Adhyaya 35

Verse 1

स्कंद उवाच । जगज्जनन्याः पार्वत्याः पुरोगस्ते पुरारिणा । यथाख्यायि कथा पुण्या तथा ते कथयाम्यहम्

स्कंद म्हणाला—जगन्माता पार्वतीसमोर, त्रिपुरारि शिवाने पूर्वी अगस्त्याला जी पुण्यकथा सांगितली, तीच मी तुला यथावत सांगतो।

Verse 2

पुरा महीमिमां सर्वां ससमुद्राद्रिकाननाम् । ससरित्कां सार्णवां च सग्रामपुरपत्तनाम्

पूर्वकाळी एक महर्षी या संपूर्ण पृथ्वीवर परिभ्रमण करीत होता—समुद्र, पर्वत व अरण्यांसह; नद्या व जलराशींसह; तसेच ग्राम, नगर व पत्तनांसह।

Verse 3

परिभ्रम्य महातेजा महामर्षो महातपाः । दुर्वासाः संपरिप्राप्तः शंभोरानंदकाननम्

असे परिभ्रमण करून महातेजस्वी, महामुनी, महातपस्वी दुर्वासा शंभूच्या आनंदकाननात—काशीत—येऊन पोहोचले।

Verse 5

विलोक्याक्रीडमखिलं बहुप्रासादमंडितम् । बहुकुंडतडागं च शंभोस्तोषमुपागमत् । पदेपदे मुनीनां च जितकाल महाभियाम् । दृष्टोटजानि रम्याणि दुर्वासा विस्मितोभवत्

संपूर्ण रम्य क्रीडावन पाहून—जे अनेक प्रासादांनी अलंकृत व अनेक कुंड-तळ्यांनी परिपूर्ण होते—दुर्वासांच्या अंतःकरणात शंभूप्रती परम तुष्टी उत्पन्न झाली। आणि पावलोपावली काळावर विजय मिळविणाऱ्या महाभाग मुनींची रम्य ओट्याजने पाहून ते विस्मित झाले।

Verse 6

सर्वर्तुकुसुमान्वृक्षान्सुच्छायस्निग्धपल्लवान् । सफलान्सुलताश्लिष्टान्दृष्ट्वा प्रीतिमगान्मुनिः

सर्व ऋतूंमध्ये फुलणारी वृक्षे—सुंदर छाया देणारी, स्निग्ध कोवळ्या पल्लवांनी युक्त, फळांनी भरलेली व उत्तम लतांनी आलिंगित—पाहून मुनि परम प्रीतिमय झाले।

Verse 7

दुर्वासाश्चातिहृष्टोभू्द्दृष्ट्वा पाशुपतोत्तमान् । भूतिभूषितसर्वांगाञ्जटाजटितमौलिकान्

सर्वांगावर भस्मविभूषण आणि जटांनी जटित मस्तक असलेल्या पाशुपतश्रेष्ठांना पाहून दुर्वासा अतिशय हर्षित झाले।

Verse 8

कौपीनमात्र वसनान्स्मरारि ध्यान तत्परान् । कक्षीकृतमहालाबून्हुडुत्कारजितांबुदान्

त्याने काशीत केवळ कौपीनधारी, स्मरारि शिवाच्या ध्यानात पूर्ण तल्लीन असे तपस्वी पाहिले; काखेला मोठमोठे तुंबे (लाबू) अडकविलेले, आणि त्यांच्या साध्या हुंकार-हाकांनी जणू मेघगर्जनालाही मागे टाकले होते।

Verse 9

करंडदंडपानीय पात्रमात्रपरिग्रहान् । क्वचित्त्रिदंडिनो दृष्ट्वा निःसंगा निष्परिग्रहान्

कुठे त्याने त्रिदंडी मुनी पाहिले—निःसंग, निष्परिग्रही; ज्यांचा परिग्रह फक्त करंड (टोपली), दंड आणि पाण्याचे पात्र एवढाच होता।

Verse 10

कालादपि निरातंकान्विश्वेशशरणं गतान् । क्वचिद्वेदरहस्यज्ञानाबाल्यब्रह्मचारिणः

त्याने काहींना पाहिले जे काळालाही न घाबरणारे, विश्वेश्वराच्या शरण गेलेले होते; आणि काहींना वेदांचे रहस्यार्थ जाणणारे, बाल्यापासून ब्रह्मचर्य पाळणारेही पाहिले।

