Adhyaya 18

Verse 1

स्कंद उवाच । अन्यच्च शृणु विप्रेंद्र वृत्तातं तत्र संभवम् । महाश्चर्यप्रजननं महापातकहारि च

स्कंद म्हणाले—हे विप्रेंद्र! तेथे घडलेला आणखी एक वृत्तान्त ऐक; जो महान् आश्चर्य उत्पन्न करणारा आणि महापातकांचा नाश करणारा आहे।

Verse 2

इत्थं कथां प्रकुर्वाणे रत्नशेस्य महेश्वरे । कोलाहलो महानासीत्त्रातत्रातेति सर्वतः

रत्नेश महेश्वराविषयी अशी कथा चालू असतानाच, सर्वत्र ‘त्रात! त्रात!’ असे म्हणत मोठा कोलाहल माजला।

Verse 3

महिषासुरपुत्रोसौ समायाति गजासुरः । प्रमथन्प्रमथान्सर्वान्निजवीर्य मदोद्धतः

महिषासुराचा पुत्र तो गजासुर पुढे येत आहे। स्वतःच्या पराक्रमाच्या मदाने उन्मत्त होऊन तो सर्व प्रमथांना चिरडून उधळून लावीत आहे।

Verse 4

यत्रयत्र धरायां स चरणं प्रमिणोति हि । अचलोल्लोलयांचक्रे तत्रतत्रास्य भारतः

हे भारत! पृथ्वीवर जिथे-जिथे तो पाऊल ठेवतो, तिथे-तिथे तो पर्वतांनाही डोलवून टाकतो।

Verse 5

ऊरुवेगेन तरवः पतंति शिखरैः सह । यस्य दोर्दंडघातेन चूर्णाः स्युश्च शिलोच्चयाः

त्याच्या मांड्यांच्या वेगाने वृक्ष शिखरांसह कोसळतात; आणि त्याच्या भुजादंडाच्या घावाने शैलसमूहही चूर्ण होतात।

Verse 6

यस्य मौलिजसंघर्षाद्घ नाव्योम त्यजंत्यपि । नीलिमानं न चाद्यापि जह्युस्तक्लेशसंगजम्

त्याच्या मुकुटाच्या घर्षणामुळे मेघ आकाश सोडतही नाहीत; आणि त्याच्यामुळे उत्पन्न झालेल्या क्लेशातून आलेली निळाई ते आजही त्यागत नाहीत।

Verse 7

यस्य निःश्वाससंभारैरुत्तरंगा महाब्धयः । नद्योप्यमंदकल्लोला भवंति तिमिभिः सह

त्याच्या निःश्वासाच्या झोतांनी महासागर उंच लाटा उठवून उफाळतात; आणि तिमीसह नद्याही प्रचंड वेगाने उसळू लागतात।

Verse 8

योजनानां सहस्राणि नवयस्य समुच्छ्रयः । तावानेव हि विस्तारस्तनोर्मायाविनोस्य हि

त्या मायावीचा उंचपणा नऊ सहस्र योजन आहे; तसेच त्याच्या देहाचा विस्तारही तितकाच आहे.

Verse 9

यन्नेत्रयोः पिंगलिमा तथा तरलिमा पुनः । विद्युता नोज्झ्यतेऽद्यापि सोयमायाति सत्वरः

ज्याच्या डोळ्यांची पिंगट झळाळी व चंचल चमक आजही विजेपेक्षा कमी नाही—तोच वेगाने येत आहे.

Verse 10

यांयां दिशं समभ्येति सोयं दुःसह दानवः । सासा समी भवेदस्य साध्वसादिव दिग्ध्रुवम्

तो दुःसह दानव ज्या ज्या दिशेकडे येतो, ती ती दिशा जणू भयाने स्थिर होऊन त्याच्या जवळ येते.

Verse 11

ब्रह्मलब्धवरश्चायं तृणीकृतजगत्त्रयः । अवध्योहं भवामीति स्त्रीपुंसैः कामनिर्जितैः

ब्रह्माकडून वर मिळवून तो त्रैलोक्याला तृणासमान मानतो आणि ‘मी अवध्य आहे’ असे समजतो—स्त्री-पुरुष सर्वांमध्ये कामाने जिंकलेला.

