष्टी करीत देव महर्षींसह आले; आणि आदराने महास्तुतींनी महादेवीची स्तुती केली।

Verse 37

देवा ऊचुः । नमो देवि जगद्धात्रि जगत्रयमहारणे । महेश्वर महाशक्ते दैत्यद्रुमकुठारके

देव म्हणाले—हे देवी जगद्धात्री, तुला नमस्कार। हे त्रैलोक्याच्या महासंग्रामस्वरूपिणी, महेश्वराची महाशक्ती, दैत्यरूपी वृक्षांना छेदणारी कुऱ्हाड!

Verse 38

त्रैलोक्यव्यापिनि शिवे शंखचक्रगदाधरि । स्वशार्ङ्गव्यग्रहस्ताग्रे नमो विष्णुस्वरूपिणि

हे त्रैलोक्यव्यापिनी शिवा, शंख-चक्र-गदा धारण करणारी, शार्ङ्ग धनुष्यावर ज्यांचा हात तत्पर आहे—हे विष्णुस्वरूपिणी, तुला नमस्कार।

Verse 39

हंसयाने नमस्तुभ्यं सर्वसृष्टिविधायिनि । प्राचां वाचां जन्मभूमे चतुराननरूपिणि

हंसवाहिनी, सर्व सृष्टीची विधात्री, प्राचीन वेदवाणीची जन्मभूमी, चतुरानन (ब्रह्मा) स्वरूपिणी—तुला नमस्कार।

Verse 40

त्वमैंद्री त्वं च कौबेरी वायवी त्वं त्वमंबुपा । त्वं यामी नैरृती त्वं च त्वमैशी त्वं च पावकी

तू ऐंद्री आहेस आणि तूच कौबेरी; तू वायवी आहेस आणि तूच अंबुपा। तू यामी आहेस, तू नैऋतीही; तू ऐशी आहेस आणि तूच पावकी।

Verse 41

शशांककौमुदी त्वं च सौरी शक्तिस्त्वमेव च । सर्वदेवमयी शक्तिस्त्वमेव परमेश्वरी

तू चंद्राची शीतल कौमुदी आहेस आणि तूच सूर्याची शक्ती आहेस। सर्वदेवमयी शक्ती तूच—तूच परमेश्वरी आहेस।

Verse 42

त्वं गौरी त्वं च सावित्री त्वं गायत्री सरस्वती । प्रकृतिस्त्वं मतिस्त्वं च त्वमहंकृतिरूपिणी

तू गौरी आहेस, तूच सावित्री; तू गायत्री व सरस्वती आहेस। तू प्रकृती आहेस, तूच मती (बुद्धी) आहेस, आणि तू अहंकाररूपिणी आहेस।

Verse 43

चेतः स्वरूपिणी त्वं वै त्वं सर्वेंद्रियरूपिणी । पंचतन्मात्ररूपा त्वं महाभूतात्मिकेंबिके

तू निश्चयच चेतनास्वरूपिणी आहेस आणि तूच सर्व इंद्रियरूपिणी आहेस। हे अंबिके, तू पंच तन्मात्रारूपा आहेस आणि महाभूतांची आत्मा देखील तूच आहेस।

Verse 44

शब्दादि रूपिणी त्वं वै करणानुग्रहा त्वमु । ब्रह्मांडकर्त्री त्वं देवि ब्रह्मांडांतस्त्वमेव हि

तू शब्दादी विषयांची रूपिणी आहेस आणि तूच करणांवर (इंद्रियांवर) अनुग्रह करणारी आहेस। हे देवी, तू ब्रह्मांडकर्त्री आहेस आणि त्या ब्रह्मांडाच्या अंतःस्थ सत्यरूपाने तूच निश्चय वसतेस।

Verse 45

त्वं परासि महादेवि त्वं च देवि परापरा । परापराणां परमा परमात्मस्वरूपिणी

हे महादेवी, तू परा (परम) आहेस; आणि हे देवी, तू परापराही आहेस—पर व अपर या दोन्हींपलीकडची। परा-अपर सर्वांमध्ये तूच परमा, परमात्मस्वरूपिणी आहेस।