Verse 11

विलोक्य काश्यां दुर्वासा ब्राह्मणान्मुमुदेतराम्

काशीत ब्राह्मणांना पाहून दुर्वासा अत्यंत आनंदित झाले।

Verse 12

पशुष्वपि च या तुष्टिर्मृगेष्वपि च या द्युतिः । तिर्यक्ष्वपि च या हृष्टिः काश्यां नान्यत्र सा स्फुटम्

पशूंमध्येही जी तृप्ती दिसते, मृगांमध्येही जी द्युती झळकते, आणि तिर्यक्-योनी प्राण्यांमध्येही जो हर्ष प्रकटतो—तो सर्व स्पष्टपणे काशीतच आहे, अन्यत्र नाही।

Verse 13

इदं सुश्रेयसो व्युष्टिः क्वामरेषु त्रिविष्टपे । यत्रत्येष्वपि तिर्यक्षु परमानंदवर्धिनी

हेच परम श्रेयाचे प्रभात-उदय आहे; त्रिविष्टपातील देवांमध्ये असे कुठे मिळेल? कारण येथे या धामात वसणाऱ्या तिर्यक्‌-योनीतील पशूंमध्येही परमानंद वाढतो।

Verse 14

वरमेतेपि पशव आनंदवनचारिणः । सदानंदाः पुनर्देवाननंदनवनाश्रिताः

आनंदवन (काशी) मध्ये संचार करणारे हे पशूही श्रेष्ठ आहेत, कारण ते सदैव आनंदमय आहेत; पण नंदनवनात राहणारे देवही पुन्हा केवळ ‘आनंदित’ होतात—त्यांचा आनंद तितका परमोच्च नाही।

Verse 15

वरं काशीपुरीवासी म्लेच्छोपि हि शुभायतिः । नान्यत्रत्यो दीक्षितोपि स हि मुक्तेरभाजनम्

काशीपुरीत राहणारा म्लेच्छही श्रेष्ठ आहे, कारण तो शुभ होतो; पण अन्यत्रचा दीक्षितही (तुलनेत) मुक्तीचा खरा पात्र ठरत नाही।

Verse 16

वैश्वेश्वरी पुरी चैषा यथा मे चित्तहारिणी । सर्वापि न तथा क्षोणी न स्वर्गो नैव नागभूः

ही वैश्वेश्वरी पुरी (काशी) माझे चित्त जशी हरून घेते, तशी न सारी पृथ्वी, न स्वर्ग, आणि नच नागलोक।

Verse 17

स्थैर्यं बबंध न क्वापि भ्रमतो मे मनोगतिः । सर्वस्मिन्नपि भूभागे यथा स्थैर्यमगादिह

भटकत असताना माझ्या मनोगतीला कुठेही स्थैर्य मिळाले नाही; पण येथे (काशीत) तिला असे स्थैर्य लाभले, जे पृथ्वीच्या कोणत्याही भागात मिळाले नव्हते।

Verse 18

रम्या पुरी भवेदेषा ब्रह्मांडादखिलादपि । परिष्टुत्येति दुर्वासाश्चेतोवृत्तिमवाप ह

ही पुरी अखिल ब्रह्मांडापेक्षाही अधिक रम्य आहे—अशी स्तुती करून मुनि दुर्वासांनी चित्तवृत्तीचा नवा परिवर्तनभाव प्राप्त केला।

Verse 19

तप्यमानोपि हि तपः सुचिरं स महातपाः । यदा नाप फलं किंचिच्चुकोप च तदा भृशम्

अतिदीर्घ काळ तप करूनही त्या महातपस्व्यास काहीच फल न मिळाल्यावर तो अत्यंत क्रोधित झाला।

Verse 20

धिक्च मां तापसं दुष्टं धिक्च मे दुश्चरं तपः । धिक्च क्षेत्रमिदं शंभोः सर्वेषां च प्रतारकम्

धिक्कार असो मला, दुष्ट तापसाला! धिक्कार असो माझ्या या दुश्चर तपाला! धिक्कार असो शंभूच्या या क्षेत्राला, जे जणू सर्वांना फसविते!