Verse 12

ततस्त्रिशूलहेतिस्तमायांतं दैत्यपुंगवम् । विज्ञायावध्यमन्येन शूलेनाभिजघान तम्

मग त्रिशूलधारीने, तो दैत्यपुंगव अन्यथा अवध्य आहे हे जाणून, पुढे येणाऱ्या त्याला दुसऱ्या शूलाने प्रहार केला.

Verse 13

प्रोतस्तेन त्रिशूलेन स च दैत्यो गजासुरः । छत्रीकृतमिवात्मानं मन्यमानो जगौ हरम्

त्या त्रिशूळावर भेदला गेलेला तो दैत्य गजासुर, आपण जणू शिवावर धरलेले राजछत्र झालो आहोत असे मानून, हर (शिव) यांस म्हणाला।

Verse 14

गजासुर उवाच । त्रिशूलपाणे देवेश जाने त्वां स्मरहारिणम् । तव हस्ते मम वधः श्रेयानेव पुरांतक

गजासुर म्हणाला—हे त्रिशूळधारी देवेश! तुम्ही स्मर (कामदेव) याचा संहार करणारे आहात, असे मी जाणतो. हे पुरांतक! तुमच्या हस्ते माझा वध होणे हेच माझे परम श्रेय आहे।

Verse 15

किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि अवधेहि ममेरितम् । सत्यं ब्रवीमि नासत्यं मृत्युंजय विचारय

मला थोडेसे निवेदन करायचे आहे; कृपा करून माझे म्हणणे ऐका. मी सत्यच बोलतो, असत्य नाही; हे मृत्युंजय, याचा विचार करा।

Verse 16

त्वमेको जगतां वंद्यो विश्वस्योपरि संस्थितः । अहं त्वदुपरिष्टाच्च स्थितोस्मी ति जितं मया

तुम्हीच एकटे सर्व जगतांचे वंदनीय, संपूर्ण विश्वाच्या वर प्रतिष्ठित आहात. तरीही मी तुमच्या वर उभा राहिलो—‘मी जिंकलो’ असे मानून।

Verse 17

धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि त्वत्त्रिशूलाग्रसंस्थितः । कालेन सर्वैर्मर्तव्यं श्रेयसे मृत्युरीदृशः

मी धन्य आहे, मी अनुग्रहित आहे—तुमच्या त्रिशूळाच्या अग्रभागी स्थित आहे. काळाने सर्वांनाच मरावे लागते; पण अशी मृत्युच परम श्रेय देणारी आहे।

Verse 18

इति तस्य वचः श्रुत्वा देवदेवः कृपानिधिः । प्रोवाच प्रहसञ्छंभुर्घटोद्भव गजासुरम्

त्याचे वचन ऐकून देवदेव, करुणानिधान शंभू हसत हसत घटोद्भव गजासुरास म्हणाले।

Verse 19

ईश्वर उवाच । गजासुर प्रसन्नोस्मि महापौरुषशेवधे । स्वानुकूल वरं ब्रूहि ददामि सुमतेऽसुर

ईश्वर म्हणाले— हे गजासुर, महापौरुषाचा निधी! मी प्रसन्न आहे। तुला अनुकूल असा वर सांग; हे सुमती असुरा, मी देईन।

Verse 20

इत्याकर्ण्य स दैत्येंद्रः प्रत्युवाच महेश्वरम् । गजासुर उवाच । यदि प्रसन्नो दिग्वासस्तदा नित्यं वसान मे

हे ऐकून दैत्येंद्राने महेश्वरास उत्तर दिले। गजासुर म्हणाला— जर आपण प्रसन्न असाल, हे दिग्वासा, तर मला नित्य धारण करा।

Verse 21

इमां कृत्तिं विरूपाक्ष त्वत्त्रिशूलाग्निपाविताम् । स्वप्रमाणां सुखस्पर्शां रणांगणपणीकृताम्

हे विरूपाक्ष! तुझ्या त्रिशूलाग्नीने पावन झालेली, योग्य प्रमाणाची, सुखस्पर्शी, रणांगणात पण ठेवून जिंकलेली ही कृत्ती (चर्म) आहे।

Verse 22

इष्टगंधिः सदैवास्तु सदैवास्त्वतिकोमला । सदैव निर्मला चास्तु सदैवास्त्वतिमंडनम्

ही सदा इष्ट सुगंधी असो; सदा अतिशय कोमल असो। ही सदा निर्मळ असो आणि सदा परम अलंकार ठरो।

Verse 23

महातपोऽनलज्वालाः प्राप्यापि सुचिरं विभो । न दग्धा कृत्तिरेषा मे पुण्यगंधनिधिस्ततः

हे विभो! महातपाच्या अग्निज्वाळा दीर्घकाळ मला प्राप्त झाल्या तरीही माझी ही कातडी जळली नाही; म्हणून ही पुण्य व पवित्र सुगंधाचा निधी आहे.