Verse 46

सर्वरूपा त्वमीशानि त्वमरूपासि सर्वगे । त्वं चिच्छक्तिर्महामाये त्वं स्वाहा त्वं स्वधामृते

हे ईशानी, तू सर्वरूपा आहेस; आणि हे सर्वगे, तू अरूपाही आहेस। हे महामाये, तू चिच्छक्ती आहेस; तू स्वाहा आहेस, तू स्वधा आहेस—हे अमृतस्वरूपे।

Verse 47

वषड्वौषट्स्वरूपासि त्वमेव प्रणवात्मिका । सर्वमंत्रमयी त्वं वै ब्रह्माद्यास्त्वत्समुद्भवाः

तू वषट्-वौषट् या उद्गारांचे स्वरूप आहेस; तूच प्रणव ‘ॐ’ची मूर्ती आहेस. तू सर्व मंत्रमयी आहेस; ब्रह्मा आदि देव तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहेत.

Verse 48

चतुर्वर्गात्मिका त्वं वै चतुर्वर्गफलोदये । त्वत्तः सर्वमिदं विश्वं त्वयि सर्वं जगन्निधे

तू धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष या चतुर्वर्गाची आत्मा आहेस आणि त्यांच्या फळांची दात्री आहेस. तुझ्यापासून हे सर्व विश्व उत्पन्न होते; तुझ्यातच सर्व जग स्थित आहे, हे जगन्निधे.

Verse 49

यद्दृश्यं यददृश्यं च स्थूलसूक्ष्मस्वरूपतः । तत्र त्वं शक्तिरूपेण किंचिन्न त्वदृते क्वचित्

जे दृश्य आहे आणि जे अदृश्य आहे—स्थूल वा सूक्ष्म रूपाने—त्या सर्वत्र तू शक्तिरूपाने विद्यमान आहेस. तुझ्यावाचून कुठेही, कधीही, काहीच अस्तित्वात नाही.

Verse 50

मातस्त्वयाद्य विनिहत्य महासुरेंद्रं दुर्गं निसर्गविबुधार्पितदैत्यसैन्यम् । त्राताः स्म देवि सततं नमतां शरण्ये त्वत्तोऽपरः क इह यं शरणं व्रजामः

हे माता! आज तू महासुरेंद्राला आणि देवांच्या विरुद्ध जणू नियतीने अर्पिलेली, दुर्जय दैत्यसेना असलेला दुर्ग नष्ट करून आम्हांला वाचविले आहेस. हे देवि, नमतां शरण्ये! तुझ्यावाचून या लोकी आणखी कोण आहे, ज्याच्या शरण आम्ही जाऊ?

Verse 51

लोके त एव धनधान्यसमृद्धिभाजस्ते पुत्रपौत्रसुकलत्र सुमित्रवंतः । तेषां यशः प्रसरचंद्रकरावदातं विश्वं भवेद्भवसि येषु सुदृक्त्वमीशे

या लोकी तेच धन-धान्य व समृद्धीचे भागीदार होतात; त्यांना पुत्र-पौत्र, सुकलत्र आणि सुमित्र लाभतात. त्यांचे यश चंद्रकिरणांसारखे शुभ्र होऊन जगभर पसरते—हे ईशे, ज्यांच्यावर तू कृपादृष्टी टाकतेस.

Verse 52

त्वद्भक्तिचेतसि जनेन विपत्तिलेशः क्लेशः क्व वानुभवती नतिकृत्सु पुंसु । त्वन्नामसंसृतिजुषां सकलायुषां क्व भूयः पुनर्जनिरिह त्रिपुरारिपत्नि

हे त्रिपुरारिवर्या! ज्यांचे चित्त तुझ्या भक्तीत स्थिर आहे, त्यांना विपत्तीचा लेश तरी कुठे, आणि क्लेश कुठे—अतिशय कठीण अवस्थेतही? आणि जे आयुष्यभर तुझ्या नामाच्या तारक प्रवाहाचा आश्रय घेतात, त्यांना येथे—विशेषतः काशीत—पुन्हा जन्म कसा होईल?

