Adhyaya 16

Verse 1

स्कन्द उवाच । ज्येष्ठेश्वरस्य परितो लिंगान्यन्यानि यानि तु । तानि ते कथयिष्यामि शृणु वातापितापन

स्कंद म्हणाले—हे वातापितापन, ऐक; ज्येष्ठेश्वराच्या सभोवती जी इतर पावन लिंगे आहेत, ती मी तुला आता सांगतो।

Verse 2

ज्येष्ठेशाद्दक्षिणे भागे लिंगमप्सरसां शुभम् । तत्रैवाप्सरसः कूपः सौभाग्योदकसंज्ञकः

ज्येष्ठेश्वराच्या दक्षिण भागी अप्सरांचा शुभ लिंग ‘अप्सरसेश्वर’ आहे; तेथेच ‘सौभाग्योदक’ नावाचा अप्सरा-कूपही प्रसिद्ध आहे।

Verse 3

तत्कूपजलसुस्नातो विलोक्याप्सरसेश्वरम् । न दौर्भाग्यमवाप्नोति नारी वा पुरुषोथवा

त्या कूपाच्या जलात उत्तम स्नान करून आणि अप्सरसेश्वराचे दर्शन घेतल्यास, स्त्री असो वा पुरुष—कोणालाही दुर्दैव प्राप्त होत नाही।

Verse 4

तत्रैव कुक्कुटेशाख्यं लिंगं वापीसमीपगम् । तस्य पूजनतः पुंसां कुटुंबं परिवर्धते

तेथेच वापीजवळ ‘कुक्कुटेश’ नावाचे लिंग आहे. त्याचे पूजन केल्याने पुरुषांचे कुटुंब व वंश वाढत-फुलत जातो।

Verse 5

पितामहेश्वरं लिंगं ज्येष्ठवापीतटे शुभम् । तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा पितॄणां मुदमर्पयेत्

ज्येष्ठवापीच्या शुभ तीरावर ‘पितामहेश्वर’ नावाचे लिंग आहे. तेथे श्राद्ध केल्याने मनुष्य पितरांना आनंद व तृप्ती अर्पण करतो।

Verse 6

पितामहेशान्नैरृत्यां पूजनीयं प्रयत्नतः । गदाधरेश्वरं लिंगं पितॄणां परितृप्तिदम्

पितामहेश्वराच्या नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेस प्रयत्नपूर्वक गदाधरेश्वर नामक लिंगाची पूजा करावी; ते पितरांना पूर्ण तृप्ती देणारे आहे.

Verse 7

दिशि पुण्यजनाख्यायां लिंगाज्ज्येष्ठेश्वरान्मुने । वासुकीश्वरसंज्ञं च लिंगमर्च्यं समंततः

हे मुने, पुण्यजन नावाच्या दिशेत ज्येष्ठेश्वराच्या लिंगापासून पुढे वासुकीश्वर संज्ञक आणखी एक लिंग आहे; ते सर्वांनी सर्वत्र पूज्य आहे.

Verse 8

तत्र वासुकिकुंडे च स्नानदानादिकाः क्रियाः । सर्पभीतिहराः पुंसां वासुकीशप्रभावतः

तेथे वासुकी-कुंडात स्नान, दान इत्यादी कृत्ये वासुकीश्वराच्या प्रभावाने लोकांचा सर्पभय दूर करतात.

Verse 9

यः स्नातो नागपंचम्यां कुंडे वासुकिसंज्ञिते । न तस्य विषसंसर्गो भवेत्सर्पसमुद्भवः

जो नागपंचमीला वासुकी नावाच्या कुंडात स्नान करतो, त्याला सर्पजन्य विषाचा संसर्ग होत नाही.

Verse 10

कर्तव्या नागपञ्चम्यां यात्रा वर्षासु तत्र वै । नागाः प्रसन्ना जायंते कुले तस्यापि सर्वदा

वर्षाकाळात नागपंचमीच्या दिवशी तेथे यात्रा नक्की करावी; त्यामुळे त्याच्या कुलातही नाग सदैव प्रसन्न राहतात.

Verse 11

तत्कुण्डात्पश्चिमे भागे लिंगं वै तक्षकेश्वरम् । पूजनीयं प्रयत्नेन भक्तानां सर्वसिद्धिदम्

त्या पवित्र कुंडाच्या पश्चिम भागी तक्षकॆश्वर नावाचे लिंग विराजमान आहे। ते भक्तांना सर्वसिद्धी देणारे असल्याने प्रयत्नपूर्वक त्याची पूजा करावी।

Verse 12

मुनेस्तस्योत्तरे भागे कुण्डं तक्षकसंज्ञितम् । कृतोदकक्रियस्तत्र न सर्पैरभिभूयते

त्या मुनीच्या स्थानाच्या उत्तर भागी तक्षक नावाचे कुंड आहे. तेथे उदकक्रिया केल्यास मनुष्य सर्पांनी बाधित होत नाही।

Verse 13

तत्कुण्डादुत्तरे भागे क्षेत्रं क्षेमकरः सदा । भक्तानां साध्वसध्वंसी कपाली नाम भैरवः

त्या कुंडाच्या उत्तर भागी सदैव क्षेम देणारे क्षेत्र आहे. तेथे ‘कपाली’ नावाचे भैरव विराजमान असून भक्तांचे भय नष्ट करतात।

