Adhyaya 33

Verse 1

राज्ञ्युवाच । अवधेहि धरानाथ कथयामि यथातथम् । व्रतस्यास्य विधानं च फलं चाभीष्टदेवताम्

राणी म्हणाली—हे धरानाथ, सावधपणे ऐका; मी यथातथ्य रीतीने या व्रताची विधी आणि त्याचे फळ, तसेच अभीष्ट देवतेची प्राप्ती सांगते.

Verse 2

पुरा पुरः श्रीदपत्न्याः श्रीमुख्या ब्रह्मसूनुना । नारदेन सुतार्थिन्या व्रतमेतदुदीरितम्

पूर्वकाळी ब्रह्मपुत्र नारदांनी पुत्रप्राप्तीची इच्छा करणाऱ्या श्रीविष्णूच्या प्रमुख पटराणी श्रीला हे व्रत सांगितले।

Verse 3

चीर्णं चाथ तया देव्या पुत्रोभून्नलकूबरः । अन्याभिरपि बह्वीभिः पुत्राः प्राप्ता व्रतादितः

त्या देवीने हे व्रत आचरले तेव्हा नलकूबर नावाचा पुत्र झाला। याच व्रतामुळे इतर अनेक स्त्रियांनीही पुत्रप्राप्ती केली।

Verse 4

विधिनाप्यत्र संपूज्या गौरी सर्वविधानवित् । स्तनंधयेन सहिता धयता स्तनमुन्मुखम्

येथे सर्व विधी जाणणाऱ्या गौरीचे विधिपूर्वक पूजन करावे—स्तनपान करणाऱ्या बालकासह, बालक स्तनाकडे उन्मुख असे दर्शवून।

Verse 5

मार्गशीर्ष तृतीयायां शुक्लायां कलशोपरि । ताम्रपात्रं निधायैकं तंडुलैः परिपूरितम्

मार्गशीर्ष महिन्यात शुक्लपक्षातील तृतीयेला कलशावर एक तांब्याचे पात्र ठेवून ते तांदळाने पूर्ण भरावे।

Verse 6

अविच्छिन्नं नवीनं च रजनीरागरंजितम् । वासः पात्रोपरि न्यस्य सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं परम्

पात्रावर हळद व लाल रंगाने रंजित नवे, अखंड वस्त्र ठेवावे—अतिशय सूक्ष्म, सर्वात महीन कापडच घ्यावे।

Verse 7

तस्योपरि शुभं पद्मं रविरश्मिविकासितम् । तत्कर्णिकाया उपरि चतुःस्वर्णविनिर्मितम्

त्यावर सूर्यकिरणांनी उमलल्याप्रमाणे शुभ कमळ स्थापावे; आणि त्या कमळाच्या कर्णिकेवर चार प्रकारच्या सुवर्णापासून घडविलेले भूषण ठेवावे।

Verse 8

विधिं संपूजयेद्भक्त्या रत्नपट्टाबंरादिभिः । पुष्पैर्नानाविधै रम्यैः फलैर्नारंगमुख्यकैः

रत्नजडित अलंकार, पट्टवस्त्रे इत्यादींनी भक्तिभावाने विधीचे यथाविधि पूजन करावे; तसेच नानाविध रम्य पुष्पे व नारिंगी इत्यादी प्रमुख फळे अर्पण करावीत।

Verse 9

सुगंधैश्चंदनाद्यैश्च कर्पूर मृगनाभिभिः । परमान्नादि नैवेद्यैः पक्वान्नैर्बहुभंगिभिः

चंदन इत्यादी सुगंधी द्रव्यांनी, कापूर व कस्तुरीनेही पूजन करावे; तसेच परमान्न इत्यादी नैवेद्य व अनेक प्रकारचे पक्वान्न अर्पण करावेत।

Verse 10

धूपैरगुरुमुख्यैश्च रम्ये कुसुममंडपे । रात्रौ जागरणं कार्यं विनिंद्रैः परमोत्सवैः

अगुरु इत्यादी प्रधान धूपांनी सुगंधित अशा रम्य कुसुममंडपात, रात्रौ निद्रारहित राहून परमोत्सवाने जागरण करावे।

Verse 11

हस्तमात्रमिते कुंडे जातवेदस इत्यृचा । घृतेन मधुनाप्लुत्य जुहुयान्मंत्रविद्द्विजः

हस्तमात्र परिमाणाच्या कुंडात ‘जातवेदस…’ अशी ऋचा म्हणत, तूप व मधाने सिक्त करून मंत्रविद् द्विजाने हवन करावे।

Verse 12

सहस्रकमलानां च स्मेराणां स्वयमेव हि । नवप्रसूतां कपिलां सुशीलां च पयस्विनीम्

तो स्वयंस्फूर्तीने प्रसन्न व ताज्या सहस्र कमळांसह, नवप्रसूता कपिला, सुशील, सुसंस्कृत व दुधाळ अशी गाय अर्पण करावी।

Verse 13

दद्यादाचार्यवर्याय सालंकारां सलक्षणाम् । उपोष्य दंपती भक्त्या नवांबरविभूषितौ

उपवास करून, भक्तीने नव्या वस्त्रांनी विभूषित झालेले पती-पत्नी, अलंकारयुक्त व शुभलक्षणांनी युक्त अशी ती गाय श्रेष्ठ आचार्यांना अर्पण करावी।