Verse 53

चित्रं यदत्र समरे स हि दुर्गदैत्यस्त्वद्दृष्टिपातमधिगम्य सुधानिधानम् । मृत्योर्वशत्वमगमद्विदितं भवानि दुष्टोपि ते दृशिगतः कुगतिं न याति

किती आश्चर्य, हे भवानी! या संग्रामात तो दुर्गदैत्य—तुझा दृष्टिपात जो जणू अमृतनिधी आहे, तो मिळूनही—मृत्यूच्या अधीन झाला. तरीही, हे देवी, हे प्रसिद्ध आहे की दुष्टही तुझ्या दृष्टीत आला तर कुगतीला जात नाही.

Verse 54

निःश्वासवातनिहताः पेतुरुर्व्यां महाद्रुमाः । उद्वेलिताः समभवन्सप्तापि जलराशयः

निःश्वासासारख्या प्रचंड वाऱ्याने आघात झाल्याने महावृक्ष भूमीवर कोसळले; आणि सातही जलराशी उफाळून उद्वेलित झाल्या.

Verse 55

प्राच्यां मृडानि परिपाहि सदा नतान्नो याम्यामव प्रतिपदं विपदो भवानि । प्रत्यग्दिशि त्रिपुरतापन पत्नि रक्ष त्वं पाह्युदीचि निजभक्तजनान्महेशि

हे मृडानी! पूर्व दिशेत सदैव आम्हा नतमस्तकांची रक्षा कर. हे भवानी! दक्षिण दिशेत प्रत्येक पावलावर विपत्तींपासून वाचव. हे त्रिपुरतापनपत्नी! पश्चिम दिशेत आमचे रक्षण कर. हे महेशी! उत्तर दिशेतही आपल्या भक्तजनांचे संरक्षण कर.

Verse 56

ब्रह्माणि रक्ष सततं नतमौलिदेशं त्वं वैष्णवि प्रतिकुलं परिपालयाधः । रुद्राग्नि नैरृति सदागति दिक्षु पांतु मृत्युंजया त्रिनयना त्रिपुरा त्रिशक्त्यः

हे ब्रह्माणी! नतमस्तक भक्तांच्या मस्तकांनी पावन झालेल्या या देशाचे सतत रक्षण कर. हे वैष्णवी! अधःदिशेतून येणाऱ्या प्रतिकूल शत्रुबळापासून संरक्षण कर. रुद्रा, अग्नी आणि नैऋती—दिशांमध्ये सदैव गतिमान रक्षक—सर्व बाजूंनी रक्षा करो; आणि मृत्युंजया, त्रिनयना, त्रिपुरा व त्रिशक्ती अखंड संरक्षण देवोत.

Verse 57

पातु त्रिशूलममले तव मौलिजान्नो भालस्थलं शशिकला मृदुमाभ्रुवौ च । नेत्रे त्रिलोचनवधूर्गिरिजा च नासामोष्ठं जया च विजयात्वधरप्रदेशम्

हे निर्मळ देवी, तुझ्या मस्तकावरील मुकुटाचे त्रिशूल रक्षण करो; ललाट व कोमल भुवयांचे शशिकला रक्षण करो. त्रिनेत्र-नाथाची प्रिया गिरिजा तुझे नेत्र रक्षो; आणि जया-विजया तुझी नासिका, ओठ व अधोमुख-प्रदेश सुरक्षित करो.

Verse 58

श्रोत्रद्वयं श्रुतिरवा दशनावलिं श्रीश्चंडी कपोलयुगलं रसनां च वाणी । पायात्सदैव चिबुकं जयमंगला नः कात्यायनी वदनमंडलमेव सर्वम्

सर्व शुभमंडलस्वरूपा जयमंगला कात्यायनी सदैव आमचे रक्षण करो—तिचे दोन्ही कान जणू श्रुती; दातांची रांग जणू श्री; चंडी-रूपाने कपोलयुगल; जिभ व वाणी; आणि तिची हनुवटीही ती निरंतर सांभाळो.

