Adhyaya 50

Verse 1

सूत उवाच । इदं स्कांदमहं श्रुत्वा काशीखंडमनुत्तमम् । नितरां परितृप्तोस्मि हृदि चापि विधारितम्

सूत म्हणाले: स्कंदपुराणातील हा अनुपम काशीखंड ऐकून मी अत्यंत तृप्त झालो आहे, आणि तो मी हृदयातही दृढपणे धारण केला आहे।

Verse 2

अनुक्रमणिकाध्यायं तथा माहात्म्यमुत्तमम् । पाराशर्य समाचक्ष्व यथापूर्वमिदं भवेत्

हे पाराशर्य! अनुक्रमणिका-अध्याय तसेच हे उत्तम माहात्म्य पूर्वी जसे होते तसेच येथे यथावत् सांग।

Verse 3

व्यास उवाच । सूतावधेहि धर्मात्मञ्जातूकर्ण्य निशामय । शुकवैशंपायनाद्याः शृण्वंत्वपि च बालकाः

व्यास म्हणाले—हे सूत, धर्मात्मा! हे जातूकर्ण्य, ऐक; शुक, वैशंपायन इत्यादी आणि बालक शिष्यही हे ऐकोत।

Verse 4

अनुक्रमणिकाध्यायं माहात्म्यं चापि खंडजम् । प्रवक्ष्याम्यघनाशाय महापुण्यप्रवर्धनम्

मी अनुक्रमणिका-अध्याय आणि या खंडातून उत्पन्न झालेले माहात्म्य सांगणार आहे—जे पाप नष्ट करून महापुण्य वाढवते।

Verse 5

विंध्यनारदसंवादः प्रथमे परिकीर्तितः । सत्यलोकप्रभावश्च द्वितीयः समुदाहृतः

पहिल्या अध्यायात विंध्य-नारद संवाद सांगितला आहे; दुसऱ्यात सत्यलोकाचा प्रभाव व महिमा वर्णिला आहे।

Verse 6

अगस्तेराश्रमपदे देवानामागमस्ततः । पतिव्रता चरित्रं च प्रस्थानं कुंभसंभवः

त्यानंतर अगस्त्याच्या आश्रमस्थानी देवतांचे आगमन; पतिव्रतेचे चरित्र आणि कुंभसंभव (अगस्त्य) यांचे प्रस्थानही आहे।

Verse 7

तीर्थप्रशंसा च ततः सप्तपुर्यस्ततः स्मृताः । संयमिन्याः स्वरूपं च ब्रध्नलोकस्ततः परम्

त्यानंतर तीर्थांची स्तुती येते; मग प्रसिद्ध सात पवित्र पुर्यांचे स्मरण होते; पुढे संयमिनीचे यथार्थ स्वरूप; आणि त्यानंतर ब्रध्नलोक नावाचा परम लोक।

Verse 8

इंद्राग्न्योर्लोकसंप्राप्तिस्ततश्च शिवशर्मणः । अग्नेः समुद्भवस्तस्मात् क्रव्याद्वरुणसंभवः

मग इंद्र व अग्नीच्या लोकांची प्राप्ती सांगितली जाते, आणि पुढे शिवशर्माचा वृत्तांत; त्यानंतर अग्नीपासून प्रकट होणे, आणि त्यातून क्रव्याद व वरुण यांची उत्पत्ती।

Verse 9

गंधवत्यलकापुर्योरीशयोस्तु समुद्भवः । चंद्रलोकपरिप्राप्तिः शिवशर्मद्विजन्मनः

त्यानंतर गंधवती व अलकापुरीच्या अधीशांची उत्पत्ती सांगितली जाते; तसेच द्विज शिवशर्माची चंद्रलोकाची पूर्ण प्राप्ती।

Verse 10

उडुलोक कथा तस्मात्ततः शुक्रसमुद्भवः । माहेय गुरुसौरीणां लोकानां वर्णनं ततः

त्यानंतर उडुलोकाची कथा येते; मग शुक्राची उत्पत्ती; आणि पुढे माहेय, गुरु (बृहस्पती) व सौरी (शनी) यांच्या लोकांचे वर्णन।

Verse 11

सप्तर्षीणां ततो लोका ध्रुवस्य च तपस्ततः । ततो ध्रुवपदप्राप्तिर्ध्रुवलोक स्थितिस्ततः

मग सप्तर्षींच्या लोकांचे वर्णन होते; त्यानंतर ध्रुवाचे तप; पुढे ध्रुवपदाची प्राप्ती; आणि त्यानंतर ध्रुवलोकात त्याची स्थिर स्थिती।