Verse 14

भैरवस्य महाक्षेत्रं तद्वै साधकसिद्धिदम् । तत्र संसाधिता विद्याः षण्मासातत्सिद्धिमाप्नुयुः

ते भैरवाचे महाक्षेत्र असून साधकांना सिद्धी देणारे आहे. तेथे साधिलेल्या विद्या सहा महिन्यांतच सिद्धी प्राप्त करून देतात।

Verse 15

तत्र चण्डी महामुण्डा भक्तविघ्नोपशांतिदा । बलिपूजोपहाराद्यैः पूज्या स्वाभीष्टसिद्धये

तेथे चंडी महामुंडा विराजमान असून भक्तांचे विघ्न शांत करणारी आहे. स्वाभीष्ट सिद्धीसाठी बलि, पूजा व उपहार इत्यादी अर्पून तिची पूजा करावी।

Verse 16

तस्या यात्रां तु यः कुर्यान्महाष्टम्यां नरोत्तमः । यशस्वी पुत्रपौत्राढ्यो लक्ष्मीवांश्चापि जायते

जो उत्तम पुरुष महाष्टमीच्या दिवशी तिची यात्रा करतो, तो यशस्वी होतो, पुत्र-पौत्रांनी समृद्ध होतो आणि लक्ष्मीसम्पन्नही होतो.

Verse 17

महामुण्डा प्रतीच्यां तु चतुःसागरवापिका । तस्यां स्नातो भवेत्स्नातः सागरेषु चतुर्ष्वपि

महामुण्डेच्या पश्चिमेस ‘चतुःसागर’ नावाची वापी आहे. तिच्यात स्नान करणारा जणू चारही समुद्रांत स्नान केल्यासारखा होतो.

Verse 18

महाप्रसिद्धं तत्स्थानं चतुःसागरसंज्ञितम् । चत्वारि तत्र लिंगानि सागरैः स्थापितानि च

ते स्थान ‘चतुःसागर’ या नावाने अत्यंत प्रसिद्ध आहे. तेथे चार लिंगे आहेत; ती सागरांनीच स्थापित केली आहेत.

Verse 19

तस्या वाप्याश्चतुर्दिक्षु पूजितानि दहंत्यघम् । तदुत्तरे महालिंगं वृषभेश्वरसंज्ञितम्

त्या वापीच्या चारही दिशांना पूजिलेले लिंग पाप दग्ध करतात. तिच्या उत्तरेस ‘वृषभेश्वर’ नावाचे महालिंग आहे.

Verse 20

हरस्य वृषभेणैव स्थापितं तत्स्वभक्तितः । तस्य दर्शनतः पुंसां षण्मासान्मुक्तिरुद्भवेत्

ते हराच्या वृषभाने (नंदीने) स्वभक्तीने स्थापित केले. त्याचे केवळ दर्शन घेतल्याने मनुष्याला सहा महिन्यांत मुक्तीचा उदय होतो.

Verse 21

वृषेश्वरादुदीच्यां तु गंधर्वेश्वरसंज्ञितम् । गंधर्वकुण्डं तत्प्राच्यां तत्र स्नात्वा नरोत्तमः

वृषेश्वराच्या उत्तरेस ‘गंधर्वेश्वर’ नावाचे पुण्यस्थान आहे आणि त्याच्या पूर्वेस गंधर्व-कुंड आहे. तेथे स्नान केल्याने उत्तम पुरुष पवित्र होऊन त्या तीर्थाचे प्रशंसित फल प्राप्त करण्यास पात्र होतो.

Verse 22

गंधर्वेश्वरमभ्यर्च्य दत्त्वा दानानि शक्तितः । सन्तर्प्य पितॄदेवांश्च गंधर्वैः सह मोदते

गंधर्वेश्वराची विधिपूर्वक पूजा करून, शक्तीनुसार दान देऊन, तसेच पितर व देव यांना तृप्त करून मनुष्य गंधर्वांसह आनंदित होतो.

Verse 23

कर्कोटनामा नागोस्ति गन्धर्वेश्वरपूर्वतः । तत्र कर्कोटवापी च लिंगं कर्कोटकेश्वरम्

गंधर्वेश्वराच्या पूर्वेस कर्कोट नावाचा एक नाग आहे. तेथे कर्कोट-वापी (तळे) आणि ‘कर्कोटकेश्वर’ नावाचे लिंगही आहे.

Verse 24

तस्यां वाप्यां नरः स्नात्वा कर्कोटेशं समर्च्य च । कर्कोटनागमाराध्य नागलोके महीयते

त्या वापीत स्नान करून, कर्कोटेशाचे विधिपूर्वक पूजन करून आणि कर्कोट नागाची आराधना केल्यास मनुष्य नागलोकी मान पावतो.

Verse 25

कर्कोट नागो यैर्दृष्टस्तद्वाप्यां विहितोदकैः । क्रमते न विषं तेषां देहे स्थावरजंगमम्

ज्यांनी कर्कोट नागाचे दर्शन घेतले आणि त्या वापीचे विधिसंस्कारित जल वापरले, त्यांच्या देहावर स्थावर वा जंगम कोणत्याही विषाचा परिणाम होत नाही.

Verse 26

कर्कोटेशात्प्रतीच्यां तु धुंधुमारीश्वराभिधम् । तल्लिंगाभ्यर्चनात्पुंसां न भवेद्वैरिजं भयम्

कर्कोटेशाच्या पश्चिमेस धुंधुमारीश्वर नावाचे शिवलिंग आहे. त्या लिंगाची अर्चना केल्याने पुरुषांना शत्रूंमुळे उत्पन्न होणारे भय राहत नाही.