Verse 14

प्रातःस्नात्वा चतुर्थ्यां च संपूज्याचार्यमादृतः । वस्त्रैराभरणैर्माल्यैर्दक्षिणाभिर्मुदान्वितौ

चतुर्थीच्या दिवशी पहाटे स्नान करून, आदराने आचार्यांची सम्यक पूजा करावी; आणि आनंदाने वस्त्रे, आभूषणे, माळा व दक्षिणा देऊन त्यांचा सत्कार करावा।

Verse 15

सोपस्करां च तां मृर्तिमाचार्याय निवेदयेत् । समुच्चरन्निमं मंत्रं व्रतकृन्मिथुनं मुदा

व्रत पाळणारे दांपत्य आनंदाने, आवश्यक उपस्करांसह ती मूर्ती आचार्यांना निवेदित करावी आणि हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 16

नमो विश्वविधानज्ञे विधे विविधकारिणि । सुतं वंशकरं देहि तुष्टामुष्माद्व्रताच्छुभात्

विश्वाची व्यवस्था जाणणाऱ्या, हे विधाता, हे नानाविध कार्य करणाऱ्या! आमच्या या शुभ व्रताने प्रसन्न होऊन वंश वाढविणारा पुत्र आम्हांस द्यावा।

Verse 17

सहसं भोजयित्वाथ द्विजानां भक्तिपूर्वकम् । भुक्तशेषेण चान्नेन कुर्याद्वै पारणं ततः

भक्तिपूर्वक सहस्र द्विजांना भोजन घालून, मग भुक्तशेष अन्नाने त्यानंतर व्रताचे पारणे करावे।

Verse 18

इत्थमेतद्व्रतं राजंश्चिकीर्षामि त्वया सह । कुरु चैतत्प्रियं मह्यमभीष्टफललब्धये

हे राजन्! असे हे व्रत आहे; मी ते तुझ्यासह करावयास इच्छिते. माझ्या प्रीत्यर्थ हे कर, म्हणजे अभीष्ट फल मिळेल।

Verse 19

इति भूपालवर्येण श्रुत्वा संहृष्टचेतसा । मुनेव तं समाचीर्णं सांतर्वत्नी बभूव ह

हे ऐकून श्रेष्ठ राजाचा चित्त हर्षित झाले; मुनींनी सांगितल्याप्रमाणे त्याने ते यथाविधी करविले, आणि राणी गर्भवती झाली।

Verse 20

तयाथ प्रार्थिता गौरी गर्भिण्या भक्तितोषिता । पुत्रं देहि महामाये साक्षाद्विष्ण्वंशसंभवम्

मग त्या गर्भवती स्त्रीने भक्तीने तुष्ट झालेल्या गौरीची प्रार्थना केली—‘हे महामाये! विष्णुवंशसम्भव असा साक्षात् पुत्र मला दे।’

Verse 21

जातमात्रो व्रजेत्स्वर्गं पुनगयाति चात्र वै । भक्तः सदाशिवेऽत्यर्थं प्रसिद्धः सर्वभूतले

जन्मताच तो स्वर्गास जाईल आणि पुन्हा येथेच परत येईल. तो सदाशिवाचा अत्यंत भक्त होईल व सर्व पृथ्वीवर प्रसिद्ध होईल।

Verse 22

विनैव स्तन्यपानेन षोडशाब्दाकृतिः क्षणात् । एवंभूतः सुतो गौरि यथा मे स्यात्तथाकुरु

स्तन्यपान न करताच तो क्षणात सोळा वर्षांचे रूप धारण करो. हे गौरी, असा पुत्र मला लाभो—तसेच तू कर.

Verse 23

मृडान्यापि तथेत्युक्ता राज्ञी भक्त्यातितुष्टया । अथ कालेन तनयं मूलर्क्षे साप्यजीजनत्

राणीच्या भक्तीने अतिशय संतुष्ट झालेल्या मृडानीने ‘तथास्तु’ असे म्हटले. पुढे काळ येताच राणीने मूल नक्षत्री पुत्रास जन्म दिला.

Verse 24

हितैरमात्यैरथ सा विज्ञप्तारिष्टसंस्थिता । देवि राजार्थिनी चेत्त्वं त्यज दुष्टर्क्षजं सुतम्

तेव्हा हितचिंतक अमात्यांनी अरिष्टाची भीती धरलेल्या राणीला सांगितले—“देवी, राजा व राज्याचे कल्याण हवे असेल तर दुष्ट नक्षत्रात जन्मलेला हा पुत्र त्याग कर.”

Verse 25

सा मंत्रिवाक्यमाकर्ण्य केवलं पतिदेवता । अत्याक्षीत्तं तथा प्राप्तं तनयं नयकोविदा

मंत्र्यांचे बोल ऐकूनही, जिचा एकमेव देव पती होता, तिने तो सल्ला नाकारला. नीतिज्ञ राणीने प्राप्त झालेल्या पुत्राला स्वीकारून जपले.