Verse 21

यथा न मुक्तिरत्र स्यात्कस्यापि करवै तथा । इति शप्तुं यदोद्युक्तः संजहास तदा शिवः

‘येथे कोणालाही मुक्ती मिळू नये’—असा शाप देण्यास तो उद्युक्त होताच, तेव्हा शिव हसून उठले।

Verse 22

तत्र लिंगमभूदेकं ख्यातं प्रहसितेश्वरम् । तल्लिंगदर्शनात्पुंसामानंदः स्यात्पदेपदे

तेथे ‘प्रहसितेश्वर’ म्हणून ख्यात एक लिंग प्रकट झाले। त्या लिंगाच्या दर्शनमात्रानेच जनांना पावलोपावली आनंद होतो।

Verse 23

उवाच विस्मयाविष्टो मनस्येव महेशिता । ईदृशेभ्यस्तपस्विभ्यो नमोस्त्विति पुनःपुनः

तो विस्मयाने भरून, मनातल्या मनात महेश्वराची प्रभुता चिंतित म्हणाला—“अशा तपस्व्यांना पुनःपुन्हा नमस्कार असो।”

Verse 24

यत्रैव हि तपस्यंति यत्रैव विहिताश्रमाः । लब्धप्रतिष्ठा यत्रैव तत्रैवामर्षिणो द्विजाः

जिथे जिथे ते तप करतात, जिथे जिथे त्यांचे आश्रम स्थापन होतात, आणि जिथे जिथे त्यांना प्रतिष्ठा मिळते—तिथेच ते द्विज ब्राह्मण लवकर रुष्ट होणारे (स्पर्शकातर) होतात.

Verse 25

मनाक्चिंतितमात्रं तु चेल्लभंते न तापसाः । क्रुधा तदैव जीयंते हारिण्या तपसां श्रियः

तपस्वींना मनात किंचित् विचारलेली गोष्टही मिळाली नाही, तर क्रोधामुळे तपातून उत्पन्न झालेली त्यांची श्री तत्क्षणी क्षीण होऊन हरपते.

Verse 26

तथापि तापसा मान्याः स्वश्रेयोवृद्धिकांक्षिभिः । अक्रोधनाः क्रोधना वा का चिंता हि तपस्विनाम्

तरीही, जे आपल्या कल्याणाची वाढ इच्छितात त्यांनी तपस्व्यांचा मान ठेवावा. ते अक्रोधी असोत वा क्रोधी—तपस्व्यांविषयी साधकाला काय चिंता?

Verse 27

इति यावन्महेशानो मनस्येव विचिंतयेत् । तावत्तत्क्रोधजो वह्निर्व्यानशे व्योममंडलम्

महेश्वर मनात असे विचार करीत असतानाच, त्या क्रोधातून उत्पन्न झालेला अग्नी पसरून संपूर्ण आकाशमंडल व्यापून टाकला.

Verse 28

तत्कोधानलधूमोघैर्व्यापितं यन्नभोंगणम् । तद्दधाति नभोद्यापि नीलिमानं महत्तरम्

त्या क्रोधाग्नीच्या धुराच्या घन लाटांनी व्यापलेले जे नभोमंडळ होते, तेच आकाश आजही अधिक विशाल व अधिक गडद निळेपण धारण करीत आहे।

Verse 29

ततो गणाः परिक्षुब्धाः प्रलयार्णव नीरवत् । आः किमेतत्किमेतद्वै भाषमाणाः परस्परम्

मग गण प्रलयकाळच्या समुद्रजलाप्रमाणे अतिशय क्षुब्ध झाले आणि परस्पर म्हणू लागले—“आः! हे काय, हेच काय बरे?”

Verse 30

गर्जंतस्तर्जयंतश्च प्रोद्यता युधपाणयः । प्रमथाः परितस्थुस्ते परितो धाम शांभवम्

गर्जना व धमक्या देत, हातांत उंचावलेली आयुधे घेऊन, ते प्रमथ शांभवधामाभोवती सर्व बाजूंनी वेढा घालून उभे राहिले।

Verse 31

को यमः कोथवा कालः को मृत्युः कस्तथांतकः । को वा विधाता के लेखाः कुद्धेष्वस्मासु कः परः

“यम कोण? आणि काल कोण? मृत्यु कोण, आणि अंतक कोण? विधाता कोण, आणि भाग्यलेख कोणते? आम्ही क्रुद्ध झालो तर आमच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोण उरेल?”