Verse 12

दर्शनं सत्यलोकस्य तस्य वै शिवशर्मणः । चतुर्भुजाभिषेकश्च निर्वाणं शिवशर्मणः

शिवशर्मा नामक त्या भक्तास सत्यलोकाचे दर्शन होते; चतुर्भुज दिव्यरूपाचा अभिषेकही प्राप्त होतो; आणि अखेरीस शिवशर्म्यास निर्वाण-मोक्ष मिळतो।

Verse 13

स्कंदागस्त्योश्च संवादो मणिकर्ण्याः समुद्भवः । ततस्तु गंगामाहात्म्यं ततो दशहरास्तवः

त्यानंतर स्कंद व अगस्त्य यांचा संवाद, मणिकर्णीच्या उद्भवाची कथा; पुढे गंगेचे माहात्म्य, आणि मग दशहराचे स्तोत्र येतात।

Verse 14

प्रभावश्चापि गंगाया गंगानामसहस्रकम् । वाराणस्याः प्रशंसाथ भैरवाविर्भवस्ततः

तसेच गंगेच्या प्रभावाचे वर्णन, गंगेची सहस्रनामावली; त्यानंतर वाराणसीची प्रशंसा, आणि पुढे भैरवाचा आविर्भाव।

Verse 15

दंडपाणेः समुद्भूतिर्ज्ञानवाप्युद्भवस्ततः । आख्यानं च कलावत्याः सदाचारस्ततः परम्

त्यानंतर दंडपाणीच्या उद्भवाचा वृत्तांत, पुढे ज्ञानवापीच्या प्राकट्याची कथा; कलावतीचे आख्यान, आणि मग सदाचाराचा उपदेश।

Verse 16

ब्रह्मचारि प्रकरणं ततः स्त्रीलक्षणानि च । कृत्याकृत्यप्रकरणमविमुक्तेशवर्णनम्

त्यानंतर ब्रह्मचर्य-प्रकरण, तसेच स्त्रीलक्षणे; कर्तव्य-अकर्तव्याचे प्रकरण, आणि अविमुक्तेशाचे वर्णन येते।

Verse 17

ततो गृहस्थधर्माश्च ततो योगनिरूपणम् । कालज्ञानं ततः प्रोक्तं दिवोदासस्य वर्णनम्

त्यानंतर गृहस्थधर्मांचे वर्णन; मग योगाचे निरूपण. पुढे कालज्ञान (शुभ-अशुभ मुहूर्तज्ञान) सांगितले आहे, आणि त्यानंतर दिवोदासाचे चरित्रवर्णन आहे.

Verse 18

काश्याश्च वर्णनं तस्माद्योगिनीवर्णनं ततः । लोलार्कस्य समाख्यानमुत्तरार्ककथा ततः

त्यानंतर काशीचे वर्णन; मग योगिनींचे वर्णन. पुढे लोलार्काचे सविस्तर आख्यान, आणि त्यानंतर उत्तरार्काची कथा आहे.

Verse 19

सांबादित्यस्य महिमा द्रुपदादित्य शंसनम् । ततस्तु गरुडाख्यानमरुणार्कादयस्ततः

त्यानंतर सांबादित्याची महिमा व द्रुपदादित्याची स्तुती येते. पुढे गरुडाचे आख्यान, आणि मग अरुणार्क इत्यादी (सूर्यस्वरूपांचे) वर्णन आहे.

Verse 20

दशाश्वमेधिकं तीर्थं मंदराच्च गणागमः । पिशाचमोचनाख्यानं गणेशप्रेषणं ततः

त्यानंतर दशाश्वमेधिक नावाचे तीर्थ व मंदर पर्वतावरून शिवगणांचा आगमन. पुढे पिशाचमोचनाचे आख्यान, आणि त्यानंतर गणेशाचे प्रेषण (पाठविणे) आहे.

Verse 21

मायागणपतेश्चाथ ढुंढिप्रादुर्भवस्ततः । विष्णुमायाप्रपंचोथ दिवोदासविसर्जनम्

त्यानंतर मायागणपतीचे आख्यान, आणि मग ढुंढीचा प्रादुर्भाव. पुढे विष्णुमायेचा विस्तार, आणि त्यानंतर दिवोदासाचे विसर्जन (प्रस्थान) आहे.