Verse 26

धात्रेयिकां समाकार्य प्राहेदं सा नृपांगना । पंचमुद्रे महापीठे विकटा नाम मातृका

धायेला बोलावून त्या राजांगनेने म्हटले—“पंचमुद्रा येथे महापीठावर ‘विकटा’ नावाची मातृका देवी आहे.”

Verse 27

तदग्रे स्थापयित्वामुं बालं धात्रेयिके वद । गौर्यादत्तः शिशुरसौ तवाग्रे विनिवेदितः

हा शिशु तिच्या पुढे ठेवून, हे धाय, असे सांग—“हा बालक गौरीने दिलेला आहे; तुझ्या पुढे निवेदित व सुपूर्द केला आहे।”

Verse 28

राज्ञ्या पत्युः प्रियेषिण्या मंत्रिविज्ञप्तिनुन्नया । सापि राज्ञ्युदितं श्रुत्वा शिशुं लास्य शशिप्रभम्

मंत्र्यांच्या विनंतीने प्रेरित, पतीला प्रिय तेच इच्छिणारी राणी बोलली. राणीचे वचन ऐकून धायने चंद्रप्रभेसारखा तेजस्वी शिशु उचलला.

Verse 29

विकटायाः पुरः स्थाप्य गृहं धात्रेयिका गता । अथ सा विकटा देवी समाहूय च योगिनीः

विकटाच्या पुढे शिशु ठेवून धाय आपल्या घरी परतली. मग देवी विकटाने योगिनींना बोलावले.

Verse 30

उवाच नयत क्षिप्रं शिशुं मातृगणाग्रतः । तासामाज्ञां च कुरुत रक्षतामुं प्रयत्नतः

ती म्हणाली—“लवकर या शिशुला मातृगणाच्या पुढे घेऊन जा. त्यांच्या आज्ञेचे पालन करा आणि या बालकाचे अत्यंत प्रयत्नाने रक्षण करा.”

Verse 31

योगिन्यो विकटावाक्यात्खेचर्यस्ताः क्षणेन तम् । निन्युर्गगनमार्गेण ब्राह्म्याद्या यत्र मातरः

विकटाच्या वचनाने त्या आकाशचारी योगिनींनी क्षणात त्याला गगनमार्गाने तेथे नेले, जिथे ब्राह्मी आदी मातृका वास करतात.

Verse 32

प्रणम्य योगिनीवृंदं तं शिशुं सूर्यवर्चसम् । पुरो निधाय मातॄणां प्रोवाच विकटोदितम्

योगिनीवृंदाला प्रणाम करून, सूर्यतेजाने दीप्त त्या शिशुला विकटाने मातृगणासमोर ठेवले आणि यथोचित वचन उच्चारले।

Verse 33

ब्रह्माणी वैष्णवी रौद्री वाराही नारसिंहिका । कौमारी चापि माहेंद्री चामुंडा चैव चंडिका

ब्रह्माणी, वैष्णवी, रौद्री, वाराही, नारसिंहिका; तसेच कौमारी, माहेंद्री, चामुंडा आणि चंडिका—या मातृका होत।

Verse 34

दृष्ट्वा तं बालकं रम्यं विकटाप्रेषितं ततः । पप्रच्छुर्युगपड्डिंभं कस्ते तातः प्रसूश्च कः

विकटाने पाठविलेला तो रम्य बालक पाहून, त्यांनी सर्वांनी एकाच वेळी त्या डिंभाला विचारले—“बाळा, तुझा पिता कोण आणि तुझी माता कोण?”

Verse 35

मातृभिश्चेति पुष्टः स यदा किंचिन्न वक्ति च । तदा तद्योगिनीचक्रं प्राह मातृगणस्त्विति

मातृकांनी पोसले तरी तो जेव्हा काहीच बोलला नाही, तेव्हा त्या योगिनीचक्राने म्हटले—“हा मातृगणाचाच आहे.”

Verse 36

राज्ययोग्यो भवत्येष महालक्षणलक्षितः । पुनस्तत्रैव नेतव्यो योगिन्यस्त्वविलंबितम्

“हा महालक्षणांनी युक्त असून राज्ययोग्य आहे. म्हणून, हे योगिनींनो, विलंब न करता याला पुन्हा तिथेच घेऊन जा.”

Verse 37

पंचमुद्रा महादेवी तिष्ठते यत्र काम्यदा । यस्याः संसेवनान्नृणां निर्वाणश्रीरदूरतः

जिथे इच्छित वर देणारी महादेवी पंचमुद्रा वास करते, तिच्या भक्तिसेवेने मनुष्यांस निर्वाणाची श्री दूरूनच जवळ येते।

Verse 38

सर्वत्रशुभजन्मिन्यां काश्यां मुक्तिः पदेपदे । तथापि सविशेषं हि तत्पीठं सर्वसिद्धिकृत्

सर्वत्र शुभजन्मिनी काशीमध्ये पावलोपावली मुक्ती आहे; तरीही ते विशेष पीठ अत्यंत विलक्षण आहे, कारण ते सर्व सिद्धी देणारे आहे।

Verse 39

तत्पीठसेवनादस्य षोडशाब्दाकृतेः शिशोः । सिद्धिर्भवित्री परमा विश्वेशानुग्रहात्परात्