Verse 27

पुरूरवेश्वरं लिंगं तदुदीच्यां व्यवस्थितम् । द्रष्टव्यं तत्प्रयत्नेन चतुर्वर्गफलप्रदम्

त्याच्या उत्तरेस पुरूरवेश्वराचे शिवलिंग स्थित आहे. चतुर्वर्ग—धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष—यांचे फल देणारे म्हणून ते प्रयत्नपूर्वक दर्शनास योग्य आहे.

Verse 28

दिग्गजेनार्चितं लिंगं सुप्रतीकेन तत्पुरः । सुप्रतीकेश्वरं नाम्ना यशोबलविवर्धनम्

त्याच्या समोर सुप्रतीक नावाच्या दिग्गजाने अर्चिलेलं शिवलिंग आहे. ते सुप्रतीकेश्वर म्हणून प्रसिद्ध असून यश व बल वाढवते.

Verse 29

सरश्च सुप्रतीकाख्यं तत्पुरो भासते महत् । तत्र स्नात्वा च तल्लिंगं दृष्ट्वा दिक्पतितां लभेत्

त्याच्या समोर सुप्रतीक नावाचं भव्य सरोवर शोभून दिसतं. तेथे स्नान करून आणि त्या लिंगाचं दर्शन घेतल्यास दिक्पतीपद प्राप्त होतं.

Verse 30

तत्रास्त्येका महागौरी नाम्ना विजयभैरवी । रक्षार्थमुत्तराद्वारि स्थिता पूज्येष्टसिद्धये

तेथे महागौरीचे एक रूप ‘विजयभैरवी’ या नावाने आहे. रक्षणासाठी ती उत्तरद्वारी स्थित असून इष्टसिद्धीसाठी तिची पूजा करावी.

Verse 31

वरणायास्तटे रम्ये गणौ हुंडनमुंडनौ । क्षेत्ररक्षां विधत्तस्तौ विघ्नस्तंभन कारकौ

वरणा नदीच्या रम्य तीरावर हुंडन व मुंडन असे दोन गण आहेत. ते क्षेत्राची रक्षा करतात आणि विघ्नांना थांबवून स्तंभित करणारे आहेत.

Verse 32

तौ द्रष्टव्यौ प्रयत्नेन क्षेत्रनिर्विघ्न हेतवे । हुंडनेशं मुंडनेशं तत्र दृष्ट्वा सुखी भवेत्

क्षेत्र निर्विघ्न व्हावे म्हणून त्या दोघांचे प्रयत्नपूर्वक दर्शन करावे. तेथे हुंडनेश व मुंडनेश यांचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य सुखी व निश्चिंत होतो.

Verse 33

स्कंद उवाच । इल्वलारे कथामेकां शृणुष्वावहितो भव । वरणायास्तटे रम्ये यद्वृत्त पूर्वमुत्तमम्

स्कंद म्हणाले—हे इल्वलार, एक कथा ऐक; सावध होऊन ऐक. वरणा नदीच्या रम्य तीरावर पूर्वी जे उत्तम वृत्तांत घडले, ते ऐक.

Verse 34

एकदाद्रींद्रमालोक्य मेना संहृष्टमानसम् । उमां संस्मृत्य निःश्वस्य प्रोवाचेति पतिव्रता

एकदा पर्वतराज (हिमालय) पाहून मेनेचे मन आनंदित झाले. पतिव्रता मेना उमेचे स्मरण करून निश्वास टाकून मग बोलली.

Verse 35

मेनोवाच । आर्यपुत्र न जानामि प्रवृत्तिमपि कांचन । विवाहसमयादूर्ध्वं तस्या गौर्या गिरीश्वर

मेना म्हणाली—हे आर्यपुत्र, हे गिरीश्वर! विवाहसमयानंतर त्या गौरीची कोणतीही प्रवृत्ती/वार्ता मला किंचितही माहीत नाही.

Verse 36

स वृषेंद्रगतिर्देवो भस्मोरग विभूषणः । महापितृवनावासो दिग्वासाः क्वास्ति संप्रति

ज्यांचा वाहन वृषभराज आहे, जे भस्म व नागांनी विभूषित, महापितृवनात वास करणारे व दिगंबर—तो देव आता कुठे आहे?

Verse 37

अष्टौ या मातरो दृष्टा ब्राह्मी प्रभृतयः प्रिय । स्वस्वरूपास्ता मन्येऽहं बालिकाः कष्टहेतवः

प्रिये, ब्राह्मी आदी ज्या आठ मातृका दिसल्या, त्या आपापल्या रूपात स्थित आहेत; मला वाटते त्या त्या बालिकेच्या क्लेशाचे कारण होत आहेत.

Verse 38

तस्यैकस्य न कोप्यन्योस्त्यद्वितीयस्य शूलिनः । तदुदंतप्रवृत्त्यै च क्रियतामुद्यमो विभो

त्या एकमेव, अद्वितीय शूलिनाशिवाय दुसरा कोणी नाही. म्हणून, हे विभो, त्या वृत्तांताची खरी प्रवृत्ती जाणण्यासाठी प्रयत्न करावा.

