Adhyaya 6

Verse 1

स्कंद उवाच । अथेशाज्ञां समादाय गजवक्त्रः प्रतस्थिवान् । शंभोः काश्यागमोपायं चिंतयन्मंदराद्रितः

स्कंद म्हणाले—त्यानंतर ईश्वराची आज्ञा स्वीकारून गजवक्त्र (गणेश) मंदर पर्वतावरून निघाले आणि शंभूंच्या काशीत आगमनाचा उपाय मनात चिंतू लागले.

Verse 2

प्राप्य वाराणसीं तूर्णमाशु स्यंदनगो विभुः । वाडवीं मूर्तिमालंब्य प्राविशच्छकुनैः स्तुतः

त्वरेने वाराणसीस पोहोचून तो विभू रथारूढ झाला; वाडवी (घोडी) रूप धारण करून, शुभ शकुन-पक्ष्यांनी स्तुत होत नगरात प्रविष्ट झाला।

Verse 3

नक्षत्रपाठको भूत्वा वृद्धः प्रत्यवरोधगः । चचार मध्ये नगरं पौराणां प्रीतिमावहन्

नक्षत्रांचे वाचन करणारा बनून, वृद्ध रूप धारण करून, अडथळ्याविना तो नगराच्या मध्यभागी फिरत राहिला आणि पौरजनांना आनंद देत राहिला।

Verse 4

स्वयमेव निशाभागे स्वप्नं संदर्शयन्नृणाम् । प्रातस्तेषां गृहान्गत्वा तेषां वक्ति बलाबलम्

रात्रीच्या वेळी तो स्वतः लोकांना स्वप्ने दाखवी; आणि सकाळी त्यांच्या घरी जाऊन त्यांच्या स्थितीचे बल-अबल, म्हणजे सामर्थ्य-असामर्थ्य, सांगत असे।

Verse 5

भवद्भिरद्य रात्रौ यद्दृष्टं स्वप्नविचेष्टितम् । भवत्कौतूहलोत्पत्त्यै तदेव कथयाम्यहम्

आज रात्री तुम्ही जे स्वप्नातील दृश्य-चेष्टा पाहिलीत, तुमचे कौतूहल शमावे म्हणून तेच मी सांगतो।

Verse 6

स्वपता भवता रात्रौ तुर्ये यामे महाह्रदः । अदर्शि तत्र च भवान्मज्जन्मज्जंस्तटंगतः

रात्री झोपेत, चौथ्या यामात, तुम्ही एक महान सरोवर पाहिलेत; आणि तेथे तुम्ही वारंवार बुडी मारून पुन्हा तीरावर येताना दिसलात।

Verse 7

तदंबुपिच्छिले पंके मग्नोन्मग्नोसि भूरिशः । दुःस्वप्नस्यास्य च महान्विपाकोति भयप्रदः

पाण्याने घसरट झालेल्या त्या चिखलात तू वारंवार बुडतोस व वर येतोस. या दुःस्वप्नाचा विपाक फार मोठा असून तो अत्यंत भयप्रद आहे.

Verse 8

काषायवसनो मुंडः प्रैक्ष्यहो भवतापि यः । परितापं महानेष जनयिष्यति दारुणम्

काषाय वस्त्र परिधान केलेला तो मुंडित पुरुष, ज्याला तूही—अहो—पाहिलेस, तो महान व दारुण परिताप उत्पन्न करील.

Verse 9

रात्रौ सूर्यग्रहो दृष्टो महानिष्टकरो ध्रुवम् । ऐंद्रधनुर्द्वयं रात्रौ यदलोकि न तच्छुभम्

रात्री सूर्यग्रहण दिसणे निश्चयच महान अनिष्टकारक आहे. तसेच रात्री दुहेरी इंद्रधनुष्य दिसणेही शुभ नाही.

Verse 10

प्रतीच्यां रविरागत्य प्रोद्यंतं व्योम्नि शीतगुम् । पातयामास भूपृष्ठे तद्राज्यभयसूचकम्

पश्चिमेकडून येऊन सूर्याने आकाशात उगवणाऱ्या चंद्राला पाडून भूमीवर टाकले—हे राज्याला भय व संकट सूचित करणारे आहे.