त्या पवित्र पीठाच्या सेवेने हा सोळा वर्षांचा शिशूही परम सिद्धी प्राप्त करील—हे सर्व विश्वेश्वराच्या परम कृपेने होईल।

Verse 40

एवं मातृगणाशीर्भिर्योगिनीभिः क्षणेन हि । प्रापितो मातृवाक्येन पंचमुद्रांकितं पुनः

अशा रीतीने मातृगणांच्या आशीर्वादांनी व योगिनींच्या सामर्थ्याने—क्षणातच—मातांच्या वचनाने तो पुन्हा पंचमुद्रांकित स्थानी पोहोचविला गेला।

Verse 41

संप्राप्य तन्महापीठं स्वर्गलोकादिहागतः । आनंदकानने दिव्यं तताप विपुलं तपः

ते महापीठ प्राप्त करून—जो स्वर्गलोकातून येथे आला होता—त्याने आनंदकाननात दिव्य व विपुल तप केले।

Verse 42

तपसातीव तीव्रेण निश्चलेंद्रियचेतसः । तस्य राजकुमारस्य प्रसन्नोभूदुमाधवः

अतिशय तीव्र तपश्चर्येने, इंद्रिये व चित्त अचल ठेवून, त्या राजकुमारावर उमापती (शिव) प्रसन्न झाले.

Verse 43

आविर्बभूव पुरतो लिंगरूपेण शंकरः । प्रोवाच च प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि नृपांगज

शंकर लिंगरूपाने त्याच्या समोर प्रकट झाले आणि म्हणाले—“मी प्रसन्न आहे; हे नृपपुत्रा, जो वर हवा तो सांग.”

Verse 44

स्कंद उवाच । सर्वज्योतिर्मयं लिंगं पुरतो वीक्ष्य वाङ्मयम् । सप्तपातालमुद्भिद्य स्थितं बृहदनुग्रहात

स्कंद म्हणाला—सर्वज्योतीमय, वाणीच्या पलीकडील त्या लिंगास समोर पाहून, जे महान अनुग्रहाने सप्तपाताळे भेदून प्रकट होऊन स्थित होते.

Verse 45

प्रणम्य दंडवद्भूमौ परितुष्टाव धूर्जटिम् । सूक्तैर्जन्मांतराभ्यस्तैः सुहृष्टो रुद्रदेवतैः

भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून त्याने धूर्जटी (शिव) यांची स्तुती केली—पूर्वजन्मांत अभ्यासलेल्या सूक्तांनी—आणि रुद्रदेवतेच्या भक्तिभावाने हर्षित झाला.

Verse 46

ततः प्रसन्नो भगवान्देवदेवो महेश्वरः । संतुष्टस्तपसा तस्य प्रोवाच वृषभध्वजः

त्यानंतर देवाधिदेव भगवान महेश्वर प्रसन्न झाले; त्याच्या तपाने संतुष्ट वृषभध्वज (शिव) त्याला म्हणाले.

Verse 47

देवदेव उवाच । वरं वरय संतप्त तपसा क्लेशितं वपुः । त्वयेदं बालवपुषा वशीकृतं मनो मम

देवदेव म्हणाले—हे तपाने संतप्त, तपस्येच्या क्लेशाने क्षीण देहधारी! वर माग. तू बालवपु असूनही माझे मन वश केलेस।

Verse 48

शिवोक्तं च समाकर्ण्य वरदानं पुनःपुनः । वरं च प्रार्थयांचक्रे परिहृष्टतनूरुहः

शिवाचे वारंवार वर देणारे वचन ऐकून तो वर मागू लागला; आनंदाने त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले।

Verse 49

कुमार उवाच । देवदेवमहादेव यदि देयो वरो मम । तदत्र भवता स्थेयं भवतापहृता सदा

कुमार म्हणाला—हे देवदेव महादेव! मला वर द्यायचा असेल तर आपण येथेच प्रतिष्ठित राहा—सदैव उपस्थित, कधीही दूर नेले जाऊ नका।

Verse 50

अस्मिंल्लिंगे स्थितः शंभो कुरु भक्तसमीहितम् । विना मुद्रादिकरणं मंत्रेणापि विना विभो

हे शंभो! या लिंगात स्थित होऊन भक्ताची अभिलाषा पूर्ण करा—मुद्रा इत्यादी कर्मांशिवायही, मंत्रांशिवायही, हे विभो।

Verse 51

दिश सिद्धिं परामत्र दर्शनात्स्पर्शनान्नतेः । अस्य लिंगस्य ये भक्ता मनोवाक्कायकर्मभिः

येथे केवळ दर्शन, स्पर्श आणि नमन यांद्वारे परम सिद्धी द्या. आणि या लिंगाचे जे भक्त मन, वाणी व देहकर्मांनी सेवा करतात…

Verse 52

सदैवानुग्रहस्तेषु कर्तव्यो वर एष मे । इति तद्व्रतमाकर्ण्य लिंगरूपोवदत्प्रभुः

माझा हा वर—मी त्यांच्यावर सदैव अनुग्रह करीन। ते व्रत ऐकून लिंगरूपाने स्थित प्रभूंनी असे उद्गार काढले।