Verse 24

यदि पुण्यवती नैषा ममकृत्तिर्दिगंबर । तदा त्वदंगसंगोस्याः कथं जातो रणांगणे

हे दिगंबर! माझी ही कातडी जर खरोखर पुण्यवती नसती, तर रणांगणात हिचा तुझ्या अंगाशी संग कसा झाला असता?

Verse 25

अन्यं च मे वरं देहि यदि तुष्टोसि शंकर । नामास्तु कृत्तिवासास्ते प्रारभ्याद्यतनं दिनम्

हे शंकर! तू प्रसन्न असशील तर मला आणखी एक वर दे—आजच्या दिवसापासून तुझे नाव ‘कृत्तिवासा’ असे असो.

Verse 26

इति तस्य वचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा च शंकरः । पुनःप्रोवाच तं दैत्यं भक्तिनिर्मलमानसम्

त्याचे वचन ऐकून शंकर ‘तथास्तु’ असे म्हणाले; आणि भक्तीने निर्मळ झालेल्या त्या दैत्याला पुन्हा संबोधिले.

Verse 27

ईश्वर उवाच । शृणु पुण्यनिधे दैत्य वरमन्यं सुदुर्लभम् । अविमुक्ते महाक्षेत्रे रण त्यक्त कलेवर

ईश्वर म्हणाले—हे पुण्यनिधी दैत्य! ऐक, आणखी एक अत्यंत दुर्लभ वर (आहे): अविमुक्त या महाक्षेत्रात रणात देह त्यागणाऱ्यासाठी…

Verse 28

इदं पुण्यशरीरं ते क्षेत्रेस्मिन्मुक्तिसाधने । मम लिंगं भवत्वत्र सर्वेषांमुक्तिदायकम्

या मोक्षसाधक क्षेत्रात तुझे हे पुण्यशरीर माझे लिंग होवो; येथे स्थित माझे लिंग सर्वांना मुक्ती देणारे ठरो।

Verse 29

कृत्तिवासेश्वरं नाम महापातकनाशनम् । सर्वेषामेव लिंगानां शिरोभूतमिदं वरम्

याचे नाव ‘कृत्तिवासेश्वर’—महापातकांचा नाश करणारे; सर्व लिंगांमध्ये हे वरद लिंग शिरोभूत, म्हणजेच सर्वोच्च आहे।

Verse 30

यावंति संति लिंगानि वाराणस्यां महांत्यपि । उत्तमं तावतामेतदुत्तमांगवदुत्तमम्

वाराणसीत जितकी लिंगे आहेत—महानही—त्या सर्वांत हेच उत्तम; उत्तमांग (शिर) जसे श्रेष्ठ, तसे हे परम श्रेष्ठ आहे।

Verse 31

मानवानां हितायात्र स्थास्येहं सपरिग्रहः । दृष्टेनानेन लिंगेन पूजितेन स्तुतेन च । कृतकृत्यो भवेन्मर्त्यः संसारं न विशेत्पुनः

मानवांच्या हितासाठी मी परिकरासह येथे वास करीन। या लिंगाचे केवळ दर्शन, तसेच पूजा व स्तुती केल्याने मनुष्य कृतकृत्य होतो आणि पुन्हा संसारात पडत नाही।

Verse 32

रुद्राः पाशुपताः सिद्धा ऋषयस्तत्त्वचिंतकाः । शांता दांता जितक्रोधा निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः

रुद्र, पाशुपत, सिद्ध आणि तत्त्वचिंतक ऋषी—शांत, दांत, क्रोधजयी, द्वंद्वातीत व निष्परिग्रह—(येथे वास करतात)।

Verse 33

अविमुक्ते स्थिता ये तु मम भक्ता मुमुक्षवः । मानापमानयोस्तुल्याः समलोष्टाश्मकांचनाः

जे माझे भक्त मोक्षाची इच्छा धरून अविमुक्त क्षेत्रात (काशीत) राहतात, जे मान-अपमानात समान असतात आणि मातीचे ढेकूळ, दगड व सोने यांना समान मानतात.