Verse 11

युगपत्केतुयुगलं युध्यमानं परस्परम् । यददर्शि न तद्भद्रं राष्ट्रभंगाय केवलम्

एकाच वेळी परस्परांशी युद्ध करणारे जे दोन केतु तू पाहिले, ते शुभ नाही; ते केवळ राष्ट्रभंगाचेच संकेत आहेत.

Verse 12

विशीर्यत्केशदशनं नीयमानं च दक्षिणे । आत्मानं यत्समद्राक्षीः कुटुंबस्यापि भीषणम्

तू स्वप्नात पाहिलेस की केस व दात गळत आहेत आणि तुला दक्षिणेकडे ओढून नेत आहेत; हे दृश्य कुटुंबालाही अत्यंत भीषण व भयकारक आहे.

Verse 13

प्रासादध्वजभंगोयस्त्वयैक्षत निशाक्षये । राज्यक्षयकरं विद्धि महोत्पाताय निश्चितम्

रात्रीच्या अखेरीस तू जो प्रासादध्वजाचा भंग पाहिलास, तो राज्यनाश करणारा आहे असे जाण; तो निश्चितच महोत्पात, मोठ्या अनिष्टाचा संकेत आहे.

Verse 14

नगरी प्लाविता स्वप्ने तरंगैः क्षीरनीरधेः । पक्षैस्त्रिचतुरैः शंके महाशंकां पुरौकसाम्

स्वप्नात नगरी क्षीरसागराच्या तरंगांनी प्लावित झाली; मला शंका आहे की तीन-चार पक्षांत नगरवासीयांवर मोठे भय येईल.

Verse 15

स्वप्ने वानरयानेन यत्त्वमूढोसि दक्षिणाम् । अतस्तद्वंचनोपायः पुरत्यागो महामते

स्वप्नात तू वानरयानाने मूढासारखा दक्षिणेकडे नेला गेलास; म्हणून, हे महामते, त्या अपशकुनाचा परिहार म्हणजे नगरत्याग होय.

Verse 16

रुदती या त्वया दृष्टा महिलैका निशात्यये । मुक्तकेशी विवसना सा नारी श्रीरिवोद्गता

पहाटे तू जी एकटी स्त्री रडताना पाहिलीस—केस मोकळे, वस्त्रहीन—ती जणू श्रीलक्ष्मीच उठून निघून जात आहे, असा अपशकुन आहे.

Verse 17

देवालयस्य कलशो यत्त्वया वीक्षितः पतन् । दिनैः कतिपयैरेव राज्यभंगो भविष्यति

तू देवालयाचा कलश पडताना पाहिलास; म्हणून काहीच दिवसांत राज्याचा भंग निश्चयाने होईल.

Verse 18

पुरी परिवृता स्वप्ने मृगयूथैः समंततः । रोरूयमाणैरत्यर्थं मासेनैवोद्वसी भवेत्

स्वप्नात पुरी सर्व बाजूंनी वन्य मृगांच्या कळपांनी भयंकर रडत वेढलेली दिसली, तर एका महिन्यातच ती पुरी उजाड होते.

Verse 19

आतायियूकगृध्राद्यैः पुरीमुपरिचारिभिः । सूच्यतेत्याहितं किंचिद्ध्रुवमत्र निवासिनाम्

जेव्हा पुरीत दरोडेखोर, उवा, गिधाडे इत्यादींचा फार वावर होतो, तेव्हा येथे राहणाऱ्यांचे काहीतरी अहित निश्चित सूचित होते.

Verse 20

स्वप्नोत्पातानिति बहूञ्शंसञ्शंसन्नितस्ततः । बहूनुच्चाटयांचक्रे स विघ्नेशः पुरौकसः

तो विघ्नेश नगरवासियांमध्ये इकडे-तिकडे अनेक स्वप्नोत्पात सांगत राहिला आणि भयाने अनेकांना उचकटून (नगरातून) घालवू लागला.

Verse 21

केषांचित्पुरतो वादीद्ग्रहचारं प्रदर्शयन् । एकराशिस्थिताः सौरि सितभौमा न शोभनाः

काही लोकांसमोर एक वादी ग्रहांची चाल दाखवीत म्हणाला—‘शनि, शुक्र आणि मंगळ एकाच राशीत असतील तर ते शुभ नाही.’