Verse 32

अग्निं पिबामो जलवच्चूर्णीकुर्मोखिलान्गिरीन् । सप्तापि चार्णवांस्तूर्णं करवाम मरुस्थलीम्

“आम्ही पाण्यासारखी अग्नीही पिऊ शकतो; सर्व पर्वत चूर्ण करू शकतो; आणि सातही समुद्र त्वरित मरुभूमी करू शकतो।”

Verse 33

पातालं चानयामोर्ध्वमधो दध्मोथवा दिवम् । एकमेव हि वा ग्रासं गगनं करवामहे

आम्ही पाताळ वर ओढून आणू शकतो, किंवा स्वर्ग खाली ढकलू शकतो; आकाशालाही एकच घास करून गिळू शकतो.

Verse 34

ब्रह्मांडभांडमथवा स्फोटयामः क्षणेन हि । आस्फालयामो वान्योन्यं कालं मृत्युं च तालवत्

क्षणातच आम्ही ब्रह्मांडरूपी भांडे फोडू शकतो; आणि काळ व मृत्यूलाही तालपंख्यासारखे झटकून आपटून दूर करू शकतो.

Verse 35

ग्रसामो वाथ भुवनं मुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । यत्र मुक्ता भवंत्येव मृतमात्रेण जंतवः

आम्ही सर्व भुवनही गिळू शकतो; पण वाराणसी नगरी सोडून देऊ, कारण तेथे प्राणी केवळ मृत्युमात्रानेच मुक्त होतात.

Verse 36

कुतोऽयं धूमसंभारो ज्वालावल्यः कुतस्त्वमूः । को वा मृत्युंजयं रुद्रं नो विद्यान्मदमोहितः

हा धुराचा घनसंचय कुठून, आणि या ज्वाळांच्या माळा कुठून? मद-मोहाने मत्त झालेला कोण रुद्र—मृत्युंजय—याला ओळखणार नाही?

Verse 37

इति पारिषदाः शंभोर्महाभय भयप्रदाः जल्पंतः कल्पयामासुः प्राकारं गगनस्पृशम्

अशा रीतीने शंभूचे पार्षद—महाभयानेही भयप्रद—परस्पर बोलत बोलत आकाशाला स्पर्श करणारा प्राकार उभारू लागले.

Verse 38

शकलीकृत्य बहुशः शिलावत्प्रलयानलम् । नंदी च नंदिषेणश्च सोमनंदी महोदरः

प्रलयाची अग्नीही जणू दगडासारखी मानून त्यांनी पुन्हा पुन्हा तिला चुरडून टाकले। तेथे नंदी, नंदिषेण, सोमनंदी आणि महोदर—हे शिवगणांचे महाबली नायक होते।

Verse 39

महाहनुर्महाग्रीवो महाकालो जितांतकः । मृत्युप्रकंपनो भीमो घंटाकर्णो महाबलः

महाहनु, महाग्रीव, महाकाल आणि जितांतक; मृत्युप्रकंपन, भीम, घंटाकर्ण आणि महाबल—हे सर्व शिवाचे भयानक रक्षक गण म्हणून उभे होते।

Verse 40

क्षोभणो द्रावणो जृंभी पचास्यः पंचलोचनः । द्विशिरास्त्रिशिराः सोमः पंचहस्तो दशाननः

तेथे क्षोभण, द्रावण आणि जृंभी; पचास्य आणि पंचलोचन; द्विशिरा आणि त्रिशिरा; सोम; पंचहस्त आणि दशानन—अशा अद्भुत रूपांचे गण होते, जे सर्व लोकांना थक्क करतील।

Verse 41

चंडो भृंगिरिटिस्तुंडी प्रचंडस्तांडवप्रियः । पिचिंडिलः स्थूलशिराः स्थूलकेशो गभस्तिमान्