Verse 53

एवमस्तु यदुक्तं ते वीरवैष्णव सूनुना । जनेतुर्विष्णुभक्ताच्च राज्ञोऽमित्रज्जितो भवान्

वीर वैष्णवाच्या पुत्राने तुला जे सांगितले ते तसेच होवो। तू विष्णुभक्त राजापासून जन्म घेऊन शत्रूंना जिंकणारा होशील।

Verse 54

विष्ण्वंश एवमुत्पन्नो मम भक्तिपरांगज । वीरवीरेश्वरं नाम लिंगमेतत्त्वदाख्यया

हे माझ्या भक्तीने परिपूर्ण पुत्रा! तू असा विष्ण्वंश म्हणून उत्पन्न झालास. तुझ्याच नावाने हे लिंग ‘वीर-वीरेश्वर’ म्हणून ओळखले जाईल.

Verse 55

काश्यां दास्यत्यभीष्टानि भक्तानां चिंतितान्यहो । अस्मिंल्लिंगे सदा वीर स्थास्याम्यद्यदिनावधि

काशीत हे भक्तांना अभिष्ट—अंतःकरणात चिंतिलेलेही—देईल. आणि हे वीरा! आजपासून मी या लिंगात सदैव वास करीन.

Verse 56

दास्यामि च परां सिद्धिमाश्रितेभ्यो न संशयः । परं न महिमानं मे कलौ कश्चिच्च वेत्स्यति

शरण आलेल्यांना मी परम सिद्धी देईन—यात संशय नाही. पण कलियुगात माझा महिमा यथार्थपणे कोणी विरळाच जाणेल.

Verse 57

यस्तु वेत्स्यति भाग्येन स परां सिद्धिमाप्स्यति । अत्र जप्तं हुतं दत्तं स्तुतमर्चितमेव वा

जो भाग्यवशाने हे माहात्म्य जाणतो, तो परम सिद्धी प्राप्त करतो. येथे केलेला जप, होम, दान, स्तुती किंवा पूजन—सर्वच विशेष फलदायी ठरते.

Verse 58

जीर्णोद्धारादिकरणमक्षय्यफलहेतुकम् । त्वं तु राज्यं परं प्राप्य सर्वभूपालदुर्लभम्

जीर्णोद्धार इत्यादी कार्ये अक्षय पुण्याचे कारण ठरतात. आणि तू सर्व राजांनाही दुर्लभ असे परम राज्य प्राप्त करशील.

Verse 59

भुक्त्वा भोगांश्च विपुलानंते सिद्धिमवाप्स्यसि । पुरी वाराणसी रम्या सर्वस्मिञ्जगतीतले

विपुल भोगांचा उपभोग करून शेवटी तू सिद्धी प्राप्त करशील. सर्व पृथ्वीवर वाराणसी पुरी अत्यंत रम्य आहे.

Verse 60

पुण्यस्तत्रापि संभेदः सरितोरसि गंगयोः । ततोऽपि च हयग्रीवं तीर्थं चैवाति पुण्यदम्

तेथेही नदीच्या प्रवाहात गंगांचा संगम विशेष पुण्यदायी आहे. पण त्याहूनही अधिक पुण्य देणारे हयग्रीव तीर्थ आहे.

Verse 61

यत्र विष्णुर्हयग्रीवो भक्तचिंतितमर्पयेत् । हयग्रीवाच्च वै तीर्थाद्गजतीर्थं विशिष्यते

जिथे विष्णु हयग्रीव रूपाने भक्तांनी चिंतिलेला अभिष्ट फल अर्पण करतात—ते पावन स्थान आहे. आणि हयग्रीव तीर्थापेक्षाही गज तीर्थ अधिक श्रेष्ठ मानले आहे.

Verse 62

यत्र वै स्नानमात्रेण गजदानफलं लभेत् । कोकावराहतीर्थं च पुण्यदं गजतीर्थतः

जिथे केवळ स्नानमात्रानेच गजदानासमान पुण्यफळ मिळते, ते कोकावराह तीर्थ—महापुण्यदायक, गजतीर्थाहूनही श्रेष्ठ आहे.

Verse 63

कोकावराहमभ्यर्च्य तत्र नो जन्मभाग्जनः । अपि कोकावराहाच्च दिलीपेश्वरसन्निधौ

तेथे कोकावराहाचे भक्तिभावाने पूजन केल्यास मनुष्याला पुन्हा जन्म येत नाही; आणि मग कोकावराहाहून दिलीपेश्वराच्या सान्निध्यात जावे.

Verse 64

दिलीपतीर्थं सुश्रेष्ठं सद्यः पापहरं परम् । ततः सगरतीर्थं च सगरेश समीपतः

दिलीप तीर्थ अतिशय श्रेष्ठ—परम व तत्क्षणी पापहर आहे; त्यानंतर सगरेशाच्या समीप सगर तीर्थ आहे.

Verse 65

यत्र मज्जन्नरो मज्जेन्न भूयो दुःखसागरे । सप्तसागरतीर्थं च शुभं सगरतीर्थतः

जिथे स्नान करून मनुष्य पुन्हा दुःखसागरात बुडत नाही; तेथे सगर तीर्थापुढे शुभ सप्तसागर तीर्थ आहे.