Verse 22

सोयं धूमग्रहो व्योम्नि भित्त्वा सप्तर्षिमंडलम् । प्रयातः पश्चिमामाशां स नाशाय विशांपतेः

हा धूमकेतुग्रह आकाशात सप्तर्षिमंडळ भेदून पश्चिम दिशेकडे गेला आहे; तो प्रजांचा अधिपती राजाच्या नाशाची सूचना देतो.

Verse 23

अतिचारगतो मंदः पुनर्वक्राध्व संस्थितः । पापग्रहसमायुक्तो न युक्तोयमिहेष्यते

शनी अतिचारगतीने जाऊन पुन्हा वक्री मार्गावर स्थिर झाला आहे; पापग्रहांसह हा योग येथे योग्य नाही, अशुभ फल देणारा आहे.

Verse 24

व्यतीते वासरे योयं भूकंपः समपद्यत । कंपं जनयतेऽतीव हृदो मेपि पुरौकसः

मागील दिवशी जो भूकंप झाला, तो आजही, हे नगरवासी, माझ्या हृदयात अत्यंत कंप निर्माण करतो.

Verse 25

उदीच्यादक्षिणाशायां येयमुल्का प्रधाविता । विलीना च वियत्येव स निर्घातं न सा शुभा

उत्तर दिशेकडून दक्षिणेकडे धावलेली ही उल्का आकाशात विलीन झाली आणि मोठा गडगडाटही झाला; ती शुभ नव्हती.

Verse 26

उन्मूलितो महामूलो महानिलरयेण यः । चत्वरे चैत्यवृक्षोयं महोत्पातं प्रशंसति

चौकातील हा चैत्यवृक्ष, ज्याच्या मुळा खोल होत्या, प्रचंड वाऱ्याच्या झोताने उन्मळून पडला; तो महाउत्पात सूचित करतो.

Verse 27

सूर्योदयमनुप्राप्य प्राच्यां शुष्कतरूपरि । करटो रारटीत्येष कटूत्कट भयप्रदः

सूर्योदयास पूर्व दिशेस कोरड्या वृक्षावर उंटाने “रारटी” असा कटू, कर्कश नाद केला; तो नाद क्षणात भयप्रद ठरला।

Verse 28

मध्ये विपणि यतूर्णं कौचिच्चारण्यचारिणौ । मृगौ मृगयतां यातौ पौराणां पुरतोऽहितौ

बाजाराच्या मध्यभागी अरण्यात फिरणारे दोन हरिणे अचानक धावत येऊन नगरवासियांसमोर दिसली; हे दृश्य अपशकुन मानले गेले।

Verse 29

रसालशालमुकुलं वीक्ष्यते यच्छरद्यदः । महाकालभयं मन्येप्यकालेपि पुरौकसाम्

जेव्हा आंबा व शाल वृक्षांना ऋतूच्या विरुद्ध, जणू शरद्‌ऋतूत, कळ्या फुटलेल्या दिसतात, तेव्हा ते नगरवासियांवर महाकाळाचे भय—अकाली पडलेला त्रास—असे मी मानतो।

Verse 30

साध्वसंजनयित्वेति केचिदुच्चाटिताः पुरः । तेन विघ्नकृतापौराः कपटद्विजरूपिणा

अशी घबराट निर्माण करून काहींना नगराबाहेर हाकलले गेले; आणि कपटी ब्राह्मणाचे रूप धारण करणाऱ्याने नगरवासियांवर विघ्नांची पीडा आणली।

Verse 31

अथ मध्येवरोधं स प्रविश्य निजमायया । दृष्टार्थमेव कथयन्स्त्रीणां विस्रंभभूरभूत्

मग तो तो आपल्या मायेनं स्त्रियांच्या अंतःपुरात शिरला; फक्त ‘दिसलेले’ व पटण्यासारखे बोलत बोलत तो स्त्रियांचा विश्वासपात्र ठरला।

Verse 32

तव पुत्रशतं जज्ञे सप्तोनं शुभलक्षणे । तेष्वेकस्तुरगारूढो बाह्याल्यां पतितो मृतः

हे शुभलक्षणे! तुझे शंभर पुत्र झाले, परंतु सात कमी; त्यांतील एक घोड्यावर आरूढ होऊन बाहेरील गल्लीत पडून मरण पावला।

Verse 33

अंतर्वत्नी त्वियं कन्या जनयिष्यति शोभनाम् । एषा हि दुर्भगा पूर्वं सांप्रतं सुभगाऽभवत्