Verse 34

कृत्तिवासेश्वरे लिंगे स्थास्येहं तदनुग्रहे । दशकोटिसहस्राणि तीर्थानि प्रतिवासरम्

त्या क्षेत्राच्या अनुग्रहाने मी कृत्तिवासेश्वर लिंगामध्ये वास्तव्य करीन; येथे दररोज दहा कोटी तीर्थे उपस्थित असतात.

Verse 35

त्रिकालमागमिष्यंति कृत्तिवासे न संशयः । कलिद्वापरसंभूता नराः कल्मषबुद्धयः

कली आणि द्वापार युगात जन्मलेले पापबुद्धीचे लोकही तिन्ही काळी कृत्तिवासाच्या दर्शनाला येतील, यात शंका नाही.

Verse 36

सदाचारविनिर्मुक्ताः सत्यशौचपराङ्मुखाः । मायया दंभलोभाभ्यां मोहाहंकृतिसंयुताः

ते सदाचाराने रहित, सत्य आणि पावित्र्यापासून विमुख, मायेमुळे ढोंग व लोभाने ग्रस्त आणि मोह व अहंकाराने युक्त असतील.

Verse 37

शूद्रान्नसेविनो विप्रा जिह्वाला अतिलालसाः । संध्यास्नानजपेज्यासु दूरीकृत मनोधियः

ते ब्राह्मण शूद्रांचे अन्न खाणारे, जिभेचे चोचले पुरवणारे व अत्यंत लालची असतील; संध्या, स्नान, जप आणि पूजेपासून त्यांचे मन व बुद्धी दूर राहील.

Verse 38

कृत्तिवासेश्वरं प्राप्य सर्वपापविवर्जिताः । सुखेन मोक्षमेष्यंति यथा सुकृतिनस्तथा

कृत्तिवासेश्वरास प्राप्त होताच ते सर्व पापांपासून मुक्त होतात आणि जसे सुकृतवान जन, तसेच सुखाने मोक्ष प्राप्त करतात।

Verse 39

कृत्तिवासेश्वरं लिंगं सेव्यं काश्यां ततो नरैः । जन्मांतरसहस्रेषु मोक्षोन्यत्र सुदुर्लभः

म्हणून काशीत नरांनी कृत्तिवासेश्वराचे लिंग सेवावे; कारण अन्यत्र हजारो जन्मांतही मोक्ष अत्यंत दुर्लभ आहे।

Verse 40

कृत्तिवासेश्वरे लिंगे लभ्यस्त्वेकेन जन्मना । पृर्वजन्मकृतं पापं तपोदानादिभिः शनैः । नश्येत्सद्यो विनश्येत कृत्तिवासे श्वरेक्षणात्

कृत्तिवासेश्वराच्या लिंगावर (मोक्ष) एका जन्मातच मिळतो. पूर्वजन्मीचे पाप तप, दान इत्यादींनी हळूहळू नष्ट होते; पण कृत्तिवासेश्वराचे केवळ दर्शन होताच ते तत्क्षणी नष्ट होते।

Verse 41

कृत्तिवासेश्वरं लिंगं येर्चयिष्यंति मानवाः । प्रविष्टास्ते शरीरे मे तेषां नास्ति पुनर्भवः

जे मानव कृत्तिवासेश्वराच्या लिंगाची अर्चना करतील, ते माझ्याच स्वरूपात विलीन होतील; त्यांना पुनर्जन्म नाही।

Verse 42

अविमुक्तेऽत्र वस्तव्यं जप्तव्यं शतरुद्रियम् । कृत्तिवासेश्वरो देवो द्रष्टव्यश्च पुनःपुनः

येथे अविमुक्त क्षेत्रात वास करावा, शतरुद्रीयाचा जप करावा, आणि देव कृत्तिवासेश्वराचे दर्शन पुन्हा पुन्हा घ्यावे।

Verse 43

सप्तकोटिमहारुद्रैः सुजप्तैर्यत्फलं भवेत् । तत्फलं लभ्यते काश्यां पूजनात्कृत्तिवाससः

सात कोटी महारुद्र-मंत्रांचे सुजप केल्याने जे पुण्यफळ मिळते, तेच फळ काशीत कृत्तिवास (शिव) याच्या पूजेमात्राने प्राप्त होते।