चंड, भृंगिरिटि, तुंडी आणि प्रचंड—तांडवप्रिय; तसेच पिचिंडिल, स्थूलशिरा, स्थूलकेश आणि गभस्तिमान—हे उग्र तेजाने ज्वलंत असे शिवगण होते।

Verse 42

क्षेमकः क्षेमधन्वा च वीरभद्रो रणप्रियः । चंडपाणिः शूलपाणिः पाशपाणिः करोदरः

क्षेमक आणि क्षेमधन्वा; रणप्रिय वीरभद्र; चंडपाणी, शूलपाणी, पाशपाणी आणि करोदर—हे शस्त्रधारी गण शिवाच्या आज्ञेचे सेवक होते।

Verse 43

दीर्घग्रीवोथ पिंगाक्षः पिंगलः पिंगमूर्धजः । बहुनेत्रो लंबकर्णः खर्वः पर्वतविग्रहः

तेव्हा दीर्घग्रीव, पिंगाक्ष, पिंगल व पिंगमूर्धज; तसेच बहुनेत्र, लंबकर्ण, खर्व व पर्वतविग्रह—अद्भुत लक्षणांनी युक्त, महाकाय असे शिवगण होते।

Verse 44

गोकर्णो गजकर्णश्च कोकिलाख्यो गजाननः । अहं वै नैगमेयश्च विकटास्योट्टहासकः

गोकर्ण व गजकर्ण, कोकिलाख्य व गजानन; आणि मी स्वतः—नैगमेय—तसेच विकटास्य व ओट्टहासक—अशी या गणांची नावे सांगितली गेली।

Verse 45

सीरपाणिः शिवारावो वैणिको वेणुवादनः । दुराधर्षो दुःसहश्च गर्जनो रिपुतर्जनः

सीरपाणी, शिवाराव, वैणिक व वेणुवादन; दुराधर्ष व दुःसह; गर्जन व रिपुतर्जन—हे असे शिवगण होते की ज्यांचा बळ व नाद अजेय होता।

Verse 46

इत्यादयो गणेशानाः शतकोटि दुरासदाः । काश्यां निवारयामासुरपि प्राभंजनीं गतिम्

अशा प्रकारचे आणखीही अनेक गणनायक—शतकोटी, दुर्गम—काशीत त्यांनी प्रचंड वादळासारखी गतीही रोखली, तिचा वेग थांबविला।

Verse 47

क्षुब्धेषु तेषु वीरेषु चकंपे भुवनत्रयम् । दुर्वाससश्च कोपाग्नि ज्वालाभिर्व्याकुलीकृतम्

ते वीर क्षुब्ध होताच त्रिभुवन कंपित झाले; आणि दुर्वासांच्या कोपाग्नीने आपल्या ज्वाळांनी सर्वत्र व्याकुळता निर्माण केली।

Verse 48

तदा विविशतुः काश्यां सूर्याचंद्रमसावपि । न गणैरकृतानुज्ञौ तत्तेजः शमितप्रभौ

तेव्हा सूर्य व चंद्रही काशीत प्रविष्ट झाले; पण शिवगणांची आज्ञा न मिळाल्याने त्यांचे तेज मंद झाले आणि प्रभा शांत झाली।

Verse 49

निवार्य प्रमथानीकमतिक्षुब्धमुमाधवः । मदंश एव हि मुनीरानसूये य एष वै

अतिशय क्षुब्ध झालेल्या प्रमथसैन्याला आवरून उमाधव म्हणाले— “हे अनसूय मुने, हा ऋषी माझ्याच शक्तीचा अंश आहे।”

Verse 50

अथो दुर्वाससे लिंगादाविरासीत्कृपानिधिः । महातेजोमयः शंभुर्मुनिशापात्पुरीमवन्

मग दुर्वासासाठी करुणानिधी प्रभू लिंगातून प्रकट झाले. महातेजोमय शंभूंनी मुनिशापापासून पुरीचे रक्षण केले।

Verse 51

माभूच्छापो मुनेः काश्यां निर्वाणप्रतिबंधकः । इत्यनुक्रोशतो देवस्तस्य प्रत्यक्षतां गतः

“काशीत मुनिचा शाप मोक्षाला अडथळा ठरू नये”—अशा करुणेने देव त्याच्या समोर प्रत्यक्ष झाले।