ही कन्या गर्भवती आहे; ती एक शोभन अपत्य प्रसवेल. जी पूर्वी दुर्भाग्यवती होती, ती आता सौभाग्यवती झाली आहे।

Verse 34

असौ हि राज्ञो राज्ञीनामत्यंतमिहवल्लभा । मुक्तालंकृतिरेतस्यै राज्ञा दत्ता निजोरसः

ती येथे राजा व राण्यांना अत्यंत प्रिय आहे; आणि राजाने आपल्या वक्षस्थळावरून काढून तिला मोत्यांचे अलंकार दिले आहेत।

Verse 35

पंचसप्तदिनान्येव जातानीतीह तर्क्यते । अस्यै राज्ञा प्रसादेन ग्रामौ दातुमुदीरितौ

येथे असे मानले जाते की ही घटना होऊन फक्त पाच ते सात दिवस झाले आहेत; आणि राजाच्या प्रसादाने तिला दोन गावे दान देण्याची घोषणा झाली आहे।

Verse 36

इति दृष्टार्थकथनै राज्ञीमान्योभवद्द्विजः । वर्णयंति च ता राज्ञः परोक्षेपि गुणान्बहून्

अशा ‘दृष्टार्थ’ कथनांनी तो द्विज राणीच्या मानास पात्र झाला; आणि त्या स्त्रिया राजा अनुपस्थित असतानाही त्याचे अनेक गुण वर्णन करीत।

Verse 37

अहो यादृगसौ विप्रः सर्वत्रातिविचक्षणः । सुशीलश्च सुरूपश्च सत्यवाङ्मितभाषणः

अहो! हा ब्राह्मण सर्वत्र अत्यंत विवेकी आहे; सुशील व सुरूप आहे; सत्यवक्ता आणि मितभाषी आहे.

Verse 38

अलोलुप उदारश्च सदाचारो जितेंद्रियः । अपि स्वल्पेन संतुष्टः प्रतिग्रहपराङ्मुखः

तो लोभरहित व उदार आहे; सदाचारात स्थित, इंद्रियजयी आहे; अल्पातही संतुष्ट राहतो आणि प्रतिग्रहापासून पराङ्मुख आहे.

Verse 39

जितक्रोधः प्रसन्नास्यस्त्वनसूयुरवंचकः । कृतज्ञः प्रीतिसुमुखः परिवादपराङ्मुखः

तो क्रोधजयी असून प्रसन्नमुख आहे; असूयारहित व अवंचक (छलरहित) आहे; कृतज्ञ, प्रेमात मधुरमुख, आणि परिवाद-निंदेपासून पराङ्मुख आहे.

Verse 40

पुण्योपदेष्टा पुण्यात्मा सर्वव्रतपरायणः । शुचिः शुचिचरित्रश्च श्रुतिस्मृतिविशारदः

तो पुण्याचा उपदेश करणारा, पुण्यात्मा, सर्व व्रतांत परायण आहे; स्वतः शुचि व शुचिचरित्र आहे; आणि श्रुति-स्मृतित विशारद आहे.

Verse 41

धीरः पुण्येतिहासज्ञः सर्वदृक्सर्वसंमतः । कलाकलापकुशलो ज्योतिःशास्त्रविदुत्तमः

तो धीर व प्रज्ञावान आहे; पुण्य-इतिहासांचा जाणकार आहे; सर्वदर्शी व सर्वमान्य आहे; कलाकलापात कुशल, आणि ज्योतिषशास्त्राचा उत्तम विद्वान आहे.

Verse 42

क्षमी कुलीनोऽकृपणो भोक्ता निर्मलमानसः । इत्यादि गुणसंपन्नः कोपि क्वापि न दृग्गतः

क्षमाशील, कुलीन, अकृपण, यथायोग्य भोग करणारा व निर्मळ मनाचा—अशा इत्यादी गुणांनी संपन्न असा पुरुष कुठेही क्वचितच दिसतो।

Verse 43

इत्थं तास्तद्गुणग्रामं वर्णयंत्यः पदेपदे । कालं विनोदयंति स्म अंतःपुरचराः स्त्रियः

अशा रीतीने अंतःपुरातील स्त्रिया पावलोपावली त्याच्या गुणसमूहाचे वर्णन करीत, मधुर संभाषणात काळ घालवीत असत।