Verse 22

ततः पंचनदोत्पत्तिर्बिंदुमाधवसंभवः । ततो वैष्णवतीर्थानां माहात्म्यपरिवर्णनम्

त्यानंतर पंचनदाची उत्पत्ती व बिंदुमाधवाचा प्रादुर्भाव यांचे वर्णन येते; पुढे काशीतील वैष्णव तीर्थांचे माहात्म्य विस्ताराने कीर्तिले आहे।

Verse 23

प्रयाणं मंदरात्काशीं वृषभध्वजशूलिनः । जैगीषव्येन संवादो ज्येष्ठस्थाने महेशितुः

त्यानंतर वृषभध्वज, त्रिशूलधारी महेश्वराचा मंदर पर्वतावरून काशीपर्यंतचा प्रयाणवृत्तांत आणि महेशाच्या पवित्र ज्येष्ठस्थानी जैगीषव्याशी झालेला संवाद कथिला आहे।

Verse 24

ततः क्षेत्ररहस्यस्य कथनं पापनाशनम् । अथातः कंदुकेशस्य व्याघ्रेशस्य समुद्भवः

त्यानंतर क्षेत्ररहस्याचे पापनाशक कथन केले आहे; आणि पुढे कंडुकेश व व्याघ्रेश यांच्या उद्भवाचा वृत्तांत सांगितला आहे।

Verse 25

ततः शैलेश्वरकथा रत्नेशस्य च दर्शनम् । कृत्तिवासः समुत्पत्तिस्ततश्चायतनागमः

त्यानंतर शैलेश्वराची कथा व रत्नेशाचे दर्शन वर्णिले आहे; पुढे कृत्तिवासाची उत्पत्ती आणि त्यानंतर आयतन (मंदिर-परंपरा) संबंधी आगम कथिला आहे।

Verse 26

देवतानामधिष्ठानं दुर्गासुरपराक्रमः । दुर्गाया विजयश्चाथ तत ओंकारवर्णनम्

त्यानंतर देवतांच्या अधिष्ठानाचे वर्णन, दुर्गासुराचा प्रचंड पराक्रम आणि दुर्गेचा विजय; तसेच पुढे ओंकाराचे विवेचन कथिले आहे।

Verse 27

पुनरोंकारमाहात्म्यं त्रिलोचनसमुद्भवः । त्रिलोचनप्रभावोथ केदाराख्यानमेव च

पुन्हा ओंकाराचे माहात्म्य सांगितले जाते, त्रिलोचनाचा उद्भव व त्रिलोचनाचा प्रभाव; तसेच केदाराचे पावन आख्यानही।

Verse 28

ततो धर्मेशमहिमा ततः पक्षिकथा शुभा । ततो विश्वभुजाख्यानं दुर्दमस्य कथा ततः

त्यानंतर धर्मेशाचा महिमा, मग पक्ष्याची शुभ कथा; मग विश्वभुजाचे आख्यान, आणि पुढे दुर्दमाची कथा।

Verse 29

ततो वीरेश्वराख्यानं वीरेश महिमा पुनः । गंगातीर्थैश्च संयुक्ता कामेश महिमा ततः

मग वीरेश्वराचे आख्यान, आणि पुन्हा वीरेशाचा महिमा; त्यानंतर गंगातीर्थांशी संयुक्त कामेशाचे माहात्म्य।

Verse 30

विश्वकर्मेश महिमा दक्षयज्ञसमुद्भवः । सत्या देहविसर्गश्च ततो दक्षेश्वरोद्भवः

त्यानंतर विश्वकर्मेशाचा महिमा, दक्षयज्ञाशी संबंधित उद्भव; सतीचा देहत्याग, आणि पुढे दक्षेश्वराचा प्रादुर्भाव।

Verse 31

ततो वै पार्वतीशस्य महिम्नः परिकीर्तनम् । गंगेशस्याथ महिमा नर्मदेशसमुद्भवः

त्यानंतर खरोखर पार्वतीशाच्या महिम्याचे कीर्तन; मग गंगेशाचा महिमा आणि नर्मदादेशाशी संबंधित उद्भवाचे आख्यान।

Verse 32

सतीश्वरसमुत्पत्तिरमृतेशादि वणर्नम् । व्यासस्य हि भुजस्तंभो व्यासशापविमोक्षणम्

येथे क्रमाने सतीश्वराची उत्पत्ती, अमृतेश इत्यादी पावन स्वरूपांचे वर्णन, व्यासांची भुजा स्तंभित होणे आणि व्यास-शापातून विमोचन—हे सर्व विषय काशीतील तीर्थांची महिमा प्रकट करतात।