Verse 44

माघ कृष्णचतुर्दश्यामुपोष्य निशि जागृयात् । कृत्तिवासेशमभ्यर्च्य यः स यायात्परां गतिम्

माघ महिन्यातील कृष्णपक्ष चतुर्दशीला उपवास करून रात्री जागरण करावे आणि कृत्तिवासेश प्रभूची अर्चना करावी—तो परम गतीस प्राप्त होतो।

Verse 45

शुक्लायां पंचदश्यां यश्चैत्र्यां कर्ता महोत्सवम् । कृत्तिवासेश्वरे लिंगे न स गर्भं प्रवक्ष्येते

चैत्र महिन्यातील शुक्लपक्ष पौर्णिमेला जो कृत्तिवासेश्वर लिंगावर महोत्सव करतो, त्याच्याविषयी सांगितले आहे की तो पुन्हा गर्भप्रवेश करीत नाही (पुनर्जन्म होत नाही)।

Verse 46

कथयित्वेति देवेशस्तत्कृत्तिं परिगृह्य च । गजासुरस्य महतीं प्रावृणोद्धरिदंबरः

असे बोलून देवेशाने ती कातडी स्वीकारली; गजासुराची विशाल चर्म घेऊन हरिदंबर (दिगंबर) प्रभूंनी ती आपल्या अंगावर पांघरली।

Verse 47

महामहोत्सवो जातस्तस्मिन्नहनि कुंभज । कृत्तिवासत्वमापेदे यस्मिन्देवो दिगंबरः

हे कुंभज! त्या दिवशीच महान महोत्सव झाला—ज्या दिवशी दिगंबर देव ‘कृत्तिवास’ या नावाने प्रसिद्ध झाले।

Verse 48

यत्रच्छत्रीकृतो दैत्यः शूलमारोप्य भूतले । तच्छूलोत्पाटनाज्जातं तत्र कुंडं महत्तरम्

ज्या ठिकाणी भूमीवर त्रिशूळावर छत्रासारखा करून दैत्याला खिळविले होते, त्या त्रिशूळाचे उपटणे होताच तेथे अतिमहान पुण्यकुंड प्रकट झाले।

Verse 49

तस्मिन्कुंडे नरः स्नात्वा कृत्वा च पितृतर्पणम् । कृत्तिवासेश्वरं दृष्ट्वा कृतकृत्यो नरो भवेत्

त्या पुण्यकुंडात स्नान करून पितृतर्पण केले आणि कृत्तिवासेश्वराचे दर्शन घेतले की मनुष्य कृतकृत्य होतो।

Verse 50

स्कंद उवाच । तस्मिंस्तीर्थे तु यद्वृत्तं तदगस्ते निशामय । काका हंसत्वमापन्नास्तत्तीर्थस्य प्रभावतः

स्कंद म्हणाले—हे अगस्त्य, त्या तीर्थात जे घडले ते ऐक. त्या तीर्थाच्या प्रभावाने कावळे हंसत्वाला प्राप्त झाले।

Verse 51

एकदा कृत्तिवासे तु चैत्र्यां यात्राऽभवत्पुरा । अन्नं राशीकृतं तत्र ह्युपहारसमुद्भवम्

एकदा चैत्र महिन्यात पूर्वी कृत्तिवास येथे यात्रा-उत्सव झाला. तेथे उपहारांतून आलेले अन्न ढिगांनी साठविले होते।

Verse 52

बहुदेवलकैर्विप्र तं दृष्ट्वा पक्षिणो मिलन् । परस्परं तदन्नार्थं युध्यंतो व्योमवर्त्मनि

हे विप्र, अनेक देवालय-सेवकांसह तो अन्नाचा ढिग पाहून पक्षी जमा झाले; त्या अन्नासाठी ते आकाशमार्गात परस्परांशी झुंजू लागले।

Verse 53

बलिपुष्टैरपुष्टांगा रटतः करटाः कटु । वलिभिश्चातिपुष्टांगैरबलाश्चंचुभिर्हताः

बलिदानांनी पुष्ट होऊनही काहींचे अवयव दुर्बलच होते व ते कटु स्वराने ओरडत होते; तर काही भोगामुळे अतिस्थूल होऊन दुर्बळांच्या चोचींच्या आघाताने जखमी झाले।