Verse 44

एकदावसरं प्राप्य दिवोदासस्य भूभुजः । राज्ञी लीलावती नाम राज्ञे तं विन्यवेदयत्

एकदा योग्य अवसर साधून दिवोदास नृपाची राणी लीलावती हिने राजाला त्याच्याविषयी निवेदन केले।

Verse 45

राजन्वृद्धो गुणैर्वृद्धो ब्राह्मणः सुविचक्षणः । एकोस्ति स तु द्रष्टव्यो मूर्तो ब्रह्मनिधिः परः

हे राजन्! एक ब्राह्मण आहेत—वयाने वृद्ध, गुणांनी अधिकच वृद्ध, अत्यंत विवेकी। ते अद्वितीय आहेत; त्यांचे दर्शन अवश्य करावे—जणू ब्रह्माचा परम निधी साकार झाला आहे।

Verse 46

राज्ञी राज्ञा कृतानुज्ञा सखीं प्रेष्य विचक्षणाम् । आनिनाय च तं विप्रं ब्राह्मं तेज इवांगवत्

राजाची अनुमती घेऊन राणीने एक विवेकी सखी पाठवली आणि त्या विप्राला घेऊन आली—जणू ब्राह्म तेजच देह धारण करून आले आहे।

Verse 47

राजापि दूरादायांतं त विलोक्यमहीसुरम् । यत्राकृतिर्गुणास्तत्र जहर्षेति वदन्हृदि

राजाही दूरून येणाऱ्या त्या ब्राह्मणश्रेष्ठास पाहून अंतःकरणी हर्षित झाला व मनात म्हणाला—जिथे अशी उदात्त मूर्ती, तिथेच गुणही असतात।

Verse 48

पदैर्द्वित्रैर्नृपतिना कृताभ्युत्थानसत्कृतिः । चतुर्निगमजाभिः स तमाशीर्भिरनंदयत्

राजा एक-दोन पावले पुढे येऊन उठून आदराने स्वागत-सत्कार करू लागला; आणि त्या द्विजाने चारही वेदांपासून उद्भवलेल्या आशीर्वादांनी त्याला आनंदित केले।

Verse 49

कृतप्रणामो राज्ञा स सादरं दत्तमासनम् । भेजेथ कुशलं पृष्टः स राज्ञा तेन भूपतिः

राजाने प्रणाम केल्यावर त्या ब्राह्मणाने आदराने दिलेले आसन स्वीकारले. त्या भूपतीने कुशल विचारल्यावर त्याने मंगल कुशल-वचनांनी उत्तर दिले।

Verse 50

परस्परं कुशलिनौ कुशलौ च कथागमे । प्रश्नोत्तराभ्यां संतुष्टौ द्विजवर्य क्षमाभृतौ

दोघांनी परस्पर कुशल-क्षेम विचारले; शिष्ट संवादात दोघेही निपुण होते. प्रश्नोत्तरांनी संतुष्ट होऊन—हे द्विजवर्य—दोघेही क्षमाशील व धैर्यवान राहिले।

Verse 51

कथावसाने राज्ञाथ गेहं विससृजे द्विजः । लब्धमानमहापूजः स स्वमाश्रममाविशत्

कथा संपल्यावर तो ब्राह्मण राजाच्या गृहातून निरोप घेऊन निघाला. मान व महापूजा मिळवून तो आपल्या आश्रमात प्रविष्ट झाला।

Verse 52

गतेऽथ स्वाश्रमं विप्रे दिवोदासो नरेश्वरः । लीलावत्याः पुरो विप्रं वर्णयामास भूरिशः

तो ब्राह्मण आपल्या आश्रमास गेल्यावर, नराधिप राजा दिवोदासाने लीलावतीसमोर त्या ब्राह्मणाचे सविस्तर वर्णन केले।

Verse 53

महादेवि महाप्राज्ञे लीलावति गुणप्रिये । यथाशंसि तथा विप्रस्ततोपि गुणवत्तरः

हे महादेवी, हे महाप्राज्ञा गुणप्रिया लीलावती! तू जशी त्याची प्रशंसा करतेस तसाच तो ब्राह्मण आहे; उलट तो त्याहूनही अधिक गुणसंपन्न आहे।

Verse 54

अतीतं वेत्ति सकलं वर्तमानमवैति च । प्रष्टव्यः प्रातराहूय भविष्यं किंचिदेष वै

तो संपूर्ण भूतकाळ जाणतो आणि वर्तमानही समजतो. म्हणून सकाळी त्याला बोलावून भविष्याविषयी काही विचारावे—तो नक्कीच सांगेल।