Verse 33

क्षेत्रतीर्थकदंबं च मुक्तिमंडप संकथा । विश्वेशाविर्भवश्चाथ ततो यात्रापरिक्रमः

काशीक्षेत्रातील क्षेत्र-तीर्थांचा समूह, मुक्ती-मंडपाची कथा, त्यानंतर विश्वेश्वराचा आविर्भाव—आणि पुढे यात्रा-परिक्रमेचे विधान सांगितले जाते।

Verse 34

एतदाख्यानशतकं क्रमेण परिकीर्तितम् । यस्य श्रवणमात्रेण सर्वखंड श्रुतेः फलम् । अनुक्रमणिकाध्यायेप्यस्ति यात्रापरिक्रमः

अशा प्रकारे हे ‘आख्यान-शतक’ क्रमाने कीर्तित झाले आहे; ज्याचे केवळ श्रवण केल्याने सर्व खंडांचे श्रवण केल्याचे फळ मिळते। आणि या अनुक्रमणिका-अध्यायातही यात्रा-परिक्रमा अंतर्भूत आहे।

Verse 35

सूत उवाच । यात्रा परिक्रमं ब्रूहि जनानां हितकाम्यया । यथावत्सिद्धिकामानां सत्यवत्याः सुतोत्तम

सूत म्हणाले—हे सत्यवतीचे श्रेष्ठ पुत्र! जनहिताच्या इच्छेने यात्रा-परिक्रमेचे यथावत् वर्णन करा, जेणेकरून सिद्धी इच्छिणारे लोक ते योग्य रीतीने करू शकतील।

Verse 36

व्यास उवाच । निशामय महाप्राज्ञ लोमहर्षण वच्मि ते । यथा प्रथमतो यात्रा कर्तव्या यात्रिकैर्मुदा

व्यास म्हणाले—हे महाप्राज्ञ लोमहर्षण! ऐक, मी तुला सांगतो—प्रारंभापासून यात्रिकांनी आनंदाने यात्रा कशी करावी।

Verse 37

सचैलमादौ संस्नाय चक्रपुष्करिणीजले । संतर्प्यदेवासपितॄन्ब्राह्मणांश्च तथार्थिनः

प्रथम चक्रपुष्करिणीच्या जलात वस्त्रांसह स्नान करून देव व पितरांचे तर्पण करावे; तसेच ब्राह्मणांना आणि याचक-गरिबांना यथाशक्ती दान देऊन तृप्त करावे।

Verse 38

आदित्यं द्रौपदीं विष्णुं दंडपाणिं महेश्वरम् । नमस्कृत्य ततो गच्छेद्द्रष्टुं ढुंढिविनायकम्

आदित्य, द्रौपदी, विष्णु, दंडपाणी आणि महेश्वर यांना नमस्कार करून, नंतर ढुंढिविनायकाचे दर्शन घेण्यासाठी जावे।

Verse 39

ज्ञानवापीमुपस्पृश्य नंदिकेशं ततोर्चयेत् । तारकेशं ततोभ्यर्च्य महाकालेश्वरं ततः

ज्ञानवापीचे जल उपस्पर्श/आचमन करून, मग नंदिकेशाचे पूजन करावे; त्यानंतर तारकेशाची अर्चना करून, पुढे महाकालेश्वराचे पूजन करावे।

Verse 40

ततः पुनर्दंडपाणिमित्येषा पंचतीर्थिका

त्यानंतर पुन्हा दंडपाणिकडे (परत जावे)—हिलाच ‘पंचतीर्थिका’ असे म्हणतात।

Verse 41

दैनंदिनी विधातव्या महाफलमभीप्सुभिः । ततो वैश्वेश्वरी यात्रा कार्या सर्वार्थ सिद्धिदा

महाफळ इच्छिणाऱ्यांनी हा नित्यनियम करावा; त्यानंतर वैश्वेश्वरी यात्रा करावी, जी सर्वार्थसिद्धी देणारी आहे।

Verse 42

द्विसप्तायतनानां च कार्या यात्रा प्रयत्नतः । कृष्णां प्रतिपदं प्राप्य भूतावधि यथाविधि

चौदा आयतनांची यात्रा प्रयत्नपूर्वक करावी. कृष्णपक्षातील प्रतिपदा प्राप्त झाल्यावर, नियत कालमर्यादेपर्यंत विधिपूर्वक आचरण करावे.