Verse 59

कंठप्रदेशमवतादिह नीलकंठी भूदारशक्तिरनिशं च कृकाटिकायाम् । कौर्म्यं सदेशमनिशं भुजदंडमैंद्री पद्मा च पाणिफलकं नतिकारिणां नः

नीलकंठी येथे आमच्या कंठप्रदेशाचे रक्षण करो; आणि भूदाराशक्ती निरंतर ग्रीवेच्या मागील भागाचे (कृकाटिका) रक्षण करो. कौर्म्य देवी हा प्रदेश सदैव सांभाळो; ऐंद्री वरच्या भुजेचा दंड रक्षो; आणि नमस्कार करणाऱ्यांच्या करतळाचे पद्मा देवी रक्षण करो.

Verse 60

हस्तांगुलीः कमलजा विरजानखांश्च कक्षांतरं तरणिमंडलगा तमोघ्नी । वक्षःस्थलं स्थलचरी हृदयं धरित्री कुशिद्वयं त्ववतु नः क्षणदाचरघ्नी

कमलजा देवी—जिचे नख निर्मळ आहेत, जी सूर्य-मंडळात स्थित होऊन तम नाश करते आणि पवित्र भूमीवर विचरते—ती आमचे रक्षण करो: हातांच्या बोटांचे, काखेचे; वक्षःस्थळाचे, हृदयाचे, तसेच आमच्या द्वय गुप्त/प्राणस्थानीचे; ती रात्रिचर दुष्टांचा संहार करणारी आहे.

Verse 61

अव्यात्सदा दरदरीं जगदीश्वरी नो नाभिं नभोगतिरजात्वथ पृष्ठदेशम् । पायात्कटिं च विकटा परमास्फिचौ नो गुह्यं गुहारणिरपानमपाय हंत्री

जगदीश्वरी सदैव आमचे रक्षण करो—दरदरी रूपाने आमची नाभी; नभोगतिरजा रूपाने आमचा पृष्ठदेश. विकटा देवी आमची कटि व उन्नत नितंब रक्षो; आणि अपायहंत्री गुहारणी आमचे गुप्तांग व अपानवायू सुरक्षित करो.

Verse 62

ऊरुद्वयं च विपुला ललिता च जानू जंघे जवाऽवतु कठोरतरात्र गुल्फौ । पादौ रसातलचरांगुलिदेशमुग्रा चांद्री नखान्त्पदतलं तलवासिनी च

विपुला माझ्या दोन्ही मांड्यांचे रक्षण करो, ललिता माझ्या गुडघ्यांचे. जवा माझ्या पोटऱ्यांचे रक्षण करो आणि अतिदृढ देवी माझ्या घोट्यांचे रक्षण करो. रसातलातील प्राण्यांनाही वश करणारी मुग्रा माझे पाय व बोटे रक्षो; चांद्री नखांचे टोक व तळवे रक्षो; आणि तलवासिनी पायाच्या तळाच्या खालच्या भागाचे सर्वतोमुखी रक्षण करो.

Verse 63

गृहं रक्षतु नो लक्ष्मीः क्षेत्रं क्षेमकरी सदा । पातु पुत्रान्प्रियकरी पायादायुः सनातनी

लक्ष्मी आमच्या घराचे रक्षण करो; सदैव क्षेम करणारी देवी आमच्या क्षेत्र-भूमीचे रक्षण करो. प्रियकरी देवी आमच्या पुत्रांचे रक्षण करो; आणि सनातनी देवी आमच्या आयुष्याचे रक्षण करो.

Verse 64

यशः पातु महादेवी धर्मं पातु धनुर्धरी । कुलदेवी कुलं पातु सद्गतिं सद्गतिप्रदा

महादेवी माझ्या यशाचे व मानाचे रक्षण करो; धनुर्धारी देवी माझ्या धर्माचे रक्षण करो. कुलदेवी आमच्या कुलाचे रक्षण करो; आणि सद्गती देणारी देवी माझ्या शुभ गतीचे रक्षण करो.