Verse 66

सप्ताब्धिस्नानजं पुण्यं यत्र स्नात्वा नरो लभेत् । महोदधीति विख्यातं तीर्थं सप्ताब्धितीर्थतः

जिथे स्नान केल्यावर मनुष्याला सप्तसमुद्रस्नानाचे पुण्य मिळते, ते ‘महोदधी’ म्हणून विख्यात तीर्थ आहे, सप्ताब्धि तीर्थापुढे.

Verse 67

सकृद्यत्राप्लुतो धीमान्दहेदघमहोदधिम् । चौरतीर्थं ततः पुण्यं कपिलेश्वर सन्निधौ

जिथे ज्ञानी पुरुष एकदाच स्नान करून पापांचा महासागर जाळून टाकतो—त्यानंतर कपिलेश्वराच्या सान्निध्यात पुण्यदायक चौरतीर्थ आहे।

Verse 68

पापं सुवर्णचौर्यादि यत्र स्नात्वा क्षयं व्रजेत् । हंसतीर्थ ततोपीड्यं केदारेश्वर सन्निधौ

जिथे स्नान केल्याने सुवर्णचौर्य इत्यादी पापांचा क्षय होतो—त्यानंतर केदारेश्वराच्या सान्निध्यात पूज्य हंसतीर्थ आहे।

Verse 69

हंस स्वरूपी यत्राहं नयामि ब्रह्मदेहिनः

जिथे मी हंसस्वरूप धारण करून ब्रह्मदेही, म्हणजेच ब्रह्मज्ञ जनांना पुढे (परमपदाकडे) नेतो।

Verse 70

ततस्त्रिभुवनाख्यस्य केशवस्याति पुण्यदम् । तीर्थं यत्राप्लुता मर्त्या मर्त्यलोकं विशंति न

त्यानंतर त्रिभुवन नावाने प्रसिद्ध केशवाचे अत्यंत पुण्यदायक तीर्थ आहे; जिथे स्नान केलेले मर्त्य पुन्हा मर्त्यलोकात प्रवेश करत नाहीत।

Verse 71

गोव्याघ्रे श्वर तीर्थं च ततोप्यधिकमेव हि । स्वभाववैरमुत्सृज्य यत्रोभौ सिद्धिमापतुः

त्यानंतर त्याहूनही श्रेष्ठ गोव्याघ्रेश्वर तीर्थ आहे; जिथे स्वभावगत वैर सोडून ते दोघेही सिद्धीला पोहोचले।

Verse 72

ततोपि हि वरं वीर तीर्थं मांधातुसंज्ञितम् । चक्रवर्तिपदं यत्र प्राप्तं तेन महीभुजा

हे वीरा! याहूनही श्रेष्ठ ‘मांधातु’ नामक तीर्थ आहे; जिथे त्या भूमिपाल राजाने चक्रवर्ती पद प्राप्त केले होते.

Verse 73

ततोपि मुचुकुंदाख्यं तीर्थं चातीव पुण्यदम् । यत्र स्नातो नरो जातु रिपुभिर्नाभिभूयते

याहूनही पुढे ‘मुचुकुंद’ नावाचे तीर्थ अत्यंत पुण्यदायक आहे; तेथे स्नान करणारा मनुष्य कधीही शत्रूंनी पराभूत होत नाही.

Verse 74

पृथु तीर्थं ततोप्युच्चैः श्रेयसां साधनं परम् । पृथ्वीश्वरं यत्र दृष्ट्वा नरः पृथ्वीपतिर्भवेत्

याहूनही उंच ‘पृथु-तीर्थ’ आहे, जे कल्याणाचे परम साधन आहे; तेथे पृथ्वीश्वराचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य पृथ्वीपती होऊ शकतो.

Verse 75

ततः परशुरामस्य तीर्थं चातीव सिद्धिदम् । यत्र क्षत्रवधात्पापाज्जामदग्न्यो विमुक्तवान्

यानंतर परशुरामांचे तीर्थ येते, जे अत्यंत सिद्धिदायक आहे; तेथेच जामदग्न्य क्षत्रियवधजन्य पापातून मुक्त झाले.

Verse 76

अद्यापि क्षत्रवधजं पापं तत्र प्रणश्यति । एकेन स्नानमात्रेण ज्ञानाज्ञानकृतेन च

आजही तेथे क्षत्रियवधजन्य पाप नष्ट होते—फक्त एकदा स्नान केल्याने, जाणून केले तरी वा अजाणतेपणी केले तरी.