Verse 55

महाविभव संभारैर्महाभोगैरनेकधा । व्युष्टायां स नृपो रात्र्यां प्रातराहूतवान्द्विजम्

अनेक प्रकारच्या महाविभव-सामग्री व महाभोगांनी युक्त असा तो राजा, रात्र संपल्यावर सकाळी त्या द्विजाला बोलावून घेतला।

Verse 56

सत्कृत्य तं द्विजं भक्त्या दुकूलादि प्रदानतः । एकांते तं द्विजं राजा पप्रच्छ निजहृत्स्थितम्

भक्तीने त्या द्विजाचा सत्कार करून, उत्तम वस्त्रे इत्यादी दान देऊन, राजाने एकांतात आपल्या हृदयातील विषयाबद्दल त्या ब्राह्मणास विचारले।

Verse 57

राजोवाच । द्विजवर्यो भवानेकः प्रतिभातीति निश्चितम् । यथातत्त्ववती ते धीर्न तथान्यस्य मे मतिः

राजा म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! तूच एकमेव खरा विवेकी आहेस, असा माझा निश्चय आहे. तुझी बुद्धी यथातत्त्वात स्थिर आहे; इतर कोणाविषयी मला असे मत नाही.

Verse 58

दृष्ट्वा त्वां तु महाप्राज्ञं शांतं दांतं तपोनिधिम् । किंचित्प्रष्टुमना विप्र तदाख्याहि यथार्थवत्

तुला—महाप्राज्ञ, शांत, संयमी, तपोनिधी—असे पाहून, हे विप्र! माझ्या मनात काही विचारण्याची इच्छा झाली आहे. कृपा करून ते मला यथार्थपणे सांग.

Verse 59

शासितेयं मया पृथ्वी न तथान्यैस्तु पार्थिवैः । यावद्भूति मया भुक्ता दिव्या भोगा अनेकधा

ही पृथ्वी मी राज्य केली आहे—इतर राजांनी तशी नाही. आणि जितकी समृद्धी होती तितकी मी उपभोगली; अनेक प्रकारचे दिव्य, स्वर्गसमान भोग मी भोगले.

Verse 60

निजौरसेभ्योप्यधिकं रात्रिंदिवमतंद्रितम् । विनिर्जित्य हठाद्दुष्टान्प्रजेयं परिपालिता

माझ्या सख्ख्या पुत्रांपेक्षाही अधिक, मी रात्रंदिवस निष्काळजीपणा न करता या राज्याचे रक्षण केले. दुष्टांना बळाने जिंकून, मी या प्रजांचे पालन-पोषण व संरक्षण केले.

Verse 61

द्विजपादार्चनात्किंचित्सुकृतं वेद्मि नापरम् । अनेनापरिकथ्येन कथितेनेह किं मम

मला थोडेसेच पुण्य माहीत आहे—ते म्हणजे द्विजांच्या चरणांचे पूजन; याखेरीज दुसरे काही नाही. जे सांगण्यासही योग्य नाही, त्याचा येथे विस्तार करून मला काय उपयोग?

Verse 62

निर्विस्ममिव मे चेतः सांप्रतं सर्वकर्मसु । विचार्यार्य शुभोदर्कमत आख्याहि सत्तम

आता माझे चित्त जणू सर्व कर्मांत उदासीन झाले आहे। हे आर्य, विचार करून शुभ फल देणारा मंत्र-उपदेश मला सांगा, हे सत्पुरुषश्रेष्ठ।

Verse 63

द्विज उवाच । अपि स्वल्पतरं कृत्यं यद्भवेद्भूभुजामिह । एकांते तत्तु पृष्टेन वक्तव्यं सुधिया सदा

द्विज म्हणाला—या जगात राजांशी संबंधित कर्तव्य अगदी लहान असले तरी, विचारल्यावर ते नेहमी सुज्ञाने एकांतात सांगावे।

Verse 64

अमात्येनाप्यपृष्टेन न वक्तव्यं नृपाग्रतः । महापमानभीतेन स्तोकमप्यत्र किंचन

मंत्रीसुद्धा विचारले नसता राजासमोर बोलू नये। मोठ्या अपमानाच्या भीतीने येथे किंचितही काही बोलू नये।