Verse 54

ते हन्यमाना न्यपतंस्तस्मिन्कुंडे नभोंगणात् । आयुःशेषेण संत्राता हंसीभूतास्तु वायसाः

आघात होत असताना ते आकाशमंडलातून त्या कुंडात कोसळले; आयुष्याच्या उरलेल्या भागामुळे रक्षित होऊन ते कावळे खरोखर हंस झाले।

Verse 55

आश्चर्यवंतस्तत्रत्या यात्रायां मिलिता जनाः । ऊचुरंगुलिनिर्देशैरहो पश्यत पश्यत

तेथील यात्रेत जमलेले लोक आश्चर्यचकित होऊन बोट दाखवीत म्हणाले—“अहो! पाहा, पाहा!”

Verse 56

अस्मासु वीक्षमाणेषु काकाः कुंडेत्र ये पतन् । धार्तराष्ट्रास्तु ते जातास्तीर्थस्यास्य प्रभावतः

आमच्या पाहता पाहता जे कावळे या कुंडात पडले, ते या तीर्थाच्या प्रभावाने धार्तराष्ट्र (राजहंस) झाले।

Verse 57

हंसतीर्थं तदारभ्य कृत्तिवास समीपतः । नाम्ना ख्यातमभूल्लोके तत्कुंडं कलशोद्भव

हे कलशोद्भव! त्या वेळेपासून कृत्तिवासाच्या जवळचे ते कुंड ‘हंसतीर्थ’ या नावाने जगात प्रसिद्ध झाले।

Verse 58

अतीव मलिनात्मानो महामलिन कर्मभिः । क्षणान्निर्मलतां यांति हंसतीर्थकृतोदकाः

अत्यंत मलिन कर्मांनी अंतःकरण कलुषित झालेलेही हंसतीर्थाच्या पावन जलाने क्षणार्धात निर्मळ होतात।

Verse 59

काश्यां सदैव वस्तव्यं स्नातव्यं हंसतीर्थके । द्रष्टव्यः कृत्तिवासेशः प्राप्तव्यं परमं पदम्

काशीत सदैव वास करावा, हंसतीर्थात स्नान करावे, आणि कृत्तिवासेश प्रभूचे दर्शन घ्यावे—याने परम पद प्राप्त होते।

Verse 60

काश्यां लिंगान्यनेकानि मुने संति पदेपदे । कृत्तिवासेश्वरं लिंगं सर्वलिंगशिरः स्मृतम्

हे मुने! काशीत पावलोपावली अनेक लिंगे आहेत; परंतु कृत्तिवासेश्वराचे लिंग सर्व लिंगांचे शिरोमणी मानले जाते।

Verse 61

कृत्तिवासं समाराध्य भक्तियुक्तेन चेतसा । सर्वलिंगाराधनजं फलं काश्यामवाप्यते

भक्तियुक्त चित्ताने कृत्तिवासाची आराधना केली असता काशीत सर्व लिंगपूजेचे फळ प्राप्त होते।

Verse 62

जपो दानं तपो होमस्तर्पणं देवतार्चनम् । समीपे कृत्तिवासस्य कृतं सर्वमनंतकम्

जप, दान, तप, होम, तर्पण आणि देवतार्चन—कृत्तिवासाच्या सान्निध्यात केलेले सर्व पुण्य अक्षय होते।

Verse 63

तीर्थं त्वनादिसंसिद्धमेतत्कलशसंभव । पुनर्देवस्य सान्निध्यादाविरासीन्महेशितुः

हे कलशसम्भव! हे तीर्थ अनादी व नित्यसिद्ध आहे; तरीही देवाच्या पुनः सान्निध्याने महेश्वराच्या कृपेने ते पुन्हा प्रकट झाले।

Verse 64

एतानि सिद्धलिंगानिच्छन्नानि स्युर्युगेयुगे । अवाप्य शंभुसान्निध्यं पुनराविर्भवंति हि

ही सिद्ध लिंगे युगोयुग लपलेली असतात; पण शंभूचे सान्निध्य मिळताच ती निश्चयाने पुन्हा प्रकट होतात।

Verse 65

हंसतीर्थस्य परितो लिंगानामयुतं मुने । प्रतिष्ठितं मुनिवरैरत्रास्ति द्विशतोत्तरम्

हे मुने! हंसतीर्थाच्या सभोवती मुनिवरांनी दहा हजार लिंगे प्रतिष्ठित केली आहेत; आणि येथे त्याहून अधिक दोनशेही आहेत।