Verse 39

तस्याः प्रियाया वाक्येन तदपत्यप्रियो गिरिः । उवाच वचनं सास्रमुमा वात्सल्यसन्नगीः

प्रियाच्या वचनांनी प्रेरित होऊन, अपत्यप्रिय गिरिराजांनी उमेवरील वात्सल्याने गळा दाटून, अश्रूंनी भरलेल्या स्वरात वचन उच्चारले.

Verse 40

गिरिराज उवाच । अहमेव गमिष्यामि तस्या मेने गवेषणे । नितरां बाधते प्रेम तददृष्ट्यग्निदूषितम्

गिरिराज म्हणाले—हे मेने, मीच स्वतः तिच्या शोधासाठी जाईन. तिचे दर्शन न झाल्याच्या अग्नीने दग्ध झालेले प्रेम मला फारच छळते.

Verse 41

यदा प्रभृति सा गौरी निर्गता मम सद्मतः । मन्ये मेने तदारभ्य पद्मसद्मा विनिर्ययौ

ज्या क्षणापासून गौरी माझ्या सदनातून निघून गेली, त्या क्षणापासून मला असे वाटते की तेव्हापासून माझ्या हृदय-सुखाचे ‘पद्म-धाम’ही जणू बाहेर निघून गेले; तिच्या विरहाने सर्व रिकामे झाले।

Verse 42

तदालापामृतधयौ न मे शब्दग्रहौ प्रिये । प्राणेश्वरि तदारभ्य स्यातां शब्दांतरग्रहौ

प्रिये—हे प्राणेश्वरी! तिच्या संवादामृतापासून मी वंचित झाल्यापासून माझे कान खरे शब्दच जणू ग्रहण करत नाहीत; तेव्हापासून ते फक्त ‘इतर शब्द’च पकडतात, तिच्या वाणीविना रिकामे।

Verse 43

जैवातृकी यतोह्नः स्याद्दूरीभूता दृशोर्मम । अहो जैवातृकी ज्योत्स्ना ततोह्नोति दुनोति माम्

माझ्या डोळ्यांपासून ती जैवातृकी चांदणी दूर झाली, तेव्हा जणू दिवसच आला असे वाटते। अहो! तीच चांदणी निघून जाऊन दिवसाचा दाह जागवते आणि मला जाळते, छळते।

Verse 44

इत्युक्त्वादाय रत्नानि वासांसि विविधानि च । धराधरेंद्रो निर्यातः शुभलग्नबलोदये

असे बोलून पर्वतधारकांतील श्रेष्ठ (हिमवान) यांनी रत्ने व विविध वस्त्रे घेतली आणि शुभ लग्नात, शुभ निमित्ते प्रबळ असता, प्रस्थान केले।

Verse 45

अगस्त्य उवाच । कानि कानि च रत्नानि कियंत्यपि च षण्मुख । यान्यादाय प्रतस्थे स तानि मे ब्रूहि पृच्छतः

अगस्त्य म्हणाले—हे षण्मुख! ती कोणती कोणती रत्ने होती आणि किती होती? तो निघताना जी जी वस्तू घेऊन गेला, ती माझ्या विचारण्यावरून मला सांग।

Verse 46

स्कंद उवाच । तुला मुक्ताफलानां तु कोटिद्वय परीमिताः । तथा वारितराणां च हीरकाणां तुला शतम्

स्कंद म्हणाले—मुक्ताफळांचे वजन दोन कोटी तुला होते; तसेच श्रेष्ठ रत्नांतील हिऱ्यांचे वजन शंभर तुला होते।

Verse 47

नवलक्षाधिकं विप्र षडस्राणां सुतेजसाम् । लक्षद्वयं विदूराणां तुलाविमलवर्चसाम

हे विप्र! तेजस्वी षडस्र रत्नांचे परिमाण नऊ लक्षांहून थोडे अधिक होते; आणि निर्मळ तेज असलेल्या वैदूर्य (लहसुनिया) रत्नांचे दोन लक्ष तुला होते।

Verse 48

कोटयः पद्मरागाणां पंचावैहि तुला मुने । पुष्पराग तुलालक्षं गुणितं नवसंख्यया

हे मुने! पद्मराग (माणिक) पाच कोटी तुला होते; आणि पुष्पराग (पिवळा नीलम) एक लक्ष तुला—नऊ पट करून होते।

Verse 49

तथा गोमेद रत्नानां तुलालक्षमिता मुनै । इंद्रनीलमणीनां च तुलाः कोट्यर्ध संमिताः

हे मुने! गोमेद रत्नांचे परिमाण एक लक्ष तुला होते; आणि इंद्रनील मण्यांचे परिमाण अर्धा कोटी तुला होते।

Verse 50

गरुडोद्गाररत्नानां तुलाः प्रयुतसंमिताः । शुद्धविद्रुमरत्नानां तुलाश्च नवकोटयः

गरुडोद्गार रत्नांचे परिमाण दहा हजार तुला होते; आणि शुद्ध विद्रुम (प्रवाळ) रत्नांचे परिमाण नऊ कोटी तुला होते।

Verse 51

अष्टांगाभरणानां च संख्या कर्तुं न शक्यते । वाससां च विचित्राणां कोमलानां तथा मुने

हे मुने, अंगांगावर शोभणाऱ्या अलंकारांची संख्या मोजता येत नाही; तसेच विचित्र व कोमल वस्त्रेही गणनेपलीकडे आहेत।