Verse 77

ततोपि श्रेयसां कर्तृ तीर्थं कृष्णाग्रजस्य हि । यत्र सूतवधात्पापाद्बलदेवो विमुक्तवान्

त्याहूनही अधिक श्रेयस्कर कृष्णाच्या अग्रज बलदेवाचे तीर्थ आहे; जिथे सूतवधजन्य पापातून तो मुक्त झाला।

Verse 78

दिवोदासस्य वै तीर्थं तत्र राज्ञोऽतिमेधसः । तत्र स्नातो नरो जातु न ज्ञानाच्च्यवतेंऽततः

तेथेच अतिमेधावी राजा दिवोदासाचे तीर्थ आहे; तेथे स्नान करणारा मनुष्य पुढे कधीही सत्यज्ञानापासून ढळत नाही।

Verse 79

ततोपि हि महातीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् । यत्र भागीरथी साक्षान्मूर्तिरूपेण तिष्ठति

त्याहूनही महान असे महातीर्थ आहे, जे सर्व पापांचा नाश करते—जिथे भागीरथी (गंगा) साक्षात् मूर्तिरूपाने विराजते।

Verse 80

स्नात्वा भागीरथी तीर्थे कृत्वा श्राद्धं विधानवित् । दत्त्वा दानं च पात्रेभ्यो न भूयो गर्भभाग्भवेत्

भागीरथीतीर्थी स्नान करून, विधिज्ञाने श्राद्ध करून, आणि पात्रांना दान देऊन—मनुष्य पुन्हा गर्भजन्माचा भागी होत नाही।

Verse 81

हरपापं च भो वीर तीर्थं भागीरथीतटे । तत्र स्नात्वा क्षयं यांति महापापकुलान्यपि

हे वीर! भागीरथीच्या तटी ‘हरपाप’ नावाचे तीर्थ आहे; तेथे स्नान केल्याने महापापांनी ग्रस्त कुळांचेही पाप क्षय पावते।

Verse 82

यो निष्पापेश्वरं लिंगं तत्र पश्यति मानवः । निष्पापो जायते वीर स तल्लिंगेक्षणात्क्षणात्

हे वीरा! जो मनुष्य तेथे निष्पापेश्वर लिंगाचे दर्शन करतो, तो त्या लिंगदर्शनमात्रानेच तत्क्षणी निष्पाप होतो।

Verse 83

दशाश्वमेधतीर्थं च ततोपि प्रवरं मतम् । दशानामश्वमेधानां यत्र स्नात्वा फलं लभेत्

आणि दशाश्वमेध तीर्थ त्याहूनही श्रेष्ठ मानले जाते; जिथे स्नान केल्यास दहा अश्वमेध यज्ञांचे फळ मिळते।

Verse 84

ततोपि शुभदं वीर बंदीतीर्थं प्रचक्षते । यत्र स्नातो नरो मुच्येदपि संसारबंधनात्

हे वीरा! त्याहूनही अधिक शुभद ‘बंदी तीर्थ’ असे सांगितले जाते; जिथे स्नान करणारा नर संसारबंधनातूनही मुक्त होतो।

Verse 85

हिरण्याक्षेण दैत्येन बहुशो देवताः पुरा । बंदीकृता निगडिता स्तुष्टुवुर्जगदंबिकाम्

पूर्वी दैत्य हिरण्याक्षाने देवतांना अनेकदा बंदी करून बेड्यांनी जखडले; ते निगडीत होऊन जगदंबिकेची स्तुती करू लागले।

Verse 86

ततो विशृंखलीभूतैर्वंदिता यज्जगज्जनिः । तदा प्रभृति बंदीति गीयतेद्यापि मानवैः

मग शृंखला तुटून मुक्त झाल्यावर त्यांनी जगज्जनी (विश्वमाता)ची वंदना केली; त्या वेळेपासून आजही लोकांमध्ये हे ‘बंदी’ म्हणून गाईले जाते।

Verse 87

बंदीतीर्थस्तु तत्रैव महानिगडखंडनम् । तत्र स्नातो विमुच्येत सर्वस्मात्कर्मपाशतः

तेथेच बंदीतीर्थ आहे, जे महान बेड्या तोडणारे आहे। तेथे स्नान केल्यास मनुष्य सर्व कर्मपाशांतून पूर्ण मुक्त होतो.

Verse 88

बंदीतीर्थं महाश्रेष्ठं काशिपुर्यां विशांपते । तत्र स्नातो नरो यायाद्विमुक्तिं देव्यनुग्रहात्

हे विशांपते! काशीपुरीत बंदीतीर्थ महाश्रेष्ठ आहे. तेथे स्नान केल्यास देवीच्या अनुग्रहाने मनुष्य मुक्ती पावतो.

Verse 89

ततोपि हि श्रेष्ठतरं प्रयागमिति विश्रुतम् । प्रयागमाधवो यत्र सर्वयागफलप्रदः

त्याहूनही श्रेष्ठ ‘प्रयाग’ असे प्रसिद्ध आहे; कारण तेथे प्रयाग-माधव विराजमान असून सर्व यागांचे फळ देणारे आहेत.

Verse 90

क्षोणीवराहतीर्थं च ततोपि शुभदं परम् । तत्र स्नातो नरो जातु तिर्यग्योनिं न गच्छति

आणि त्याहूनही परम शुभदायक क्षोणीवराहतीर्थ आहे. तेथे स्नान करणारा मनुष्य कधीही तिर्यग्योनी (पशुजन्म) प्राप्त करत नाही.