Verse 66

एकैकं सिद्धिदं नृणामविमुक्तनिवासिनाम् । लिंगं कात्यायनेशादि च्यवनेशां तमेव हि

यांपैकी प्रत्येक लिंग अविमुक्त (काशी) मध्ये राहणाऱ्या नरांना सिद्धी देणारे आहे; त्यांत कात्यायनेश नामक लिंग आणि च्यवनेशही आहे।

Verse 67

लोमशेशं महालिंगं लोमशेन प्रतिष्ठितम् । कृत्तिवासः प्रतीच्यां तु तद्दृष्ट्वा क्वांतकाद्भयम्

लोमशांनी प्रतिष्ठित ‘लोमशेश’ हे महालिंग आहे; आणि पश्चिमेस ‘कृत्तिवास’ आहे—त्याचे दर्शन होताच मृत्यूचे भय नाहीसे होते।

Verse 68

मालतीशं शुभं लिंगं कृत्तिवासोत्तरे महत् । सपर्ययित्वा तल्लिंगं राजा गजपतिर्भवेत्

कृत्तिवासाच्या उत्तरेस महाशुभ ‘मालतीश’ नामक महान् लिंग विराजते. त्या लिंगाची विधिपूर्वक पूजा केल्यास राजा गजपति—म्हणजेच महाबलाढ्य सम्राट—होतो.

Verse 69

अंतकेश्वर संज्ञं च लिंगं तद्रुद्रदिक्स्थितम् । अतिपापोपि निष्पापो जायते तद्विलोकनात्

रुद्रदिशेत ‘अंतकेश्वर’ नामक लिंग प्रतिष्ठित आहे. त्याचे केवळ दर्शन घेतल्यानेही महापापी मनुष्य पापमुक्त होतो.

Verse 70

जनकेशं महालिंगं तत्पार्श्वे ज्ञानदं परम् । तल्लिंग वरिवस्यातो ब्रह्मज्ञानमवाप्यते

तेथे ‘जनकेश’ नामक महालिंग आहे आणि त्याच्या पार्श्वभागी परम ज्ञान देणारे दुसरे लिंगही आहे. त्या लिंगाची भक्तिपूर्वक सेवा-पूजा केल्याने ब्रह्मज्ञान प्राप्त होते.

Verse 71

तदुत्तरे महामूर्तिरसितांगोस्ति भैरवः । तस्य दर्शनतः पुंसां न भवेद्यमदर्शनम्

त्याच्या उत्तरेस ‘असिताङ्ग’ नावाचा महामूर्ती भैरव आहे. त्याचे दर्शन घेतल्याने मनुष्यांना यमदर्शन होत नाही.

Verse 72

शुष्कोदरी च तत्रास्ति देवी विकटलोचना । कृत्तिवासादुदीच्यां तु काशीप्रत्यूह भक्षिणी

तेथेच शुष्कोदरी देवी, विशाल नेत्रांची विकटलोचना, विराजते. कृत्तिवासाच्या उत्तरेस ती ‘काशी-प्रत्यूह-भक्षिणी’—म्हणजे काशीमार्गातील विघ्नांचा नाश करणारी—म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 73

अग्निजिह्वोस्ति वेतालस्तस्या देव्यास्तु नैरृते । ददाति वांछितां सिद्धिं सोर्चितो भौमवासरे

त्या देवीच्या पवित्र मंडलाच्या नैऋत्य दिशेस अग्निजिह्व नावाचा वेताल आहे। मंगळवारी त्याची पूजा केली असता तो इच्छित सिद्धी देतो॥

Verse 74

वेतालकुंडं तत्रास्ति सर्वव्याधिविघातकृत् । तत्कुंडोदकसंस्पर्शाद्व्रणविस्फोटरुग्व्रजेत्

तेथे वेताल-कुंड आहे, जे सर्व व्याधींचा नाश करणारे आहे। त्या कुंडाच्या जलाचा स्पर्श होताच जखमा व फोडांची वेदना नाहीशी होते॥

Verse 75

वेतालकुंडे सुस्नातो वेतालं प्रणिपत्य च । लभेत वांछितां सिद्धिं दुर्लभां सर्वदेहिभिः

वेताल-कुंडात उत्तम स्नान करून आणि वेतालास प्रणाम करून मनुष्य इच्छित सिद्धी प्राप्त करतो; जी देहधारी जीवांस दुर्लभ आहे॥