Verse 52

चामराणि च भूयांसि द्रव्याण्यामोदवंति च । सुवर्णदासदास्यादीन्यसंख्यातानि वै मुने

अनेक चामरे आहेत आणि सुगंधी, मनोहर द्रव्येही असंख्य आहेत; तसेच हे मुने, सुवर्णमय दास-दासीही अनगिनत आहेत।

Verse 53

सर्वाण्यपि समादाय प्रतस्थे भूधरेश्वरः । आगत्य वरणातीरं दूरात्काशीमलोकयत्

हे सर्व घेऊन भूधरेश्वर निघाले; वरणा नदीच्या तीरावर येऊन त्यांनी दूरून काशीचे दर्शन घेतले।

Verse 54

अनेकरत्ननिचयैः खचिताऽखिलभूमिकाम् । नानाप्रासादमाणिक्यज्योतिस्ततततांबराम्

त्यांनी पाहिले की सारी भूमी अनेक रत्नसंचयांनी जडलेली आहे आणि नानाविध प्रासादांतील माणिक्यप्रभेने आकाश व्यापलेले आहे।

Verse 55

सौधाग्रविविधस्वर्णकलशोज्वलदिङ्मुखाम् । जयंतीवैजयंतीनां निकरैस्त्रिदिवस्थलीम्

उंच सौधांच्या शिखरांवरील विविध सुवर्णकलशांनी दिशामुखे उजळली होती; जयंती-वैजयंती माळांच्या समूहांनी ती जणू त्रिदिवस्थलीच भासत होती।

Verse 56

महासिद्ध्यष्टकस्यापि क्रीडाभवनमद्भुतम् । जितकल्पदुमवनां वनैः सर्वफलावनैः

तेथे अष्ट महासिद्धींचेही अद्भुत क्रीडाभवन होते; आणि अशी वने होती की कल्पवृक्षांच्या उपवनांनाही जिंकतील, सर्व प्रकारची फळे देणारी।

Verse 57

इति काशीसमृद्धिं स विलोक्याभूद्विलज्जितः । उवाच च मनस्येव भूधरेंद्र इदं वचः

अशी काशीची समृद्धी पाहून तो लज्जित झाला; आणि पर्वतराजाने जणू मनातल्या मनात हे वचन उच्चारले।

Verse 58

प्रासादेषु प्रतोलीषु प्राकारेषु गृहेषु च । गोपुरेषु विचित्रेषु कपाटेषु तटेष्वपि

प्रासादांत, प्रवेशद्वारांत व प्राकारांत, घरांतही; विचित्र गोपुरांत, कपाटांत, आणि तटांवरही—

Verse 59

मणिमाणिक्यरत्नानामुच्छलच्चारुरोचिषाम् । ज्योतिर्जालैर्जटिलितं ययेदमवलोक्यते

मोती, माणिक व रत्नांच्या उसळत्या मनोहर तेजातून उठलेल्या प्रकाश-जाळ्यांनी ते गुंतलेले दिसत होते।

Verse 60

द्यावाभूम्योरंतरालं तथेति समवैम्यहम् । ईदृक्संपत्तिसंभारः कुवेरस्यापि नो गृहे

‘हे खरेच स्वर्ग आणि पृथ्वी यांमधील अंतराळच आहे, असे मी मानतो. अशी संपत्तीची राशी कुबेराच्या घरातही नाही.’

Verse 61

अपि वैकुंठभुवने नेतरस्येह का कथा । इति यावद्गिरींद्रोसौ संभावयति चेतसि

“वैकुंठधामातही यासारखे काही नाही—मग इथे दुसरीकडे काय सांगावे?” असे मनात विचार करीत गिरिराज चिंतन करू लागला।

Verse 62

तावत्कार्पटिकः कश्चित्तल्लोचनपथं गतः । आहूय बहुमानं तमपृच्छच्चाचलेश्वरः

तेवढ्यात एक कार्पटिक भिक्षुक त्याच्या दृष्टीस पडला। अचलेश्वराने त्याला मानाने जवळ बोलावून विचारणा केली।

Verse 63

हिमवानुवाच । हंहो कार्पटिक श्रेष्ठ अध्यास्वैतदिहासनम् । स्वपुरोदंतमाख्याहि किमपूर्वमिहाध्वग

हिमवान म्हणाला—“अरे कार्पटिकश्रेष्ठा, या आसनावर बस. आपल्या देशाची वार्ता सांग; हे प्रवाशा, येथे कोणती अपूर्व गोष्ट घडली आहे?”

Verse 64

कोत्र संप्रत्यधिष्ठाता किमधिष्ठातृ चेष्टितम् । यदि जानासि तत्सर्वमिहाचक्ष्व ममाग्रतः

“आता येथे अधिष्ठाता कोण आहे? त्या अधिष्ठात्याची कृत्ये कोणती? तुला माहीत असेल तर ते सर्व माझ्यासमोर सांग.”

Verse 65

सोपि कार्पटिकस्तस्य गिरिराजस्य भाषितम् । समाकर्ण्य समाचष्टुं मुने समुपचक्रमे

त्या कार्पटिकानेही गिरिराजाचे शब्द ऐकून, हे मुने, वृत्तांत सांगण्यास सुरुवात केली।

Verse 66

कार्पटिक उवाच । आचक्षे शृणु राजेंद्र यत्पृष्टोस्मि त्वयाखिलम् । अहानि पंचषाण्येव व्यतिक्रांतानि मानद

कार्पटिक म्हणाला—हे राजेंद्र, ऐक; तू जे काही विचारलेस ते सर्व मी सांगतो. हे मानद, फक्त पाच किंवा सहाच दिवस झाले आहेत.