Verse 52

उवाच च प्रसन्नोस्मि महाक्रोधन तापस । वरयस्व वरः कस्ते मया देयो विशंकितः

आणि प्रभू म्हणाले— “हे महाक्रोधी तपस्वी, मी प्रसन्न आहे. वर माग—तुला कोणता वर द्यावा? संकोच करू नकोस।”

Verse 53

ततो विलज्जितोगस्त्य शापोद्यतकरो मुनिः । अपराद्धं बहु मया क्रोधांधेनेति दुर्धिया

तेव्हा शाप देण्यासाठी हात उचललेला तो मुनी लज्जित झाला, हे अगस्त्य, आणि म्हणाला—“क्रोधांध होऊन दुर्बुद्धीने मी फार मोठा अपराध केला आहे।”

Verse 54

उवाच चेति बहुशो धिङ्मां क्रोधवशंगतम् । त्रैलोक्याभयदां काशीं शप्तुमुद्यतचेतसम्

आणि तो पुन्हा पुन्हा म्हणाला—“धिक्कार असो मला, मी क्रोधाच्या वश झालो; त्रैलोक्याला अभय देणाऱ्या काशीला शाप द्यावा असे माझे मनही उठले!”

Verse 55

दुःखार्णव निमग्नानां यातायातेति खेदिनाम् । कर्मपाशितकंठानां काश्येका मुक्तिसाधनम्

जे दुःखरूपी सागरात बुडाले आहेत, येणे-जाण्याच्या फेर्‍याने खिन्न झाले आहेत, आणि कर्मपाशाने गळा आवळला आहे—त्यांच्यासाठी काशीच एकमेव मुक्तिसाधन आहे।

Verse 56

सर्वेषां जंतुजातानां जनन्येकैक्काशिका । महामृतस्तन्यदात्री नेत्री च परमं पदम्

सर्व जीवजातींसाठी काशिकाच एकमेव जननी आहे; ती महामृत (अमृत) रूपी स्तन्य देते आणि परम पदाकडे नेणारी नेत्री आहे।

Verse 57

जनन्या सह नो काशी लभेदुपमितिं क्वचित् । धारयेज्जननी गर्भे काशी गर्भाद्विमोचयेत्

स्वतःच्या जननीशीही काशीची उपमा कधीच होऊ शकत नाही. जननी गर्भात धारण करते; पण काशी जीवाला गर्भातून—पुनर्जन्मातून—विमुक्त करते।

Verse 58

एवंभूतां तु यः काशीमन्योपि हि शपिष्यति । तस्यैव शापो भविता न तु काश्याः कथंचन

अशी पावन काशीला कोणीही शाप दिला तरी तो शाप शाप देणाऱ्यावरच परत येतो; काशीचे कधीही कोणत्याही प्रकारे अनिष्ट होत नाही.

Verse 59

इति दुर्वाससो वाक्यं श्रुत्वा देवस्त्रिलोचनः । अतीव तुषितो जातः काशीस्तवन लब्धमुत्

दुर्वासांचे हे वचन ऐकून त्रिलोचन देव अत्यंत संतुष्ट झाले; कारण त्यांना काशीचे स्तवनरूप स्तोत्र प्राप्त झाले.

Verse 60

यः काशीं स्तौति मेधावी यः काशीं हृदि धारयेत् । तेन तप्तं तपस्तीव्रं तेनेष्टं क्रतुकोटिभिः

जो मेधावी काशीचे स्तवन करतो आणि काशीला हृदयात धारण करतो, त्याने जणू तीव्र तप केले व कोट्यवधी यज्ञ केल्याचे फळ मिळविले.

Verse 61

जिह्वाग्रे वर्तते यस्य काशीत्यक्षरयुग्मकम् । न तस्य गर्भवासः स्यात्क्वचिदेव सुमेधसः

ज्याच्या जिभेच्या टोकावर ‘काशी’ हे द्वाक्षरी नाम वास करते, त्या सुमेधसाला पुन्हा कधीही गर्भवास होत नाही.