Verse 65

रणे राजकुले द्यूते संग्रामे शत्रुसंकटे । गृहे वने जलादौ च शर्वाणी सर्वतोऽवतु

रणात, राजकुलात, द्यूतात, संग्रामात व शत्रुसंकटात; घरी, वनात आणि जलादि स्थानी—शर्वाणी आम्हांला सर्वतोमुखी रक्षण करो.

Verse 66

इति स्तुत्वा जगद्धात्रीं प्रणेमुश्च पुनःपुनः । सर्वे सवासवा देवाः सर्षिगंधर्वचारणाः

अशा रीतीने जगद्धात्रीची स्तुती करून त्यांनी पुन्हापुन्हा प्रणाम केला—इंद्रासह सर्व देव, तसेच ऋषी, गंधर्व आणि चारणही.

Verse 67

ततस्तुष्टा जगन्माता तानाह सुरसत्तमान् । स्वाधिकारान्सुराः सर्वे शासतु प्राग्यथायथा

तेव्हा जगन्माता प्रसन्न होऊन त्या देवश्रेष्ठांना म्हणाली— “हे देवहो, तुम्ही सर्वांनी आपल्या-आपल्या अधिकारक्षेत्रांचे पूर्वीप्रमाणे यथायोग्य शासन करा.”

Verse 68

तुष्टाहमनया स्तुत्या नितरां तु यथार्थया । वरमन्यं प्रदास्यामि तच्छृणुध्वं सुरोत्तमाः

या यथार्थ स्तुतीने मी अत्यंत संतुष्ट आहे. आता मी आणखी एक वर देईन— हे देवोत्तमांनो, ते ऐका.

Verse 69

दुर्गोवाच । यः स्तोष्यति तु मां भक्त्या नरः स्तुत्यानया शुचिः । तस्याहं नाशयिष्यामि विपदं च पदे पदे

दुर्गा म्हणाली— “जो शुद्धचित्त नर या स्तुतीने भक्तिभावाने माझे स्तवन करील, त्याची आपत्ती मी पावलोपावली नष्ट करीन.”

Verse 70

एतत्स्तोत्रस्य कवचं परिधास्यति यो नरः । तस्य क्वचिद्भयं नास्ति वज्रपंजरगस्य हि

जो नर या स्तोत्राचे कवच परिधान करील, त्याला कुठेही भय राहणार नाही; तो जणू वज्रपिंजऱ्यात सुरक्षित होतो.

Verse 71

अद्यप्रभृति मे नाम दुर्गेति ख्यातिमेष्यति । दुर्गदैत्यस्य समरे पातनादति दुर्गमात्

आजपासून माझे नाव ‘दुर्गा’ म्हणून प्रसिद्ध होईल; कारण रणांगणात मी दुर्गदैत्याला त्या दुर्गम स्थानावरून पाडून पराभूत केले.

Verse 72

ये मां दुर्गां शरणगा न तेषां दुर्गतिः क्वचित् । दुर्गास्तुतिरियं पुण्या वज्रपंजरसंज्ञिका

जे मला—दुर्गेला—शरण येतात, त्यांना कधीही दुर्गती होत नाही। दुर्गेची ही पुण्य स्तुती ‘वज्रपंजर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 73

अनया कवचं कृत्वा मा बिभेतु यमादपि । भूतप्रेतपिशाचाश्च शाकिनीडाकिनी गणाः

ही स्तुती कवच म्हणून धारण केली असता यमालाही भय वाटत नाही. भूत, प्रेत, पिशाच तसेच शाकिनी-डाकिनीचे गणही दूर पळतात.

Verse 74

झोटिंगा राक्षसाः क्रूरा विष सर्पाग्नि दस्यवः । वेतालाश्चापि कंकाल ग्रहा बालग्रहा अपि

झोटिंगा, क्रूर राक्षस, विष, सर्प, अग्नी व दस्यु; तसेच वेताळ, कंकाळ, ग्रह व बालग्रह—हे सर्व (या संरक्षणाने) निवळतात.