Verse 91

ततः कालेश्वरं तीर्थं वीरश्रेष्ठतरं परम् । कलिकालौ न बाधेते यत्र स्नातं नरोत्तमम्

त्यानंतर, हे वीरश्रेष्ठ, परम श्रेष्ठ कालेश्वरतीर्थ आहे. जिथे स्नान करणाऱ्या नरोत्तमाला कलि व काळ—दोघेही बाधा देत नाहीत.

Verse 92

अशोकतीर्थं तत्रैव ततोप्यतितरां शुभम् । यत्र स्नातो नरो जातु नापतेच्छोकसागरे

तेथेच अशोक-तीर्थ आहे, ते आणखीही अत्यंत शुभ आहे। जिथे स्नान केलेला मनुष्य कधीही शोक-सागरात पडत नाही।

Verse 93

ततोति निर्मलतरं शक्रतीर्थं नृपांगज । शुक्रद्वारा न जायेत यत्र स्नातो नरोत्तमः

त्यानंतर, हे राजपुत्रा, अधिक निर्मळ शक्र-तीर्थ आहे। जिथे स्नान केलेला श्रेष्ठ पुरुष ‘शुक्र-द्वार’ातून पुन्हा जन्म घेत नाही.

Verse 94

ततोऽपि पुण्यदं राजन्भवानीतीर्थमुत्तमम् । यत्र स्नात्वा भवानीशौ दृष्ट्वा नैव पुनर्भवेत्

हे राजन्, त्याहूनही पुण्यदायक उत्तम भवानी-तीर्थ आहे। जिथे स्नान करून भवानी व ईश यांचे दर्शन घेतल्यावर पुन्हा जन्म होत नाही.

Verse 95

प्रभासतीर्थं विख्यातं ततोपि शुभदं नृणाम् । सोमेश्वरस्य पुरतस्तत्र स्नातो न गर्भभाक्

त्यानंतर विख्यात प्रभास-तीर्थ आहे, जे मनुष्यास अधिक शुभदायक आहे। सोमेश्वराच्या समोर तेथे स्नान करणारा पुन्हा गर्भभाक् होत नाही.

Verse 96

ततो गरुडतीर्थं च संसारविषनाशनम् । गरुडेशं समभ्यर्च्य तत्र स्नात्वा न शोचति

त्यानंतर गरुड-तीर्थ आहे, जे संसार-विषाचा नाश करते। गरुडेशाची यथाविधी पूजा करून तेथे स्नान केल्यास मनुष्य शोक करत नाही.

Verse 97

ब्रह्मतीर्थं ततः पुण्यं वीरब्रह्मेश्वरात्पुरः । ब्रह्मविद्यामवाप्नोति तत्र स्नानेन मानवः

त्यानंतर वीर-ब्रह्मेश्वराच्या समोर पुण्य ब्रह्मतीर्थ आहे। तेथे स्नान केल्याने मनुष्य ब्रह्मविद्या प्राप्त करतो।

Verse 98

ततो वृद्धार्कतीर्थं च विधितीर्थं ततः परम् । तत्राप्लुतो नरो याति रविलोकं सुनिर्मलम्

मग वृद्धार्कतीर्थ येते आणि त्यानंतर विधितीर्थ. तेथे स्नान करणारा नर निर्मळ रविलोक (सूर्यलोक) प्राप्त करतो.

Verse 99

ततो नृसिंहतीर्थं च महाभयनिवारणम् । कालादपि कुतस्तत्र स्नात्वा परिबिभेति च

त्यानंतर नृसिंहतीर्थ आहे, जे महाभय दूर करते. तेथे स्नान केल्यावर मनुष्य काळा (मृत्यू)लाही कसा भिऊ शकेल—मग इतर कशाला?

Verse 100

ततोपि पुण्यदं नृणां तीर्थं चित्ररथेश्वरम् । यत्र स्नात्वा च दत्त्वा च चित्रगुप्तं न पश्यति

याहूनही अधिक पुण्यदायक असे चित्ररथेश्वर तीर्थ आहे. तेथे स्नान करून दान केल्यास कर्मलेखक चित्रगुप्ताचे दर्शन होत नाही.

Verse 110

तत्राल्पमपि यच्छेद्यत्कल्पांतेप्यक्षयं हि तत् । एतेभ्योपि हि तीर्थेभ्यो लिंगकोटित्रयादपि

तेथे दिलेले थोडेसे दानही कल्पांतापर्यंत अक्षय ठरते. खरेच त्याचे फळ या सर्व तीर्थांपेक्षा आणि तीन कोटी लिंगांपेक्षाही अधिक आहे.

Verse 120

अप्येकं यो महारुद्रं जपेद्वीरेश सन्निधौ । जापयेद्वा भवेत्तस्य कोटिरुद्रफलं ध्रुवम्

जो वीरेशाच्या सान्निध्यात महारुद्र मंत्र एकदाही जपतो, किंवा इतरांकडून जप करवितो, त्याला निश्चयाने कोटिरुद्रासमान फल प्राप्त होते।

Verse 128

इति श्रुत्वा महेशानो महीप तनयोदितम् । पुनस्तीर्थानि गंगायां वक्तुं समुपचक्रमे

महीपुत्राने सांगितलेले असे ऐकून महेशान (शिव) यांनी पुन्हा गंगेतिल तीर्थांचे वर्णन करावयास आरंभ केला।