Verse 67

समायाते जगन्नाथे पर्वतेंद्र सुतापतौ । सुंदरान्मंदरादद्रेर्दिवोदासे गते दिवि

जेव्हा जगन्नाथ—पर्वतराजकन्येचा पती—आले, आणि सुंदर मंदर पर्वतावरून दिवोदास स्वर्गास गेले होते।

Verse 68

यो वै जगदधिष्ठाता सोधिष्ठातात्र सर्वगः । सर्वदृक्सर्वदः शर्वः कथं न ज्ञायते विभो

जो जगताचा अधिष्ठाता आहे, तोच येथेही अधिष्ठाता, सर्वव्यापी आहे। सर्वदर्शी, सर्वदाता शर्व—हे विभो, तो कसा ओळखला जात नाही?

Verse 69

मन्ये दृषत्स्वरूपोसि दृषदोपि कठोरधीः । यतो विश्वेश्वरं काश्यां न वेत्सि गिरिजापतिम्

मला वाटते तू दगडासारखा देहधारी आहेस—दगडापेक्षाही कठोर बुद्धीचा—कारण काशीत विश्वेश्वर गिरिजापतीला तू ओळखत नाहीस।

Verse 70

स्वभावकठिनात्मापि स वरं हिमवान्गिरिः । प्राणाधिक सुता दानाद्यो धिनोद्विश्वनायकम्

स्वभावाने कठोर असूनही तो श्रेष्ठ हिमवान पर्वत महान ठरला; कारण प्राणांपेक्षा प्रिय कन्येचे दान करून त्याने विश्वनायकाला वरले.

Verse 71

बिभ्रत्सहज काठिन्यं जातो गौरीगुरुर्गुरुः । शंभुं प्रपूज्य सुतया स्रजा विश्वगुरोरपि

सहज काठिण्य धारण करून तो पूज्य आचार्य झाला—गौरीचाही गुरु। विश्वगुरु शंभूची विधिपूर्वक पूजा करून, सुतासह त्यांना माळ अर्पण केली।

Verse 72

चेष्टितं तस्य को वेद वेदवेद्यस्य चेशितुः । मनागिति च जानेहं तच्चेष्टितमिदं जगत्

वेदांनी जाणण्याजोग्या त्या ईश्वर-नियंत्याचे चेष्टित कोण जाणेल? मला इतकेच कळते की हे सारे जग त्याच्याच क्रिया-लीलेचे रूप आहे.

Verse 73

अधिष्ठाता मया ख्यातस्तथाधिष्ठातृ चेष्टितम् । अपूर्वं यत्त्वयापृष्टं तदाख्यामि च तच्छृणु

अधिष्ठाता प्रभूचे वर्णन मी केले आहे, तसेच अधिष्ठात्याच्या क्रियेची रीतही। तू विचारलेला अपूर्व प्रश्न मी सांगतो—लक्ष देऊन ऐक.

Verse 74

शुभे ज्येष्ठेश्वरस्थाने सांप्रतं स उमापतिः । काशीं प्राप्य मुदा तिष्ठेद्गिरिराजांगजा सखः

आता शुभ ज्येष्ठेश्वरस्थानी तो उमापती काशीला येऊन, गिरिराजकन्येसह आनंदाने निवास करीत आहे.

Verse 75

स्कंद उवाच । यदा यदा स गिरिजा मृदुनामाक्षरामृतम् । आविष्करोति पथिकोऽद्रींद्रो हृष्येत्तदातदा

स्कंद म्हणाला—जेव्हा जेव्हा तो पथिक गिरिजेच्या मधुर नामरूपी कोमल अक्षरांचे अमृत प्रकट करतो, तेव्हा तेव्हा पर्वतराज हिमवान् हर्षित होतो.

Verse 76

उमानामामृतं पीतं येनेह जगतीतले । न जातु जननीस्तन्यं स पिबेत्कुंभसंभव

हे कुंभसंभव (अगस्त्य)! ज्याने या पृथ्वीवर उमा-नामाचे अमृत प्राशिले, त्याने पुन्हा कधीही जननीचे स्तन्य पिऊ नये।

Verse 77

उमेतिद्व्यक्षरं मंत्रं योऽहर्निशमनुस्मरेत् । न स्मरेच्चित्रगुप्तस्तं कृतपापमपि द्विज

हे द्विज! जो अहोरात्र ‘उ-मा’ हा द्व्यक्षरी मंत्र सतत स्मरतो, त्याने पाप केले तरी चित्रगुप्त त्याची नोंद घेत नाहीत।

Verse 78

पुनः शुश्राव हिमवान्हृष्टः कार्पटिकोदितम् । कार्पटिक उवाच । राजन्विश्वेश्वरार्थेयः प्रासादो विश्वकर्मणा

पुन्हा हर्षित हिमवानाने कार्पटिकाचे उद्गार ऐकले। कार्पटिक म्हणाला—हे राजन्, विश्वेश्वरासाठी विश्वकर्मा प्रासाद-मंदिर उभारत आहे।