Verse 75

वातपित्तादि जनितास्तथा च विषमज्वराः । दूरादेव पलायंते श्रुत्वा स्तुतिमिमां शुभाम्

वात-पित्तादींमुळे होणारे रोग तसेच विषम ज्वरही—ही शुभ स्तुती ऐकताच—दूरूनच पळून जातात.

Verse 76

वज्रपंजर नामैतत्स्तोत्रं दुर्गाप्रशंसनम् । एतत्स्तोत्रकृतत्राणे वज्रादपि भयं नहि

दुर्गेच्या प्रशंसेचे हे स्तोत्र ‘वज्रपंजर’ म्हणून ओळखले जाते. या स्तोत्राने संरक्षित भक्ताला वज्राचाही भय नसतो.

Verse 77

अष्टजप्तेन चानेन योभिमंत्र्य जलं पिबेत् । तस्योदरगतापीडा क्वापि नो संभविष्यति

जो हा मंत्र आठ वेळा जपून पाणी अभिमंत्रित करून ते पितो, त्याच्या पोटातील वेदना वा अंतर्गत पीडा कुठेही उत्पन्न होत नाही।

Verse 78

गर्भपीडा तु नो जातु भविष्यत्यभिमंत्रणात् । बालानां परमा शांतिरेतत्स्तोत्रांबुपानतः

या अभिमंत्रणामुळे गर्भपीडा कधीही होत नाही; आणि या स्तोत्राने अभिमंत्रित जल पिल्याने बालकांना परम शांती प्राप्त होते।

Verse 79

यत्र सान्निध्यमेतस्य स्तवस्येह भविष्यति । एतास्तु शक्तयः सर्वा सर्वत्र सहिता मया

या लोकी जिथे जिथे या स्तवाचे सान्निध्य होईल, तिथे सर्वत्र या सर्व शक्ती माझ्यासह संयुक्त होऊन उपस्थित राहतील।

Verse 80

रक्षां परिकरिष्यंति मद्भक्तानां ममाज्ञया । इति दत्त्वा वरान्देवी देवेभ्यो तर्हि ता तदा

“माझ्या आज्ञेने ते माझ्या भक्तांचे रक्षण करतील”—असे वर देऊन देवीने त्या वेळी देवांना सांगितले।

Verse 81

तेपि स्वर्गौकसः सर्वे स्वंस्वं स्वर्गं ययुर्मुदा । स्कंद उवाच । इत्थं दुर्गाभवन्नाम तया देव्या महामुने । काश्यां सेव्या यथा सा च तच्छृणुष्व वदामि ते

ते सर्व स्वर्गवासीही आनंदाने आपापल्या स्वर्गाला गेले। स्कंद म्हणाले—हे महामुने, अशा प्रकारे ती देवी ‘दुर्गा’ या नावाने प्रसिद्ध झाली. आता काशीत तिची जशी सेवा-पूजा करावी, ते ऐक; मी तुला सांगतो।

Verse 82

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां भौमवारे विशेषतः । संपूज्या सततं काश्यां दुर्गा दुर्गतिनाशिनी

अष्टमी व चतुर्दशीला—आणि विशेषतः मंगळवारी—काशीत दुर्गतिनाशिनी भगवती दुर्गेची सदैव विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 83

नवरात्रं प्रयत्नेन प्रत्यहं सा समर्चिता । नाशयिष्यति विघ्नौघान्सुमतिं च प्रदास्यति

नवरात्रात प्रयत्नाने जर तिची प्रतिदिन सम्यक् आराधना केली, तर ती विघ्नांचा पूर नष्ट करील आणि सुमती प्रदान करील.

Verse 84

महापूजोपहारैश्च महाबलिनिवेदनैः । दास्यत्यभीष्टदा सिद्धिं दुर्गा काश्यां न संशयः

महापूजेच्या उपहारांनी व महान् बलिनिवेदनांनी युक्त अशी काशीतील दुर्गा इच्छित सिद्धी देते—यात संशय नाही.