Verse 65

पृष्टश्चेत्कथयामीह मा तत्र कुरु संशयम् । तत्कृते तव गंता वै मनो निर्वेदकारणम्

पण मला विचारले तर मी येथे सांगीन—यात संशय करू नकोस। त्याच कारणाने तुझे मन नक्कीच वैराग्याच्या कारणाकडे जाईल।

Verse 66

शृणु राजन्महाबुद्धे नायथार्थं ब्रवीम्यहम् । विक्रांतोस्यतिशूरोसि भाग्यवानसि सर्वदा

हे महाबुद्धिमान राजन्, ऐक—मी असत्य बोलत नाही। तू पराक्रमी आहेस, अतिशूर आहेस आणि सदैव भाग्यवान आहेस।

Verse 67

पुण्येन यशसा बुद्ध्या संपन्नोस्ति भवान्यथा । मन्ये तथामरावत्यां त्रिदशेशोपि नैव हि

पुण्य, यश आणि बुद्धी यांनी आपण असे परिपूर्ण आहात की अमरावतीतही देवांचा स्वामी इंद्रसुद्धा इतका संपन्न आहे असे मला वाटत नाही।

Verse 68

सुधिया त्वां गुरुं मन्ये प्रसादेन सुधाकरम् । तेजसास्ति भवानर्कः प्रतापेनाशुशुक्षणिः

आपल्या सुमेधेमुळे मी तुम्हाला देवगुरु बृहस्पती मानतो; आपल्या प्रसादामुळे तुम्ही चंद्र आहात। तेजाने तुम्ही सूर्य, आणि प्रतापाने शीघ्र शोषण करणारी अग्नी आहात।

Verse 69

प्रभंजनो बलेनासि श्रीदोसि श्रीसमर्पणैः । शासनेन भवान्रुद्रो निरृतिस्त्वं रणांगणे

बळाने आपण प्रभंजन (वादळी वारा) आहात; श्रीचे अर्पण व दान यामुळे आपण श्रीद आहात। शासनात आपण स्वयं रुद्र, आणि रणांगणात आपण निरृति समान आहात।

Verse 70

दुष्टपाशयिता पाशी यमो नियमनेऽसताम् । इंदनात्त्वं महेंद्रोसि क्षमया त्वमसि क्षमा

दुष्टांना पाशाने बांधण्यात आपण खरे पाशी आहात; असतांना नियमात ठेवण्यात आपण यम आहात। धैर्य-उत्साह प्रज्वलित करण्याच्या सामर्थ्याने आपण महेंद्र, आणि क्षमेमुळे आपण स्वयं क्षमा आहात।

Verse 71

मर्यादया भवानब्धिर्महत्त्वे हिमवानसि । भार्गवो राजनीत्यासि राज्येन मनुना समः

मर्यादा पाळण्यात आपण समुद्रासारखे; महत्त्वात आपण हिमवानासारखे. राजनीतीच्या नीतित आपण भार्गव, आणि राज्याधिकारात आपण मनूसमान आहात।

Verse 72

संतापहर्तांबुदवत्पवित्रो गांगनामवत् । सर्वेषामेव जंतूनां काशीव सुगतिप्रदः

तू मेघासारखा संताप हरतोस आणि गंगेसारखा पावन करतोस। सर्व जीवांना काशीप्रमाणे सुगती प्रदान करतोस।

Verse 73

रुद्रः संहाररूपेण पालनेन चतुर्भुजः । विधिवत्त्वं विधातासि भारती ते मुखांबुजे

संहाररूपाने तू रुद्र आहेस, पालनात तू चतुर्भुज प्रभू आहेस। विधिपूर्वक तूच विधाता आहेस, आणि तुझ्या मुखकमळात भारती विराजते.

Verse 74

त्वत्पाणिपद्मे कमला त्वत्क्रोधेस्ति हलाहलः । अमृतं तव वागेव त्वद्भुजावश्विनीसुतौ

तुझ्या करकमळात कमला (लक्ष्मी) आहे, तुझ्या क्रोधात हलाहल विष आहे। तुझी वाणीच अमृत आहे, आणि तुझ्या दोन्ही भुजा अश्विनीकुमारांसारख्या आहेत.