Verse 62

यो मंत्रं जपति प्रातः काशी वर्णद्वयात्मकम् । स तु लोकद्वयं जित्वा लोकातीतं व्रजेत्पदम्

जो प्रातःकाळी ‘काशी’ हा द्विवर्णात्मक मंत्र जपतो, तो दोन्ही लोक जिंकून लोकातीत परम पदाला पोहोचतो.

Verse 63

आनुसूयेय ते ज्ञानं काशीस्तवन पुण्यतः । यथेदानीं समुत्पन्नं तथा न तपसः पुरा

हे अनुसूयेय! काशीस्तवनाच्या पुण्यप्रभावाने तुझ्यात जे ज्ञान आता उत्पन्न झाले आहे, तसे ज्ञान पूर्वी केवळ तपाने कधीच झाले नव्हते।

Verse 64

मुने न मे प्रियस्तद्वद्दीक्षितो मम पूजकः । यादृक्प्रियतरः सत्यं काशीस्तवन लालसः

हे मुने! माझा दीक्षित भक्त किंवा माझा पूजकही तितका प्रिय नाही; खरे सांगतो—काशीस्तवनाची लालसा धरणारा मला अधिक प्रिय आहे।

Verse 65

तादृक्तुष्टिर्न मे दानैस्तादृक्तुष्टिर्न मे मखैः । न तुष्टिस्तपसा तादृग्यादृशी काशिसंस्तवैः

दानांनी मला तशी तुष्टी होत नाही, यज्ञांनीही नाही; तपानेही तशी प्रसन्नता होत नाही—जशी काशीच्या स्तुतिगीतांनी होते।

Verse 66

आनंदकाननं येन स्तुतमेतत्सुचेतसा । तेनाहं संस्तुतः सम्यक्सर्वैः सूक्तैः श्रुतीरितैः

ज्याने शुद्धचित्ताने या आनंदकाननाची स्तुती केली, त्याच्यामुळे मीही जणू श्रुतीत सांगितलेल्या सर्व सूक्तांनी यथार्थ रीतीने स्तुत झालो आहे।

Verse 67

तव कामाः समृद्धाः स्युरानुसूयेय तापस । ज्ञानं ते परमं भावि महामोहविनाशनम्

हे अनुसूयेय तापसा! तुझ्या सर्व कामना समृद्ध होवोत; आणि तुझ्यात परम ज्ञान प्रकट होवो—जे महामोहाचा नाश करणारे आहे।

Verse 68

अपरं च वरं ब्रूहि किं दातव्यं तवानघ । त्वादृशा एव मुनयः श्लाघनीया यतः सताम्

आणखी एक वर सांग—हे निष्पाप! तुला काय द्यावे? कारण तुझ्यासारखे मुनीच सज्जनांत स्तुत्य व प्रशंसनीय असतात।

Verse 69

यस्यास्त्वेव हि सामर्थ्यं तपसः क्रुद्ध्यतीहसः । कुपितोप्यसमर्थस्तु किं कर्ता क्षीणवृत्तिवत्

ज्याच्या तपाचे खरे सामर्थ्य असते, त्याचा क्रोधही प्रभावी ठरतो. पण रागावूनही जो असमर्थ, तो क्षीण उपजीविकेसारखा काय करणार?

Verse 70

इति श्रुत्वा परिष्टुत्य दुर्वासाः कृत्तिवाससम् । वरं च प्रार्थयामास परिहृष्ट तनूरुहः

हे ऐकून दुर्वासांनी कृत्तिवास (शिव) यांची सर्वतोमुखी स्तुती केली; आणि हर्षाने रोमांचित होऊन वर मागितला।

Verse 71

दुर्वासा उवाच । देवदेव जगन्नाथ करुणाकर शंकर । महापराधविध्वंसिन्नंधकारे स्मरांतक

दुर्वासा म्हणाले—हे देवाधिदेव, जगन्नाथ, करुणाकर शंकर! हे महापराधविध्वंसक, हे अंधकारसंहारक, हे स्मरांतक!