Verse 85

प्रतिसंवत्सरं तस्याः कार्या यात्रा प्रयत्नतः । शारदं नवरात्रं च सकुटुंबैः शुभार्थिभिः

दरवर्षी प्रयत्नाने तिची यात्रा करावी; विशेषतः शारदीय नवरात्रात, शुभ इच्छिणाऱ्यांनी कुटुंबासह ती करावी.

Verse 86

यो न सांवत्सरीं यात्रां दुर्गायाः कुरुते कुधीः । काश्यां विघ्न सहस्राणि तस्य स्युश्च पदेपदे

जो कुमती मूढ दुर्गेची सांवत्सरी यात्रा करत नाही, त्याला काशीत पावलोपावली हजारो विघ्ने येतात.

Verse 87

दुर्गाकुंडे नरः स्नात्वा सर्वदुर्गार्तिहारिणीम् । दुर्गां संपूज्य विधिवन्नवजन्माघमुत्सृजेत्

दुर्गाकुंडात स्नान करून, सर्व दुर्गती व क्लेश हरिणारी देवी दुर्गेची विधिपूर्वक पूजा केली असता, मनुष्य नवजन्मजन्य पापाचा त्याग करतो।

Verse 88

सा दुर्गाशक्तिभिः सार्धं काशीं रक्षति सर्वतः । ताः प्रयत्नेन संपूज्या कालरात्रिमुखा नरैः

ती दुर्गा आपल्या शक्तींसह काशीचे सर्व बाजूंनी रक्षण करते. म्हणून कालरात्रि आदि त्या शक्तींची नरांनी प्रयत्नपूर्वक पूजा करावी।

Verse 89

रक्षंति क्षेत्रमेतद्वै तथान्या नवशक्तयः । उपसर्गसहस्रेभ्यस्ता वैदिग्देवताक्रमात्

या क्षेत्राचे रक्षण त्या इतर नऊ शक्त्याही करतात. दिग्देवतांच्या क्रमाने त्या हजारो उपद्रवांपासून याचे संरक्षण करतात।

Verse 90

शतनेत्रा सहस्रास्या तथायुतभुजापरा । अश्वारूढा गजास्या च त्वरिता शववाहिनी

एक शतनेत्रा, दुसरी सहस्रमुखी; आणखी एकीच्या असंख्य भुजा आहेत. एक अश्वारूढा, एक गजास्या; एक त्वरिता आणि एक शववाहिनी—शवावर आरूढ.

Verse 91

विश्वा सौभाग्यगौरी च सृष्टाः प्राच्यादिमध्यतः । एता यत्नेन संपूज्याः क्षेत्ररक्षणदेवताः

पूर्व दिशेपासून आरंभ करून मध्यभागातून विश्वा व सौभाग्यगौरी प्रकट झाल्या. या क्षेत्ररक्षण करणाऱ्या देवता यत्नपूर्वक पूजनीय आहेत।

Verse 92

तथैव भैरवाश्चाष्टौ दिक्ष्वष्टासु प्रतिष्ठिताः । रक्षंति सततं काशीं निर्वाणश्रीनिकेतनम्

तसेच आठही दिशांत प्रतिष्ठित असे आठ भैरव निरंतर काशीचे रक्षण करतात—जी निर्वाण-श्रीचे पावन निकेतन आहे।

Verse 93

रुरुश्चंडोसितांगश्च कपाली क्रोधनस्तथा । उन्मत्तभैरवस्तद्वत्क्रमात्संहारभीषणौ

ते रुरु, चंड, असितांग, कपाली आणि क्रोधन; तसेच उन्मत्त-भैरव—आणि क्रमाने संहार-भीषण असे दोन भैरव आहेत।