Verse 75

तत्किं यत्त्वयि भूजानौ सर्वदेवमयो ह्यसि । तस्मात्तव शुभोदर्को मया ज्ञातोस्ति तत्त्वतः

मग यात आश्चर्य ते काय, कारण तू खरोखर सर्वदेवमय आहेस। म्हणून तुझा शुभ उदय व फल मी तत्त्वतः जाणून घेतला आहे.

Verse 76

आरभ्याद्य दिनाद्भूप ब्राह्मणोऽष्टादशेहनि । उदीच्यः कश्चिदागत्य ध्रुवं त्वामुपदेक्ष्यति

हे भूपा! आजपासून मोजून अठराव्या दिवशी उत्तरेकडील एक ब्राह्मण येऊन नक्कीच तुला उपदेश करील.

Verse 77

तस्य वाक्यं त्वया राजन्कर्तव्यमविचारितम् । ततस्ते हृत्स्थितं सर्वं सेत्स्यत्येव महामते

हे राजन्, त्याचे वचन तू अविचाराने, निःसंशयपणे करावेस. मग तुझ्या हृदयात स्थिर झालेले सर्व काही निश्चयाने सिद्ध होईल, हे महामते.

Verse 78

इत्युक्त्वा पृच्छ्य राजानं लब्धानुज्ञो द्विजोत्तमः । विवेश स्वाश्रमं तुष्टो नृपोप्याश्चर्यवानभूत्

असे बोलून, राजाला विचारून व त्याची आज्ञा मिळवून, तो द्विजोत्तम संतुष्ट होऊन आपल्या आश्रमात प्रवेशला; आणि राजा देखील आश्चर्यचकित झाला.

Verse 79

इत्थं विघ्नजिता सर्वा पुरी स्वात्मवशीकृता । सपौरा सावरोधा च सनृपा निजमायया

अशा रीतीने, आपल्या मायाशक्तीने विघ्नजिताने संपूर्ण नगरी—पौरांसह, अंतःपुरासह आणि राजासह—स्वाधीन करून घेतली.

Verse 80

कृतकृत्यमिवात्मानं ततो मत्वा स विघ्नजित् । विधाय बहुधात्मानं काश्यां स्थितिमवाप च

मग विघ्नजिताने स्वतःला कृतकृत्य मानून अनेक रूपे धारण केली आणि काशीत आपले स्थिर स्थान प्राप्त केले.

Verse 81

यदा स न दिवोदासः प्रागासीत्कुंभसंभव । तदातनं निजं स्थानमलंचक्रे गणाधिपः

हे कुंभसम्भव अगस्त्य, पूर्वी जेव्हा तो दिवोदास येथे नव्हता, तेव्हा गणाधिपतीने आपल्या हेतु आपले प्राचीन आसन-स्थान सजवून स्थापित केले.

Verse 82

दिवोदासे नरपतौ विष्णुनोच्चाटिते सति । पुनर्नवीकृतायां च नगर्यां विश्वकर्मणा

जेव्हा नरपती दिवोदासाला विष्णूंनी नगरातून हाकलून दिले आणि विश्वकर्म्याने ती नगरी पुनः नव्याने उभारली,

Verse 83

स्वयमागत्य देवेन मंदरात्सुंदरां पुरीम् । वाराणसीं प्रथमतस्तुष्टुवे गणनायकम्

मग देव स्वतः मंदर पर्वतावरून त्या सुंदर वाराणसी पुरीत आला आणि प्रथम गणनायकाचे स्तवन केले.

Verse 84

अगस्त्य उवाच । कथं स्तुतो भगवता देवदेवेन विघ्नजित् । कथं च बहुधात्मानं स चकार विनायकः

अगस्त्य म्हणाले—देवदेव भगवानांनी विघ्नजिताची स्तुती कशी केली? आणि त्या विनायकाने स्वतःला अनेक रूपांत कसे केले?

Verse 85

केनकेन स वै नाम्ना काशिपुर्यां व्यवस्थितः । इति सर्वं समासेन कथयस्व षडानन

तो काशीपुरीत कोणकोणत्या नावांनी प्रतिष्ठित आहे? हे षडानन, हे सर्व मला संक्षेपाने सांग.

Verse 86

इत्युदीरितमाकर्ण्य कुंभयोनेः षडाननः । यथावत्कथयामास गणराज कथां शुभाम्

कुंभयोनि अगस्त्याचे हे वचन ऐकून षडाननाने यथाक्रम गणराजाची शुभ कथा सांगितली.