Verse 79

निर्मीयते सुनिर्माणो जन्मि निर्वाणदायिनः । तदपूर्वं न कर्णाभ्यामप्याकर्णितवानहम्

देहधारी जीवांना निर्वाण देणाऱ्या प्रभूसाठी अतिशय सुंदर प्रासाद उभारला जात आहे। असे अपूर्व मी पूर्वी कधी कानांनीही ऐकले नव्हते।

Verse 80

यत्रातिमित्रतेजोभिः शलाकाभिः समंततः । मणिमाणिक्यरत्नानां प्रासादेभित्तयः कृताः

जिथे सर्व बाजूंनी अतिसूर्यसदृश तेजाने झळकणाऱ्या शलाकांसह, प्रासादाच्या भिंती मणि, माणिक्य व विविध रत्नांनी घडविल्या आहेत।

Verse 81

यत्र संति शतं स्तंभा भास्वंतो द्वादशोत्तराः । एकैकं भुवनं धर्तुमष्टाष्टाविति कल्पिताः

जिथे शंभर तेजस्वी स्तंभ आहेत, माप व तेजात द्वादशाहून अधिक। प्रत्येक स्तंभ अष्ट-अष्ट बलयुक्त असा कल्पिला आहे, जणू तो एकटाच एक-एक भुवन धारण करण्यास समर्थ।

Verse 82

चतुर्दशसु या शोभा विष्टपेषु समंततः । तस्मिन्विमाने सास्तीह शतकोटिगुणोत्तरा

चौदा लोकांत सर्वत्र जी शोभा आहे, तीच शोभा त्या विमानात येथे शत-कोटी पट अधिक होऊन विराजते।

Verse 83

चंद्रकांतमणीनां च स्तंभाधार शिलाश्च याः । चित्ररत्नमयैस्तंभैः स्तंभितास्तत्प्रभाभराः

स्तंभांना आधार देणाऱ्या ज्या पायऱ्यांच्या शिळा आहेत, त्या चंद्रकांत मण्यांच्या बनलेल्या आहेत. विचित्र रत्नमय स्तंभांनी त्या आधारलेल्या असून प्रभेच्या भरघोस राशीने झळाळून उठल्या आहेत।

Verse 84

पद्मरागेंद्रनीलानां शालीनाः शालभंजिकाः । नीराजयंत्यहोरात्रं यत्र रजप्रदीपकैः

जिथे पद्मराग व इंद्रनील रत्नांनी घडवलेल्या सुलक्षण शालभंजिका, उज्ज्वल दीपांनी अहोरात्र नीराजन (आरती) करीत असतात।

Verse 85

स्फुरत्स्फटिकनिर्माण श्लक्ष्ण पद्मशिलातले । अनेकरत्नरूपाणि विचित्राणि समंततः

स्फुरणाऱ्या स्फटिकाने बनलेल्या, गुळगुळीत पद्मशिळेच्या तळावर, सर्व बाजूंनी अनेक रत्नरूपे—अद्भुत व विचित्र—दिसून येतात।

Verse 86

आरक्तपीतमंजिष्ठ नीलकिर्मीरवर्णकैः । विन्यस्तानीव भासंते चित्रे चित्रकृतायतः

गडद लाल, सुवर्ण-पिवळे, मंजिष्ठा, निळे व ठिपक्यांचे रंग लाभून ते असे झळकतात की जणू मुद्दाम जडविलेले—चित्रकाराने रेखाटलेल्या विस्तीर्ण चित्राप्रमाणे।

Verse 87

दृक्पिच्छिला विलोक्यंते माणिक्यस्तंभराजयः । यतोऽविमुक्ते स्वक्षेत्रे मोक्षलक्ष्म्यंकुरा इव

माणिक्य-स्तंभांच्या रांगा नजरेला जणू चिकटून राहतात—इतक्या मोहक; कारण अविमुक्त, शिवाच्या स्वक्षेत्री त्या मोक्ष-लक्ष्मीच्या अंकुरांसारख्या भासतात।

Verse 88

रत्नाकरेभ्यः सर्वेभ्यो गणा रत्नोच्चयान्बहून् । राशींश्चक्रुः समानीय यत्राद्रिशिखरोपमान्

सर्व रत्नखाणींतून गणांनी अनेक रत्नांचे ढीग गोळा केले; तेथे आणून पर्वतशिखरांसारखे उंच राशी उभारल्या।

Verse 89

यत्र पातालतलतो नागानां कोशवेश्मतः । गणैर्मणिगणाः सर्वे समाहृत्य गिरीकृताः

तेथे पाताळतळातील नागांच्या कोशगृहांतून गणांनी सर्व प्रकारचे मणी-रत्न गोळा करून पर्वतासारखे ढीग केले।

Verse 90

शिवभक्तः स्वयं यत्र पौलस्त्यः स्वद्रिकूटतः । कोटिहाटककूटानि आनयामास राक्षसैः

तेथे शिवभक्त पौलस्त्याने स्वतःच्या पर्वतशिखरावरून राक्षसांकडून कोटी कोटी सुवर्णाचे ढीग आणविले।

Verse 91

प्रासादनिर्मितिं श्रुत्वा भक्ता द्वीपांतरस्थिताः । माणिक्यानि समाजह्रुर्यथासंख्यान्यहो नृप

प्रासाद-निर्मितीची वार्ता ऐकून दूरद्वीपांत राहणारे भक्त आपल्या-आपल्या शक्तीनुसार माणिक्य रत्ने गोळा करून आणले—अहो नृपा, किती अद्भुत!

Verse 92

चिंतामणिः स्वयं यत्र कमर्णे विश्वकर्मणे । विश्राणयेदहोरात्रं विचित्रांश्चिं तितान्मणीन्

जिथे स्वयं चिंतामणी रत्न दिव्य शिल्पी विश्वकर्म्यास दिवस-रात्र इच्छेप्रमाणे विलक्षण रत्ने प्रदान करीत असतो.

Verse 93

नानावर्णपताकाश्च यत्र कल्पमहीरुहः । अनल्पाः कल्पयंत्येव नित्यभक्तिसमन्विताः

जिथे कल्पवृक्ष नित्यभक्तियुक्त होऊन सतत अनेक रंगांच्या असंख्य पताका निर्माण करीत राहतात.

Verse 94

अब्धयो यत्र सततं दधिक्षीरेक्षुसर्पिषाम् । पंचामृतानां कलशैः स्नपयंति दिनेदिने

जिथे दही, दूध, ऊसाचा रस व तुप यांचे समुद्र सदैव आहेत, आणि दिनोदिन पंचामृताच्या कलशांनी प्रभूचा अभिषेक केला जातो.

Verse 95

यत्र कामदुघा नित्यं स्नपयेन्मधुधारया । स्वदुग्धया स्वयं भक्त्या विश्वेशं लिंगरूपिणम्

जिथे कामधेनू गाय नित्य भक्तीने स्वतः मधुधारा व आपल्या दुधाच्या धारांनी लिंगरूप विश्वेश्वरास स्नान घालते.

Verse 96

गंधसाररसैर्यं च सेवते मलयाचलः । कर्पूररंभा कर्पूरपूरैर्भक्त्या निषेवते

ज्याची सेवा मलयाचल श्रेष्ठ सुगंधी साररसांनी करतो, आणि कर्पूर-रंभा भक्तीने कपूराचे ढिग अर्पून त्याची उपासना करते।

Verse 97

इत्याद्य पूर्वं यत्रास्ति प्रत्यहं शंकरालये । कथं तं त्वमुमाकातं न वेत्सि कठिनाशय

अशी व अधिक गोष्ट शंकराच्या धामात प्रतिदिन पूर्वापासूनच आहे; मग हे कठोरहृदया, तू उमा-कांत त्या प्रभूला कसा ओळखत नाहीस?

Verse 98

इति तस्य समृद्धिं तां दृष्ट्वा जामातुरद्रिराट । त्रपया परिभूतोभून्नितरां कुंभसंभव

जावयाच्या त्या समृद्धीला पाहून पर्वतराज लज्जेने अत्यंत दबला; आणि कुंभसम्भव (अगस्त्य)ही अधिकच विनम्र झाला।

Verse 99

तस्मै कार्पटिकायाथ स दत्त्वा पारितोषिकम् । पुनश्चिंतापरोजातोऽद्रिराट्कार्पटिके गते

मग त्या भिक्षुकाला पारितोषिक देऊन, तो निघून गेल्यावर पर्वतराज पुन्हा चिंतेत पडला।

Verse 100

उवाचेति मनस्येव विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अहो भद्रमिदं जातं यत्त्वया श्रावि शर्मभाक्

विस्मयाने डोळे विस्फारून तो मनातच म्हणाला—“अहो, हे तर कल्याण झाले; तुझ्यामुळे मी हे ऐकले आणि मला समाधान मिळाले।”

Verse 110

यस्य देशो न विदितो यस्तु वृत्तिपराङ्मुखः । आचारहीनमिव यं पुराऽपश्यं कठोरधीः

ज्याचा देश अज्ञात होता आणि जो योग्य वृत्ती व आचारापासून पराङ्मुख झाला होता, त्याला मी पूर्वी पाहिले—जणू आचारहीन, कठोर व अडिग बुद्धीचा।

Verse 120

सुपर्वणि सुपात्राय सुताथ श्रद्धयाधिकम् । येन स्ववित्तमानेन धर्मोपार्जित वित्ततः

शुभ पर्वदिनी, योग्य पात्रास, अधिक श्रद्धेने—आपल्या सामर्थ्यानुसार—धर्माने कमावलेल्या धनातून त्याने दान दिले।

Verse 130

प्रणम्य दंडवद्भूमौ कृतांजलिपुटौ गणौ । कृताभ्यनुज्ञो भ्रूक्षेपाद्विज्ञप्तिमथ चक्रतुः

भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून व हात जोडून, ते दोघे गण—भुवईच्या संकेताने अनुमती मिळाल्यावर—मग आपली विनंती मांडू लागले।

Verse 140

उमा श्रुत्येति संहृष्टा कदंबकुसुमश्रियम् । आनंदांकुरलक्ष्मीवदंगेषु परिबिभ्रती

ते वचन ऐकून उमा हर्षित झाली; कदंबकुसुमांच्या शोभेसारखी, जणू आनंदाचा अंकुर झालेली लक्ष्मी, अंगांगावर धारण करणारी।

Verse 149

श्रुत्वा शैलेश माहात्म्यं श्रद्धया परया नरः । पापकंचुकमुत्सृज्य शिवलोकमवाप्नुयात्

जो मनुष्य शैलेशाचे माहात्म्य परम श्रद्धेने ऐकतो, तो पापरूपी कंचुक टाकून शिवलोक प्राप्त करतो।