Verse 76

गणोस्ति तत्र द्विभुजश्चतुष्पात्पंचशीर्षकः । तस्य संवीक्षणादेव पापं याति सहस्रधा

तेथे एक गणही आहे—दोन भुजा, चार पाय आणि पाच शिरे असलेला। त्याचे दर्शन होताच पाप सहस्रधा नष्ट होते॥

Verse 77

तदुत्तरे मुने रुद्रश्तुःशृंगोस्ति भीषणः । त्रिपादस्तु द्विशीर्षा च हस्ताः स्युः सप्त एव हि

त्याच्या उत्तरेस, हे मुने, तुःशृंग नावाचा एक भीषण रुद्र आहे। त्याला तीन पाय, दोन शिरे आणि निश्चयच सात हात आहेत॥

Verse 78

रोरूयते वृषाकारस्त्रिधा बद्धः स कुंभज । काशीविघ्रकरा ये च ये काश्यां पापबुद्धयः

हे कुंभज! तो वृषभ-रूप धारण करून त्रिविध बंधनांनी बद्ध होऊन गर्जना करीत असतो. आणि जे काशीत विघ्न करणारे आहेत, तसेच जे काशीत पापबुद्धीने राहतात—

Verse 79

तेषां च संछिदां कर्तुमहं धृतकुठारकः । ये काश्यां विघ्नहर्तारो ये काश्यां धर्मबुद्धयः

त्यांचा (विघ्नकारांचा) छेद करण्यासाठी मी कुऱ्हाड धारण करतो. परंतु जे काशीत विघ्न हरतात, आणि जे काशीत धर्मबुद्धीचे आहेत—

Verse 80

सुधाघटकरश्चाहं तद्वंशपरिषेककृत् । तं दृष्ट्वा वृषरुद्रं वै पूजयित्वा तु भक्तितः

मीही सुधा-घट हातात धारण करून त्या वंशाचा परिषेक करणारा आहे. त्या वृष-रुद्राचे दर्शन घेऊन आणि भक्तीने पूजन करून—

Verse 81

महामहोपचारैश्च न विघ्नैरभिभूयते । मणिप्रदीपो नागोऽस्ति तस्माद्रुद्रादुदग्दिशि

महामहोपचारांनी पूजन केल्यास विघ्नांनी पराभूत व्हावे लागत नाही. त्या रुद्राच्या उत्तर दिशेस मणिप्रदीप नावाचा एक नाग आहे.

Verse 82

मणिकुंडं तदग्रे तु विषव्याधिहरं परम् । तस्मिन्कुंडे कृतस्नानस्तं नागं परिवीक्ष्य च

त्याच्या पुढे मणि-कुंड आहे, जे विषामुळे होणाऱ्या व्याधींचे परम निवारण करणारे आहे. त्या कुंडात स्नान करून आणि त्या नागाचे दर्शन घेऊन—

Verse 83

मणिमाणिक्यसंपूर्ण गजाश्वरथसंकुलम् । स्त्रीरत्नपुत्ररत्नैश्च समृद्धं राज्यमाप्नुयात्

मनुष्य मणी-माणिक्यांनी परिपूर्ण, हत्ती-घोडे-रथांनी गजबजलेले, तसेच स्त्रीरत्न व पुत्ररत्न इत्यादी खजिन्यांनी समृद्ध असे वैभवशाली राज्य प्राप्त करतो।

Verse 84

कृत्तिवासेश्वरं लिंगं काश्यां यैर्न विलोकितम् । ते मर्त्यलोके भाराय भुवो भूता न संशयः

ज्यांनी काशीत कृत्तिवासेश्वर लिंगाचे दर्शन केले नाही, ते मर्त्यलोकी पृथ्वीवर केवळ भार ठरतात—यात संशय नाही।

Verse 85

स्कंद उवाच । कृत्तिवासः समुत्पत्तिं ये श्रोष्यंतीह मानवाः । तल्लिंगदर्शनाच्छ्रेयो लप्स्यंते नात्र संशयः

स्कंद म्हणाले: जे मनुष्य येथे कृत्तिवासाची उत्पत्तीची कथा ऐकतात, ते निश्चयाने कल्याण प्राप्त करतात; आणि त्या लिंगाच्या दर्शनानेही शुभ श्रेय मिळवतात—यात संशय नाही।