Verse 94

चतुःषष्टिस्तु वेताला महाभीषणमूर्तयः । रुंडमुंडस्रजः सर्वे कर्त्रीखर्परपाणयः

चौसष्ट वेताल आहेत, ज्यांची रूपे अत्यंत भीषण आहेत; सर्वांच्या गळ्यात रुंड-मुंडांच्या माळा असून हातात कात्री/सुरी व खप्पर असते।

Verse 95

श्ववाहना रक्तमुखा महादंष्ट्रा महाभुजाः । नग्ना विमुक्तकेशाश्च प्रमत्ता रुधिरासवैः

ते श्वानवाहन, रक्तमुख, मोठ्या दाढांचे व महाबाहु आहेत; नग्न, विस्कटलेल्या केशांचे, रक्त व मद्याने उन्मत्त आहेत।

Verse 96

नानारूपधराः सर्वे नानाशस्त्रास्त्र पाणयः । तदाकारैश्च तद्भृत्यैः कोटिशः परिवारिताः

ते सर्व नानाविध रूपे धारण करतात व नानाशस्त्र-अस्त्रे हातात धरतात; तसेच त्याच स्वरूपाच्या कोट्यवधी सेवकांनी वेढलेले असतात।

Verse 97

विद्युज्जिह्वो ललज्जिह्वः क्रूरास्यः क्रूरलोचनः । उग्रो विकटदंष्ट्रश्च वक्रास्यो वक्रनासिकः

कोणी विद्युत्सारखी जीभ असलेला, कोणी लोंबती जीभ असलेला; कोणी क्रूर मुख व कठोर नेत्रांचा. कोणी उग्र, विकट दाढांनी भयावह; कोणी वाकडे मुख व वाकडी नासिका असलेला.

Verse 98

जंभको जृंभणमुखो ज्वालानेत्रो वृकोदरः । गर्तनेत्रो महानेत्रस्तुच्छनेत्रोंऽत्रमण्डनः

कोणी जंभक नावाचा, कोणी जृंभणमुख (फाटका मुख) असलेला; कोणी ज्वालानयन, कोणी वृकोदर (लांडग्यासारखे पोट) असलेला. कोणी गर्तनेत्र (धसलेले डोळे), कोणी महानेत्र; कोणी तुच्छनेत्र; आणि कोणी अंत्रांनी अलंकृत.

Verse 99

ज्वलत्केशः कंबुशिराः खर्वग्रीवो महाहनुः । महानासो लंबकर्णः कर्णप्रावरणोनसः

कोणी ज्वलंत केशांचा, कोणी शंखासारख्या शिराचा; कोणी खर्वग्रीव (ठेंगणी मान) असलेला, कोणी महाहनु (विशाल जबडा) असलेला. कोणी महानास (मोठी नाक) असलेला, कोणी लंबकर्ण (लांब कान) असलेला; आणि कोणी ज्याचे कान नाक झाकतात.

Verse 100

इत्यादयो मुने क्षेत्रं दुर्वृत्तरुधिरप्रियाः । त्रासयंतो दुराचारान्रक्षंति परितः सदा

हे मुने! असे इत्यादी—दुर्वृत्त व रक्तप्रिय—हे पवित्र क्षेत्र सदैव सर्व बाजूंनी रक्षण करतात आणि दुराचार्‍यांना भयभीत करीत राहतात.

Verse 110

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काशीभक्तिपरैर्नरैः । श्रोतव्यमिदमाख्यानं महाविघ्ननिवारणम्

म्हणून काशीभक्तीत तत्पर असलेल्या नरांनी सर्व प्रयत्नाने हे पवित्र आख्यान अवश्य ऐकावे; कारण हे महान विघ्नांचे निवारण करणारे आहे.

Verse 112

काश्यां यस्यास्ति वै प्रेम तेन कृत्वाऽदरं गुरुम् । श्रोतव्यमिदमाख्यानं वज्रपंजरसन्निभम्

ज्याच्या अंतःकरणी काशीवर खरे प्रेम आहे, त्याने प्रथम गुरूंचा आदरपूर्वक सन्मान करून, वज्रपिंजरासारखे दृढ व रक्षक हे पावन आख्यान श्रवण करावे।