Verse 72

मृत्युंजयोग्रभूतेश मृडानीश त्रिलोचन । यदि प्रसन्नो मे नाथ यदि देयो वरो मम

हे मृत्युंजय, हे उग्र भूतेश, हे मृडानीश त्रिलोचन! हे नाथ, जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, जर मला वर द्यावयाचा असेल…

Verse 73

तदिदं कामदं नाम लिगमस्त्विह धूर्जटे । इदं च पल्वलं मेत्र कामकुंडाख्यमस्तु वै

म्हणून, हे धूर्जटे, येथे या लिंगाचे नाव ‘कामद’ (इच्छित फल देणारे) असे होवो; आणि हे सखा, हे सरोवर निश्चयच ‘कामकुंड’ या नावाने प्रसिद्ध होवो।

Verse 74

देवदेव उवाच । एवमस्तु महातेजो मुने परमकोपन । यत्त्वया स्थापितं लिंगं दुर्वासेश्वरसंज्ञितम्

देवाधिदेव म्हणाले—“तथास्तु, हे महातेजस्वी मुने, हे परमकोपी। तुझ्या द्वारा स्थापित हे लिंग ‘दुर्वासेश्वर’ या नावाने ओळखले जावो।”

Verse 75

तदेव कामकृन्नृणां कामेश्वरमिहास्त्विति । यः प्रदोषे त्रयोदश्यां शनिवासरसंयुजि

तेच लिंग येथे मनुष्यांच्या इच्छा पूर्ण करणारे ‘कामेश्वर’ होवो. जो कोणी प्रदोषकाळी, त्रयोदशी तिथीस, जेव्हा ती शनिवारयुक्त असेल…

Verse 76

संस्नास्यति नरो धीमान्कामकुंडे त्वदास्पदे । त्वत्स्थापितं च कामेशं लिंगं द्रक्ष्यति मानवः

जो बुद्धिमान पुरुष तुझ्या पवित्र आश्रय असलेल्या ‘कामकुंडा’त स्नान करील, आणि तुझ्या द्वारा स्थापित ‘कामेश’ लिंगाचे दर्शन घेईल…

Verse 77

स वै कामकृताद्दोषाद्यामीं नाप्स्यति यातनाम् । बहवोपि हि पाप्मानो बहुभिर्जन्मभिः कृताः

तो कामजन्य दोषामुळे यमाची यातना त्याला भोगावी लागणार नाही. अनेक जन्मांत केलेली पुष्कळ पापेही…

Verse 78

कामतीर्थांबु संस्नानाद्यास्यंति विलयं क्षणात् । कामाः समृद्धिमाप्स्यंति कामेश्वर निषेवणात्

कामतीर्थाच्या जलात स्नान केल्याने क्षणातच क्लेशांचा लय होतो. आणि कामेश्वराची भक्तिभावाने सेवा-आराधना केल्याने अभिष्ट कामना पूर्ण समृद्धीस प्राप्त होतात.

Verse 79

इति दत्त्वा वराञ्शंभुस्तल्लिंगे लयमाययौ । स्कंद उवाच । तल्लिंगाराधनात्कामाः प्राप्ता दुर्वाससा भृशम्

अशा रीतीने वर देऊन शंभू त्या लिंगातच लीन झाले. स्कंद म्हणाले—त्या लिंगाची आराधना केल्याने दुर्वासांनी आपल्या अभिष्ट कामना अत्यंत प्रमाणात प्राप्त केल्या.

Verse 80

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काश्यां कामेश्वरः सदा । पूजनीयः प्रयत्नेन महाकामाभिलाषुकैः

म्हणून काशीत असलेल्या कामेश्वराचे सदैव सर्व प्रयत्नांनी पूजन करावे—विशेषतः जे महान फल व सिद्धीची तीव्र अभिलाषा धरतात त्यांनी.

Verse 81

कामकुंडकृतस्नानैर्महापातकशांतये । इदं कामेश्वराख्यानं यः पठिष्यति पुण्यवान् । यः श्रोष्यति च मेधावी तौ निष्पापौ भविष्यतः

कामकुंडात स्नान केल्याने महापातक शांत होतात. जो पुण्यवान हा कामेश्वराख्यानाचा पाठ करील आणि जो मेधावी ते श्रवण करील—ते दोघेही निष्पाप होतील.

Verse 85

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे दुर्वाससो वरप्रदानं नाम पंचाशीतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या चतुर्थ भागातील काशीखंडाच्या उत्तरार्धात ‘दुर्वासास वरप्रदान’ नामक पंच्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला.