Adhyaya 46

Verse 1

अगस्त्य उवाच । कृप्णद्वैपायनः स्कंद शंभुभक्तिपरो यदि । यदि क्षेत्ररहस्यज्ञः क्षेत्रसंन्यासकृद्यदि

अगस्त्य म्हणाले—हे स्कंद! जर कृष्णद्वैपायन (व्यास) शंभुभक्तीत परायण असतील, जर ते क्षेत्राचे रहस्य जाणणारे असतील, आणि जर ते क्षेत्र-संबंधी संन्यास स्थापणारे असतील—

Verse 2

तथा दृष्टप्रभावश्चेत्तथा चेज्ज्ञानिनां वरः । पुरीं वाराणसीं श्रेष्ठां कथं किल शपिष्यति

आणि जर त्यांचा प्रभाव प्रत्यक्ष दिसून आला असेल, तसेच ते खरोखर ज्ञान्यांमध्ये श्रेष्ठ असतील—तर मग ते श्रेष्ठ वाराणसी पुरीला कसे शाप देतील?

Verse 3

स्कंद उवाच । सत्यमेतत्त्वया पृच्छि कथयामि मुने शृणु । तस्य व्यासस्य चरितं भविष्यं त्वयि पृच्छति

स्कंद म्हणाले—तू विचारलेले सत्य आणि योग्य आहे. हे मुने, ऐक—मी सांगतो; तुझ्या प्रश्नानुसार व्यासांचे चरित्र वर्णन करीन।

Verse 4

यदारभ्य मुनेस्तस्य नंदी स्तंभितवान्भुजम् । तदारभ्य महेशानं संस्तौति परमादृतः

ज्या वेळेस नंदीने त्या मुनीचा भुज स्तंभित केला, त्या वेळेपासून तो परम आदराने महेशानाची अखंड स्तुती करीत आहे।

Verse 5

काश्यां तीर्थान्यनेकानि काश्यां लिगान्यनेकशः । तथापि सेव्यो विश्वेशः स्नातव्या मणिकर्णिका

काशीत अनेक तीर्थे आहेत, काशीत असंख्य लिंगेही आहेत; तरीही विश्वेश्वराची सेवा-पूजा करावी आणि मणिकर्णिकेत स्नान करावे।

Verse 6

लिंगेष्वेको हि विश्वेशस्तीर्थेषु मणिकर्णिका । इति संव्याहरन्व्यासस्तद्द्वयं बहु मन्यते

‘लिंगांमध्ये एकमेव विश्वेश्वर, तीर्थांमध्ये मणिकर्णिका’—असे म्हणत व्यास या दोन्हींना अत्यंत मान देतो।

Verse 7

त्यक्त्वा स बहु वाग्जालं प्रातः स्नात्वा दिनेदिने । निर्वाणमंडपे वक्ति महिमानं महेशितुः

तो वाद-विवादाचे बहु वाग्जाल सोडून दररोज पहाटे स्नान करतो; आणि निर्वाणमंडपात महेश्वराची महिमा सांगतो।

Verse 8

शिष्याणां पुरतो नित्यं क्षेत्रस्य महिमा महान् । व्याख्यायते मुदा तेन व्यासेन परमर्षिणा

शिष्यांच्या समोर दररोज त्या परमर्षी व्यासांकडून क्षेत्राची महान महिमा आनंदाने व्याख्यिली जाते।

Verse 9

अत्र यत्क्रियते क्षेत्रे शुभं वाऽशुभमेव वा । संवर्तेपि न तस्यांतस्तस्माच्छ्रेयः समाचरेत्

या काशीक्षेत्री जे काही केले जाते—शुभ असो वा अशुभ—त्याचे फळ प्रलयकाळीही संपत नाही. म्हणून येथे नेहमी श्रेयस्कर व धर्म्य आचरणच निष्ठेने करावे।

Verse 10

क्षेत्रसिद्धिं समीहंते ये चात्र कृतिनो जनाः । यावज्जीवं न तैस्त्याज्या सुधीभिर्मणिकर्णिका

जे कृतार्थ जन येथे क्षेत्रसिद्धीची इच्छा धरतात, त्या सुबुद्धींनी आयुष्यभर मणिकर्णिकेचा त्याग करू नये।

Verse 11

चक्रपुष्करिणी तीर्थे स्नातव्यं प्रतिवासरम् । पुष्पैः पत्रैः फलैस्तोयैरर्च्यो विश्वेश्वरः सदा

चक्रपुष्करिणी तीर्थी दररोज स्नान करावे; आणि पुष्प, पत्र, फल व जल यांनी विश्वेश्वराचे नित्य पूजन करावे।

Verse 12

स्ववर्णाश्रमधर्मश्च त्यक्तव्यो न मनागपि । प्रत्यहं क्षेत्रमहिमा श्रोतव्यः श्रद्धया सकृत्

स्वतःच्या वर्णाश्रमधर्माचा किंचितही त्याग करू नये; आणि दररोज श्रद्धेने किमान एकदा क्षेत्रमहिमा ऐकावा।

Verse 13

यथाशक्ति च देयानि दानान्यत्र सुगुप्तवत् । अन्नान्यपि च देयानि विघ्नान्परिजिहीर्षुणा

येथे यथाशक्ती दाने द्यावीत, गुप्तपणे व दिखावा न करता; आणि विघ्ने दूर करू इच्छिणाऱ्याने अन्नदानही अवश्य करावे।

Verse 14

परोपकरणं चात्र कर्तव्यं सुधिया सदा । पर्वस्वपि विशेषेण स्नानदानादिकाः क्रियाः

येथे सदैव सुबुद्धीने परोपकार करावा. विशेषतः पर्वकाळी स्नान, दान इत्यादी धार्मिक क्रिया अवश्य कराव्यात.

Verse 15

सरस्वती सरिद्रूपा ह्यतः शास्त्रनिकेतनम् । आनंदकाननं सर्वं धर्मशास्त्रकृतालयम्

म्हणून येथे सरस्वती नदीरूपाने विराजमान आहे; हे शास्त्रविद्येचे निकेतन आहे. संपूर्ण आनंदकानन धर्म व शास्त्रांनी घडवलेले आलय आहे.

Verse 16

अत्र मर्म न वक्तव्यं सुधियां कस्यचित्क्वचित् । परदार परद्रव्य परापकरणं त्यजेत्

येथे सुज्ञाने कोणाचेही गुपित कुठेही सांगू नये. परस्त्री, परधन आणि परपीडा—हे सर्व त्यागावे.

Verse 17

परापवादो नो वाच्यः परेर्ष्यां न च कारयेत् । असत्यं नैव वक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि

परनिंदा बोलू नये आणि परांबद्दल ईर्ष्या उत्पन्न करू नये. प्राण कंठाशी आले तरीही असत्य बोलू नये.

Verse 18

अत्रत्य जंतुरक्षार्थमसत्यमपि भाषयेत् । येनकेनप्रकारेण शुभेनाप्यशुभेन वा

येथे एखाद्या जीवाच्या रक्षणासाठी असत्यही बोलता येईल—कुठल्याही प्रकारे, शुभ असो वा अशुभ, जर त्याने रक्षण साधले तर.

Verse 19

अत्रत्यः प्राणिमात्रोपि रक्षणीयः प्रयत्नतः । एकस्मिन्रक्षिते जंतावत्र काश्यां प्रयत्नतः । त्रैलोक्यरक्षणात्पुण्यं यत्स्यात्तत्स्यान्न संशयः

येथे काशीत अगदी सूक्ष्म प्राणीमात्रही सर्व प्रयत्नांनी रक्षणीय आहे। काशीत यत्नपूर्वक एका जीवाचेही रक्षण झाले, तर जे पुण्य मिळते ते त्रैलोक्यरक्षणाच्या पुण्यासमान आहे—यात संशय नाही।

Verse 20

ये वसंति सदा काश्यां क्षेत्रसंन्यासकारिणः । त एव रुद्रा मंतव्या जीवन्मुक्ता न संशयः

जे सदैव काशीत वास करतात आणि क्षेत्र-संन्यास करतात, तेच रुद्रस्वरूप मानावेत। ते जीवन्मुक्त आहेत—यात संशय नाही।

Verse 21

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्ते संतोष्याः प्रयत्नतः । तेषु वै परितुष्टेषु तुष्येद्विश्वेश्वरः स्वयम्

ते पूज्य आहेत, ते नमस्कारयोग्य आहेत, आणि त्यांना यत्नपूर्वक संतुष्ट करावे। ते परितुष्ट झाले की स्वयं विश्वेश्वर प्रसन्न होतात।

Verse 22

काश्यां वसंति ये मर्त्या दूरस्थैरपि सन्नरैः । योगक्षेमो विधातव्यस्तेषां विश्वेशितुर्मुदे

काशीत वसणाऱ्या त्या मर्त्यांचा योग-क्षेम दूरस्थ सत्पुरुषांनीही करावा, जेणेकरून विश्वेश्वर, जगदीश्वर, प्रसन्न होईल।

Verse 23

प्रसरस्त्विंद्रियाणां च निवार्योत्र निवासिभिः । मनसोपि हि चांचल्यमिह वार्यं प्रयत्नतः

येथे (काशीत) राहणाऱ्यांनी इंद्रियांचा विषयांकडे होणारा प्रसार आवरावा। तसेच मनाची चंचलताही येथे यत्नपूर्वक रोखावी।

Verse 24

मरणं नाभिकांक्षेद्धि कांक्ष्यो मोक्षोऽपिनो पुनः । शरीरशोषणोपायः कर्तव्यः सुधिया नहि

मरणाची इच्छा करू नये; तसेच लोभाने मोक्षाचीही आकांक्षा करू नये। सुज्ञाने देह शोषविणारे वा देहाला पीडा देणारे उपाय करू नयेत।

Verse 25

आत्मरक्षात्र कर्तव्या महाश्रेयोभिवृद्धये । अत्रात्म त्यजनोपायं मनसापि न चिंतयेत्

येथे (काशीत) परम श्रेय वाढावे म्हणून आत्मरक्षा करावी. येथे देहत्यागाचा (आत्मविनाशाचा) उपाय मनातही विचारू नये।

Verse 26

गर्वः परोत्र विद्यानां धनगर्वोत्र वै महान् । मुक्तिगर्वेण नो भिक्षां प्रयच्छंत्यत्र वासिनः

येथे विद्येचा गर्व मोठा अडथळा आहे; येथे धनाचा गर्वही फार मोठा आहे. आणि ‘मुक्ती’च्या गर्वामुळे येथील वासी भिक्षा देत नाहीत।

Verse 27

एकस्मिन्नपि यच्चाह्नि काश्यां श्रेयोभिलभ्यते । न तु वर्षशतेनापि तदन्यत्राप्यते क्वचित्

काशीत एका दिवसात जे परम श्रेय मिळते, ते अन्यत्र कुठेही शंभर वर्षांतही कधी मिळत नाही।

Verse 28

अन्यत्र योगाभ्यसनाद्यावज्जन्म यदर्ज्यते । वाराणस्यां तदेकेन प्राणायामेन लभ्यते

अन्यत्र आयुष्यभर योगाभ्यासाने जे फळ मिळते, तेच वाराणसीत एका प्राणायामाने मिळते।

Verse 29

सर्वतीर्थावगाहाच्च यावज्जन्म यदर्ज्यते । तदानंदवने प्राप्यं मणिकर्ण्येकमज्जनात्

सर्व तीर्थांत आयुष्यभर स्नान करून जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य आनंदवनात (काशीत) मणिकर्णिकेत एकदाच स्नान केल्याने प्राप्त होते.

Verse 30

सर्वलिंगार्चनात्पुण्यं यावज्जन्म यदर्ज्यते । सकृद्विश्वेशमभ्यर्च्य श्रद्धया तदवाप्यते

सर्व लिंगांची आयुष्यभर पूजा करून जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य श्रद्धेने एकदा विश्वेश्वराची अर्चना केल्याने मिळते.

Verse 31

गृहिण्युवाच । भगवन्भिक्षुकास्तावदद्य दृष्टा न कुत्रचित् । असत्कृत्यातिथिं नाथो न मे भोक्ष्यति कर्हिचित्

गृहिणी म्हणाली— भगवन्, आज कुठेही भिक्षुक दिसले नाहीत. अतिथीचा सत्कार न झाला तर माझे नाथ कधीही माझे अन्न भक्षण करणार नाहीत.

Verse 32

गवां कोटि प्रदानेन सम्यग्दत्तेन यत्फलम । तत्फलं सम्यगाप्येत विश्वेश्वर विलोकनात्

एक कोटी गायींचे विधिपूर्वक दान केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ केवळ विश्वेश्वराच्या दर्शनाने पूर्णपणे प्राप्त होते.

Verse 33

यत्षोडशमहादानैः पुण्यं प्रोक्तं महर्षिभिः । तत्पुण्यं जायते पुंसां विश्वेशे पुष्पदानतः

महर्षींनी सोळा महादानांनी जे पुण्य सांगितले आहे, तेच पुण्य विश्वेश्वराला पुष्प अर्पण केल्याने मनुष्याला प्राप्त होते.

Verse 34

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैर्यत्फलं प्राप्यतेखिलैः । पंचामृतानां स्नपनाद्विश्वेशे तदवाप्यते

अश्वमेधादि सर्व यज्ञांनी जे फळ मिळते, तेच फळ विश्वेश्वराचे पंचामृतस्नान केल्याने प्राप्त होते।

Verse 35

विशेषपूजा कर्तव्या सुमहोत्सवपूर्वकम । कार्यास्तथाधिका यात्राः समर्च्याः क्षेत्रदेवताः

महाउत्सवपूर्वक विशेष पूजा करावी; तसेच अधिक यात्राही कराव्यात आणि क्षेत्रदेवतांचे यथाविधी पूजन करावे।

Verse 36

मन्ये धर्ममयी मूर्तिः कापि त्वं शुचिमानसा । त्वद्दर्शनात्परां प्रीतिं संप्राप्तानींद्रियाणि मे

शुद्ध मनाची तू धर्माचीच एखादी मूर्ती आहेस असे मला वाटते; तुझे दर्शन होताच माझ्या इंद्रियांना परम आनंद प्राप्त झाला।

Verse 37

महापूजोपकरणं योर्पयेद्विश्वभर्तरि । न तं संपत्तिसंभारा विमुंचंतीह कुत्रचित्

जो विश्वभर्त्या प्रभूस महापूजेची सामग्री अर्पण करतो, त्याला या लोकी कुठेही संपत्तीचा साठा कधी सोडून जात नाही।

Verse 38

सर्वर्तुकुसुमाढ्यां च यः कुर्यात्पुष्पवाटिकाम् । तदंगणे कल्पवृक्षाश्छायां कुर्वंति शीतलाम्

जो सर्व ऋतूंतील फुलांनी समृद्ध अशी पुष्पवाटिका करतो, त्याच्या अंगणात कल्पवृक्ष शीतल छाया देतात।

Verse 39

यः क्षीरस्नपनार्थं वै विश्वेशे धेनुमर्पयेत् । क्षीरार्णवतटे तस्य निवसेयुः पितामहाः

जो क्षीराभिषेकासाठी श्री विश्वेश्वरास धेनू अर्पण करतो, त्याचे पितर क्षीरसागराच्या तटी वास करतात।

Verse 40

विश्वेशराजसदने यः सुधां चित्रमेव वा । कारयेत्तस्य भवनं कैलासचित्रितं भवेत्

जो विश्वेश्वराच्या राजसदनात (मंदिरप्रांगणात) चुन्याचा लेप किंवा चित्रकाम करवितो, त्याचे घर कैलासासारखे शोभून दिसते।

Verse 41

ब्राह्मणान्यतिनो वापि तथैव शिवयोगिनः । भोजयेद्योत्र वै काश्यामेकैक गणना क्रमात्

जो काशीत ब्राह्मण, यती व शिवयोगी यांना क्रमाने एकेक करून मोजत आदराने भोजन घालतो, तो महान पुण्य मिळवितो।

Verse 42

कोटिभोज्यफलं तस्य श्रद्धया नात्र संशयः । तपस्त्वत्र प्रकर्तव्यं दानमत्र प्रदापयेत्

श्रद्धेने त्याला कोटींना भोजन घातल्याचे फळ निःसंशय मिळते; म्हणून येथे तप करावे आणि येथेच दान द्यावे।

Verse 43

विश्वेशस्तोषणीयोत्र स्नानहोमजपादिभिः । अन्यत्र कोटिजप्येन यत्फलं प्राप्यते नरैः । अष्टोत्तरशतं जप्त्वा तदत्र समवाप्यते

येथे काशीत स्नान, होम, जप इत्यादींनी विश्वेश्वरास प्रसन्न करावे; अन्यत्र कोटी जपाने जे फळ मिळते, ते येथे केवळ अष्टोत्तरशत (१०८) जपाने मिळते।

Verse 44

कोटिहोमेन यत्प्रोक्तं फलमन्यत्र सूरिभिः । अष्टोत्तराहुतिशतात्तदत्रानंदकानने

इतरत्र पंडित जे फळ कोटी होमाने मिळते असे सांगतात, तेच फळ येथे आनंदकाननात केवळ एकशे आठ आहुत्यांनी प्राप्त होते।

Verse 45

यो जपेद्रुद्रसूक्तानि काश्यां विश्वेशसन्निधौ । पारायणेन वेदानां सर्वेषां फलमाप्यते

जो काशीत विश्वेश्वराच्या सान्निध्यात रुद्रसूक्तांचा जप करतो, तो सर्व वेदांच्या पूर्ण पारायणाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 46

तस्य पुण्यं न जानामि चिंतिते चाक्षरे परे । काश्यां नित्यं प्रवस्तव्यं सेव्योत्तरवहा सदा

जो परम् अक्षराचे चिंतन करतो, त्याचे पुण्य मी मोजू शकत नाही। काशीत नित्य वास करावा आणि सदैव उत्तरवाहिनी (गंगेची) सेवा करावी।

Verse 47

आपद्यपि हि घोरायां काशी त्याज्या न कुत्रचित् । यतः सर्वापदांहर्ता त्राता विश्वपतिः प्रभुः

भयंकर आपत्तीतही काशी कधीही सोडू नये; कारण विश्वपती प्रभू सर्व आपत्तींचा हर्ता आणि खरा त्राता आहे।

Verse 48

अवंध्यं दिवसं कुर्यात्स्नानदानजपादिभिः । यतः काश्यां कृतं कर्म महत्त्वाय प्रकल्पते

स्नान, दान, जप इत्यादींनी दिवस सार्थ करावा; कारण काशीत केलेले कर्म महान आध्यात्मिक महत्त्वास कारणीभूत ठरते।

Verse 49

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि कर्तव्यानि प्रयत्नतः । तथेंद्रियविकाराश्च न बाधंतेत्र कर्हिचित्

कृच्छ्र, चांद्रायण इत्यादी व्रते प्रयत्नपूर्वक करावीत। मग इंद्रियांचे विकार व चंचलता येथे कधीही बाधा करीत नाहीत।

Verse 50

यदींद्रियाणि कुर्वंति विक्रियामिह देहिनाम् । तदात्रवाससं सिद्धिर्विघ्नेभ्यो नैव लभ्यते

जर येथे देहधारी जनांच्या इंद्रिया विकार उत्पन्न करीत असतील, तर अभिप्रेत साधनेची सिद्धी मिळत नाही; कारण ती विघ्नांनी वेढलेली असते।

Verse 51

अगस्त्य उवाच । कृच्छ्र चांद्रायणादीनि व्यासो वक्ष्यति यानि वै । तेषां स्वरूपमाख्याहि स्कंदेंद्रिय विशुद्धये

अगस्त्य म्हणाले—कृच्छ्र, चांद्रायण इत्यादी जे व्यासही सांगतील, हे स्कंद! इंद्रियशुद्धीसाठी त्यांचे यथार्थ स्वरूप मला कथन करा।

Verse 52

स्कंद उवाच । कथयामि महाबुद्धे कृच्छ्रादीनि तवाग्रतः । यानि कृत्वात्र मनुजो देहशुद्धिं लभेत्पराम्

स्कंद म्हणाले—हे महाबुद्धिमान! मी तुझ्यासमोर कृच्छ्र इत्यादी व्रते सांगतो; ती केल्याने मनुष्य येथे परम देहशुद्धी प्राप्त करतो।

Verse 53

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन चैकेन पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः

एकवेळ भोजन, फक्त रात्री भोजन, न मागता मिळालेल्या अन्नावर निर्वाह आणि एक दिवस उपवास—यास ‘पाद-कृच्छ्र’ असे म्हटले आहे।

Verse 54

वटोदुंबरराजीव बिल्वपत्रकुशोदकम् । प्रत्येकं प्रत्यहं पीतं पर्णकृच्छ्रः प्रकीर्तितः

वड, उंबर, कमळ, बेलपत्र व कुश यांनी संस्कारित केलेले पाणी प्रत्येकी वेगवेगळे, दररोज क्रमाने पिणे—यास ‘पर्णकृच्छ्र’ व्रत म्हणतात.

Verse 55

पिण्याकघृततक्रांबु सक्तूनां प्रतिवासरम् । एकैकमुपवासश्च कृच्छ्रः सौम्यः प्रकीर्तितः

दररोज क्रमाने पिण्याक, तूप, ताक, पाणी आणि सत्तू—यांपैकी एकेकाचे सेवन, तसेच नियमानुसार उपवास—यास ‘सौम्य कृच्छ्र’ म्हणतात.

Verse 56

हविषा प्रातरश्नीत हविषा सायमेव च । हविषा याचितं त्रींस्तु सोपवासस्त्रयहं वसेत्

सकाळी हविष्यान्न खावे आणि संध्याकाळीही हविष्यान्नच; तीन दिवस भिक्षेतून मिळालेले हविष्यान्नच घ्यावे, नंतर उपवासासह तीन दिवस राहावे.

Verse 57

एकैकग्रासमश्नीयादहानि त्रीणि पूर्ववत् । त्र्यहं चोपवसेदंत्यमतिकृच्छ्रं चरन्द्विजः

पूर्वीच्या नियमाप्रमाणे तीन दिवस दररोज फक्त एकेक घास घ्यावा; आणि शेवटी तीन दिवस उपवास करावा—यास द्विजाचा ‘अतिकृच्छ्र’ आचार म्हणतात.

Verse 58

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिः । द्वादशाहोपवासेन पराकः परिकीर्तितः

‘कृच्छ्रातिकृच्छ्र’ हा एकवीस दिवस फक्त दूधावर आचरला जातो; आणि बारा दिवसांच्या उपवासाने ‘पराक’ असे सांगितले आहे.

Verse 59

त्र्यहं प्रातस्त्रयहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । त्र्यहं चोपवसेदंत्यं प्राजापत्यं चरन्द्विजः

द्विजाने प्राजापत्य व्रत असे करावे—तीन दिवस फक्त सकाळी भोजन, तीन दिवस फक्त संध्याकाळी; तीन दिवस न मागता जे मिळेल तेच ग्रहण; आणि शेवटचे तीन दिवस उपवास करावा।

Verse 60

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रः सांतपनः स्मृतः

गोमूत्र, गोमय, दूध, दही, तूप व कुशोदक—यांचे सेवन आणि एक रात्र उपवास—हा प्रायश्चित्तविधी ‘सांतपन कृच्छ्र’ म्हणून स्मृत आहे।

Verse 61

पृथक्सांतपनद्रव्यैः षडहः सोपवासकः । सप्ताहेन तु कृच्छ्रोयं महासांतपनः स्मृतः

सांतपनातील द्रव्ये वेगवेगळी करून सहा दिवस उपवासासह सेवन करावीत; हा कृच्छ्र सप्ताहात पूर्ण झाला की त्यास ‘महासांतपन’ म्हणतात।

Verse 62

तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् । एतांस्त्र्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः

तप्त-कृच्छ्र आचरताना ब्राह्मणाने तीन-तीन दिवस उष्ण जल, उष्ण दूध, उष्ण तूप प्यावे; नंतर तीन दिवस फक्त वायुभक्षण करावे. दररोज एकदा स्नान करून मन संयत ठेवावे।

Verse 63

त्र्यहमुष्णाः पिबेदापस्त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् । त्र्यहमुष्णघृतं प्राश्य वायुभक्षो दिनत्रयम्

तीन दिवस उष्ण पाणी प्यावे, तीन दिवस उष्ण दूध प्यावे; तीन दिवस उष्ण तूप सेवन करून, तीन दिवस फक्त वायुभक्षण करावे।

Verse 64

पलमेकं पयः पीत्वा सर्पिषश्च पलद्वयम् । पलमेकं तु तोयस्य तप्तकृच्छ्र उदाहृतः

एक पल दूध पिऊन, दोन पल तूप व एक पल पाणी घेणे—हाच ‘तप्तकृच्छ्र’ असा विधी सांगितला आहे।

Verse 65

गोमूत्रेण समायुक्तं यावकं यः प्रयोजयेत् । कृच्छ्रमेकाह्न्किं प्रोक्तं शरीरस्य विशोधनम्

जो गोमूत्रयुक्त यावक (जवाचा मांड) सेवन करतो—तो एकदिवसीय कृच्छ्र सांगितला आहे; तो शरीरशुद्धी करतो।

Verse 66

हस्तावुत्तानतः कृत्वा दिवसं मारुताशनः । रात्रौ जले स्थितो व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम्

हात पसरून, दिवसभर वायुभक्षणाने राहून, आणि रात्री पाण्यात उभे राहून पहाटेपर्यंत जागरण करणे—हे प्राजापत्य प्रायश्चित्तास सम मानले आहे।

Verse 67

एकैकं ह्रासयेद्ग्रासं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् । उपस्पृशं स्त्रिषवणमेतच्चांद्रायणं स्मृतम्

कृष्णपक्षात रोज एकेक घास कमी करावा आणि शुक्लपक्षात रोज एकेक घास वाढवावा; तसेच तिन्ही संध्याकाळी आचमन करावे—यालाच ‘चांद्रायण’ व्रत म्हणतात।

Verse 68

एकैकं वर्धयेद्ग्रासं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् । भुंजीत दर्शे नो किंचिदेष चांद्रायणो विधिः

शुक्लपक्षात रोज एकेक घास वाढवावा आणि कृष्णपक्षात रोज एकेक घास कमी करावा; तसेच अमावास्येला काहीही खाऊ नये—हाच चांद्रायणाचा विधी आहे।

Verse 69

चतुरः प्रातरश्नीयात्पिंडान्विप्रः समाहितः । चतुरोस्तमिते सूर्ये शिशुचांद्रायणं स्मृतम्

समाहित ब्राह्मणाने सकाळी चार घास घ्यावेत आणि सूर्यास्तीही चार घास. हा नियम ‘शिशु-चंद्रायण’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 70

अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिंडान्मध्यंदिने स्थिते । नियतात्मा हविष्यस्य यतिचांद्रायणं स्मृतम्

मध्यान्ही नियतात्म्याने हविष्याचे आठ आणि आठ घास घ्यावेत. हा विधी ‘यति-चंद्रायण’ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 71

यथाकथंचित्पिंडानां तिस्रोशीतीः समाहितः । मासेनाश्नन्हविष्यस्य चंद्रस्यैति सलोकताम्

जो कसा तरी समाहित राहून तिर्‍याऐंशी घासांचे प्रमाण पाळतो आणि महिनाभर अशा रीतीने हविष्यभोजन करतो, तो चंद्रलोकास प्राप्त होतो.

Verse 72

अद्भिर्गात्राणि शुध्यंति मनः सत्येन शुद्ध्यति । विद्या तपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुद्ध्यति

जलाने देह शुद्ध होतो, सत्याने मन शुद्ध होते. विद्या व तपाने जीवात्मा शुद्ध होते, आणि ज्ञानाने बुद्धी शुद्ध होते.

Verse 73

तच्च ज्ञानं भवेत्पुंसां सम्यक्काशीनिषेवणात् । काशीनिषेवणेन स्याद्विश्वेशकरुणोदयः

तेच सत्य ज्ञान मनुष्यांना काशीचे सम्यक् सेवन—भक्ती व निवास—यामुळे प्राप्त होते. काशीसेवेने विश्वेश्वराची करुणा प्रकट होते.

Verse 74

ततो महोदयावाप्तिः कर्मनिर्मूलनक्षमा । अतः काश्यां प्रयत्नेन स्नान दान तपो जपः

त्यातून महान आध्यात्मिक समृद्धी प्राप्त होते, जी कर्मांचे मूळ उपटण्यास समर्थ आहे. म्हणून काशीत प्रयत्नपूर्वक स्नान, दान, तप आणि जप करावा।

Verse 75

व्रतं पुराणश्रवणं स्मृत्युक्ताध्व निषेवणम् । प्रतिक्षणे प्रतिदिनं विश्वेश पदचिंतनम्

व्रतपालन, पुराणश्रवण, स्मृत्युक्त मार्गाचे आचरण, आणि प्रतिक्षणी—प्रतिदिनी—विश्वेशाच्या चरणांचे चिंतन; हाच (काशीतील) जीवनमार्ग आहे।

Verse 76

लिंगार्चनं त्रिकालं च लिंगस्यापि प्रतिष्ठितिः । साधुभिः सह संलापो जल्पः शिवशिवेति च

त्रिकाळ लिंगपूजन, लिंगप्रतिष्ठा, साधूंसह सत्संग, आणि वारंवार ‘शिव, शिव’ असा जप—(हे काशीत) प्रशंसनीय आचरण आहे।

Verse 77

अतिथेश्चापि सत्कारो मैत्रीतीर्थनिवासिभिः । आस्तिक्यबुद्धिर्विनयो मानामान समानधीः

अतिथीचा सत्कार, तीर्थनिवासीजनांशी मैत्री, आस्तिक बुद्धी, विनय, आणि मान-अपमानात समदृष्टी—(हे काशीत) प्रशंसनीय गुण आहेत।

Verse 78

अकामिता त्वनौद्धत्यमरागित्वमहिंसनम् । अप्रतिग्रहवृत्तिश्च मतिश्चानुग्रहात्मिका

निष्कामता, अनौद्धत्य (अहंकाररहितपणा), वैराग्य, अहिंसा, अनुचित प्रतिग्रह न करण्याची वृत्ती, आणि अनुग्रहयुक्त करुणामय बुद्धी—(हे काशीसेवकाचे) प्रशंसनीय गुण आहेत।

Verse 79

अदंभितात्वमात्सर्यमप्रार्थितधनागमः । अलोभित्वमनालस्यमपारुष्यमदीनता

दंभशून्यता, मत्सराचा अभाव, न मागता धनप्राप्ती, अलोभ, अनालस्य, मृदुता आणि अदीन आत्मसन्मान—हे गुण काशीक्षेत्रात वसणाऱ्याने जोपासावेत।

Verse 80

इत्यादि सत्प्रवृत्तिश्च कर्तव्या क्षेत्रवासिना । प्रत्यहं चेति शिष्येभ्यः सधर्ममुपदेक्ष्यति

अशी व यासारखी सत्प्रवृत्ती क्षेत्रवासिन्याने करावी; आणि तो प्रतिदिन शिष्यांना त्या धर्मयुक्त आचाराचा उपदेश करावा।

Verse 81

नित्यं त्रिषवणस्नायी नित्यं भिक्षाकृताशनः । लिंगपूजार्चको नित्यमित्थं व्यासो वसेत्पुरा

जो नित्य त्रिसंध्येला स्नान करी, भिक्षेने मिळालेल्या अन्नावर उपजीविका करी, आणि रोज शिवलिंगाची पूजा करी—अशा रीतीने व्यास काशीपुरी वसत असे।

Verse 82

एकदा तस्य जिज्ञासां कर्तुं देवीं हरोवदत् । अद्य भिक्षाटनं प्राप्ते व्यासे परमधार्मिके

एकदा त्याची परीक्षा घ्यावी म्हणून हराने देवीला म्हटले—“आज परमधार्मिक व्यास भिक्षेसाठी येईल तेव्हा…।”

Verse 83

अपि सर्वगते क्वापि भिक्षां मा यच्छ सुंदरि । तथेत्युक्ता भवानी सा भवं भवनिवारणम्

“सुंदरी! तो सर्वत्र गेला तरी कुठेही त्याला भिक्षा देऊ नकोस।” असे ऐकून भव-निवारिणी भवानीने “तथास्तु” म्हटले।

Verse 84

नमस्कृत्य प्रतिगृहं तस्य भिक्षां न्यषेधयत् । स मुनिः सहितः शिष्यैर्भिक्षामप्राप्य दूनवत्

प्रत्येक घरी नमस्कार झाला तरी त्याची भिक्षा नाकारली गेली. तो मुनि शिष्यांसह अन्न न मिळाल्याने अत्यंत खिन्न झाला.

Verse 85

वेलातिक्रममालोक्य पुनर्बभ्राम तां पुरीम् । गृहेगृहे परिप्राप्ता भिक्षान्यैः सर्वभिक्षुकैः

वेळ निघून गेली हे पाहून तो पुन्हा त्या पुरीत फिरू लागला. पण घरोगरी भिक्षा इतर सर्व भिक्षुकांनाच मिळत होती.

Verse 86

तदह्निनालभद्भिक्षां सशिष्यः स मुनिः क्वचित् । अथ सायंतनं कर्म कृत्वा छात्रैः समन्वितः

त्या दिवशी तो मुनि शिष्यांसह कुठेही भिक्षा मिळवू शकला नाही. मग विद्यार्थ्यांसह त्याने सायंकालीन नित्यकर्म केले.

Verse 87

उपोषणपरो भूत्वा तथैवासीदहर्निशम् । अथान्येद्युर्मुनिर्व्यासः कृत्वा माध्याह्निकं विधिम्

उपवासाचा निश्चय करून तो दिवस-रात्र तसाच राहिला. मग दुसऱ्या दिवशी मुनि व्यासांनी माध्याह्निक विधी संपन्न केला.

Verse 88

ययौ भिक्षाटनं कर्तुं सशिष्यः परितः पुरीम् । सर्वत्र स परिभ्रांतः प्रतिसौधं मुहुर्मुहुः

तो मुनि शिष्यांसह नगराभोवती भिक्षाटनास निघाला. तो सर्वत्र भटकत राहिला—पुन्हा पुन्हा—प्रत्येक वाडा व घरात गेला.

Verse 89

न क्वापि लब्धवान्भिक्षां भाग्यहीनो धनं यथा । अथ चिंतितवान्व्यासः परिश्रांतः परिभ्रमन्

भटकत-भटकत थकलेल्या व्यासांना कुठेही भिक्षा मिळाली नाही; जसा भाग्यहीनाला धन मिळत नाही. तेव्हा व्यासांनी विचार करायला सुरुवात केली.

Verse 90

को हेतुर्यन्न लभ्येत भिक्षा यत्नेन रक्षिता । अंतेवासिन आहूय व्यासः पप्रच्छ चाखिलान्

“इतक्या प्रयत्नाने मागितली तरी भिक्षा का मिळत नाही?” असे मनात आणून व्यासांनी अंतेवासी शिष्यांना बोलावून सर्वांना विचारले.

Verse 91

भवद्भिरपि नो भिक्षा परिप्राप्तेति गम्यते । किमत्र पुरि संवृत्तं द्वित्रा यात ममाज्ञया

“तुम्हालाही भिक्षा मिळाली नाही असे दिसते. या नगरीत काय घडले आहे? माझ्या आज्ञेने तुमच्यातील दोन-तीन जण जाऊन चौकशी करा.”

Verse 92

द्वितीयेह्न्यपि यद्भिक्षा न लभ्येतातियत्नतः । अनिष्टं किंचिदत्रासीन्महागुरुनिपातजम्

“दुसऱ्या दिवशीही फार प्रयत्न करूनसुद्धा भिक्षा मिळाली नाही, तर येथे नक्कीच काही अनिष्ट घडले आहे—जणू एखाद्या महागुरूच्या पतनातून उत्पन्न झालेले।”

Verse 93

अन्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामभवत्क्षणात् । राजदंडोथ युगपज्जातः सर्वपुरौकसाम्

“कदाचित संपूर्ण नगरीत क्षणात अन्नाचा तुटवडा झाला असेल; किंवा एकाच वेळी सर्व नगरवासियांवर राजदंड कोसळला असेल।”

Verse 94

अथवा वारिता भिक्षा केनाप्यस्मासु चेर्ष्यया । पुरौकसोभवन्दुस्थास्तूपसर्गेण केनचित्

किंवा आमच्याविषयी ईर्ष्येने कोणीतरी भिक्षा (दान) थांबविली आहे; अथवा कोणत्या तरी उपसर्गामुळे नगरवासी दुःखी झाले आहेत।

Verse 95

किमेतदखिलमज्ञात्वा समागच्छत सत्वरम् । द्वित्राः पवित्रचरणात्प्राप्यानुज्ञां गुरोरथ । समाचख्युः समागम्य दृष्ट्वर्द्धि तत्पुरौकसाम्

हे सर्व काय आहे ते न कळताच लवकर परत या। तेव्हा दोन-तीन शिष्यांनी पवित्र चरणांच्या गुरूंची आज्ञा घेऊन जाऊन पुन्हा परत येत नगरवासियांची समृद्धी पाहून जे दिसले ते सांगितले।

Verse 96

शिष्या ऊचुः । शृण्वंत्वाराध्यचरणा नोपसर्गोत्र कश्चन । नान्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामिह कुत्रचित्

शिष्य म्हणाले—हे आराध्य चरणांनो, ऐका; येथे कोणताही उपसर्ग नाही, आणि या संपूर्ण नगरीत कुठेही अन्नाचा क्षय नाही।

Verse 97

यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद्यत्राऽमरधुनी स्वयम् । त्वादृशा यत्र मुनयः क्व भीस्तत्रोपसर्गजा

जिथे साक्षात् विश्वेश्वर आहेत, जिथे स्वयं अमरधुनी (गंगा) आहे, आणि जिथे आपल्यासारखे मुनि वास करतात—तिथे उपसर्गजन्य भीती कशी असेल?

Verse 98

समृद्धिर्या गृहस्थानामिह विश्वेशितुः पुरि । न सर्द्धिरस्ति वैकुंठे स्वल्पास्ता अलकादयः

विश्वेश्वराच्या या पुरीत गृहस्थांना जी समृद्धी लाभते, तशी समृद्धी वैकुंठातही नाही; तिच्या मानाने अलका इत्यादी लोकही लहानच आहेत।

Verse 99

रत्नाकरेषु रत्नानि न तावंति महामुने । यावंति संति विश्वेशनिर्माल्योपभुजां गृहे

हे महामुने, रत्नाकरांत जितकी रत्ने आहेत तितकी नाहीत; काशीत विश्वेश्वराच्या निर्माल्य-प्रसादाचा उपभोग घेणाऱ्यांच्या घरी त्याहून अधिक निधी-वैभव असते।

Verse 100

गृहेगृहेत्र धान्यानां राशयो यादृशः पुनः । न तादृशः कल्पवृक्षदत्ता ऐंद्रे पुरे क्वचित्

इथे घराघरांत जसे धान्याचे राशी आहेत, तसे कुठेही नाहीत—इंद्रपुरीतही नाहीत, कल्पवृक्षाने दिलेल्या दानानेही नाहीत।

Verse 110

श्रीकंठाः सर्व एवात्र सर्वे मृत्युंजया ध्रुवम् । मोक्षश्री श्रितवर्ष्माणस्त्वर्धनारीश्वरायतः

इथे सर्वच श्रीकंठ आहेत, आणि निश्चयाने सर्वच मृत्युंजय आहेत; त्यांच्या देहावर मोक्षश्रीचे तेज आहे, कारण अर्धनारीश्वराच्या अनुग्रहाने ते तद्रूप झाले आहेत।

Verse 120

सर्वे सुरनिकायाश्च सर्व एव महर्षयः । योगिनः सर्व एवात्र काशीनाथमुपासते

इथे देवगणांचे सर्व समुदाय, सर्व महर्षी आणि सर्व योगी—हे सर्वच काशीनाथाची उपासना करतात।

Verse 130

अथ गच्छन्महादेव्या गृहद्वारि निषण्णया । प्राकृतस्त्रीस्वरूपिण्या भिक्षायै प्रार्थितोतिथिः

मग पुढे जाणाऱ्या अतिथीस, घराच्या दाराशी बसलेल्या महादेवीने साध्या स्त्रीचे रूप धारण करून भिक्षा मागितली।

Verse 140

किंवा नु करुणामूर्तिरिह काशिनिवासिनाम् । सर्वदुःखौघहरिणी परानंदप्रदायिनी

ती काशी-निवासी जनांसाठी करुणेची साक्षात् मूर्ती नाही काय? ती सर्व दुःखांचा पूर हरून परम आनंद प्रदान करणारी आहे.

Verse 150

अत्रत्यस्यैव हि मुने गृहिणी गृहमेधिनः । नित्यं वीक्षे चरंतं त्वां भिक्षां शिष्यगणैर्वृतम्

हे मुने, मी याच ठिकाणच्या एका गृहस्थाची गृहिणी आहे. मी रोज तुम्हाला शिष्यगणांनी वेढलेले भिक्षेसाठी फिरताना पाहते.

Verse 160

यावतार्थिजनस्तृप्तिमेति सर्वोपि सर्वशः । वयं न तादृङ्महिला भर्तृसंदेहकारिकाः

जोपर्यंत सर्व प्रकारे प्रत्येक गरजू याचक तृप्त होत नाही, तोपर्यंत (आमची सेवा चालू असते). आम्ही पतीच्या मनात संशय निर्माण करणाऱ्या स्त्रिया नाही.

Verse 170

अतितृप्तिं समापन्नास्ते तदन्ननिषेवणात् । आचांताश्चंदनैः स्रग्भिरंबरैः परिभूषिताः

त्या अन्नाचे सेवन केल्याने ते अत्यंत तृप्त झाले; आणि आचमन करून चंदन, हार व वस्त्रांनी अलंकृत होऊन सन्मानित झाले.

Verse 180

विचार्य कारिता नित्यं स्वधिष्ण्योदय चिंतनम् । गृहस्थ उवाच । एषु धर्मेषु भो विद्वंस्त्वयि कोस्तीह तद्वद

विचार करून तो नित्य आपल्या स्वधर्म-धिष्ण्याच्या उदयाचे चिंतन करीत राहिला. मग गृहस्थ म्हणाला—‘हे विद्वन्, या धर्मांपैकी इथे तुमच्यात काय आहे? ते सांगा.’

Verse 190

अद्य प्रभृति न क्षेत्रे मदीये शापवर्जिते । आवस क्रोधन मुने न वासे योग्यतात्र ते

आजपासून, हे क्रोधी मुने, माझ्या शापरहित पवित्र क्षेत्रात तू राहू नकोस; या धामात तुझी वासयोग्यता नाही।

Verse 200

अहोरात्रं स पश्यन्वै क्षेत्रं दृष्टेरदूरगम् । प्राप्याष्टमीं च भूतां च मध्ये क्षेत्रं सदा विशेत्

अहोरात्र तो पवित्र क्षेत्र—दृष्टीस दूर नसलेले—निरखीत राहावे; आणि अष्टमी येताच नेहमी क्षेत्राच्या मध्यभागी, त्याच्या हृदयस्थानी प्रवेश करून वास करावा।

Verse 204

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं व्यासशाप विमोक्षणम् । महादुर्गोपसर्गेभ्यो भयं तस्य न कुत्रचित्

व्यासशापविमोचन करणारा हा पुण्य अध्याय ऐकला की, महाआपत्ती व घोर उपसर्ग यांपासून त्याला कुठेही भय राहत नाही।

Verse 285

शरीरसौष्ठवं कांक्ष्यं व्रतस्नानादिसिद्धये । आयुर्बह्वत्र वै चिंत्यं महाफलसमृद्धये

व्रत, स्नान इत्यादींच्या सिद्धीसाठी शरीरसौष्ठवाची इच्छा करावी; आणि महाफलसमृद्धीसाठी येथे दीर्घायुष्याचीही प्रार्थना करावी।