Verse 43

अथवा प्रतिभूतं च क्षेत्रसिद्धिमभीप्सुभिः । तत्तत्तीर्थकृतस्नानस्तत्तल्लिंगकृतार्चनः

किंवा, क्षेत्रसिद्धी इच्छिणाऱ्यांसाठी हा प्रभावी उपाय आहे—प्रत्येक तीर्थात स्नान करावे आणि प्रत्येक लिंगाचे अर्चन करावे.

Verse 44

मौनेन यात्रां कुर्वाणः फलं प्राप्नोति यात्रिकः । ओंकारं प्रथमं पश्येन्मत्स्योदर्यां कृतोदकः

मौनाने यात्रा करणारा यात्रिक तिचे फळ प्राप्त करतो. प्रथम मत्स्योदरी येथे उदककर्म करून ओंकाराचे दर्शन घ्यावे.

Verse 45

त्रिविष्टपं महादेवं ततो वै कृत्तिवाससम् । रत्नेशं चाथ चंद्रेशं केदारं च ततो व्रजेत्

त्यानंतर त्रिविष्टप महादेवाकडे जावे, मग कृत्तिवासाकडे. पुढे रत्नेश, मग चंद्रेश, आणि त्यानंतर केदाराकडे जावे.

Verse 46

धर्मेश्वरं च वीरेशं गच्छेत्कामेश्वरं ततः । विश्वकर्मेश्वरं चाथ मणिकर्णीश्वरं ततः

धर्मेश्वर व वीरेश येथे जावे; मग कामेश्वराकडे. त्यानंतर विश्वकर्मेश्वर, आणि मग मणिकर्णीश्वराकडे जावे.

Verse 47

अविमुक्तेश्वरं दृष्ट्वा ततो विश्वेशमर्चयेत् । एषा यात्रा प्रयत्नेन कर्तव्या क्षेत्रवासिना

अविमुक्तेश्वराचे दर्शन घेऊन नंतर विश्वेश्वराची पूजा करावी. क्षेत्रात (काशीत) राहणाऱ्यांनी ही यात्रा प्रयत्नपूर्वक केली पाहिजे.

Verse 48

यस्तु क्षेत्रमुषित्वा तु नैतां यात्रां समाचरेत् । विघ्नास्तस्योपतिष्ठंते क्षेत्रोच्चाटनसूचकाः

जो क्षेत्रात राहूनही ही यात्रा करत नाही, त्याच्यासमोर विघ्ने उभी राहतात जी क्षेत्रातून हकालपट्टीची सूचक असतात.

Verse 49

अष्टायतन यात्रान्या कर्तव्या विघ्रशांतये । दक्षेशः पार्वतीशश्च तथा पशुपतीश्वरः

विघ्नांच्या शांतीसाठी आठ आयतनांची (मंदिरांची) दुसरी यात्रा करावी. ते म्हणजे दक्षेश, पार्वतीश आणि पशुपतीश्वर.

Verse 50

गंगेशो नर्मदेशश्च गभस्तीशः सतीश्वरः । अष्टमस्तारकेशश्च प्रत्यष्टमि विशेषतः

गंगेश, नर्मदेश, गभस्तीश, सतीश्वर आणि आठवे तारकेश. विशेषतः प्रत्येक अष्टमीला यांची यात्रा करावी.

Verse 51

दृश्यान्येतानि लिंगानि महापापोपशांतये । अपरापि शुभा यात्रा योगक्षेमकरी सदा

महापापांच्या शांतीसाठी या लिंगांचे दर्शन घ्यावे. आणखी एक शुभ यात्रा आहे जी नेहमी योगक्षेम (कल्याण) प्रदान करते.

Verse 52

सर्वविघ्रोपहंत्री च कर्तव्या क्षेत्रवासिभिः । शैलेशं प्रथमं वीक्ष्य वरणास्नानपूर्वकम्

काशीक्षेत्रातील रहिवाशांनी हा सर्व विघ्नांचा नाश करणारा विधी करावा—प्रथम वरुणेत स्नान करून मग शैलेशाचे दर्शन घ्यावे।

Verse 53

स्नानं तु संगमे कृत्वा द्रष्टव्यः संगमेश्वरः । स्वलीन तीर्थे सुस्नातः पश्येत्स्वलीनमीश्वरम्

संगमावर स्नान करून संगमेश्वराचे दर्शन घ्यावे। स्वलीन तीर्थात उत्तम स्नान करून स्वलीन ईश्वराचे दर्शन करावे।

Verse 54

स्नात्वा मंदाकिनी तीर्थे द्रष्टव्यो मध्यमेश्वरः । पश्येद्धिरण्यगर्भेशं तत्र तीर्थे कृतोदकः

मंदाकिनी तीर्थात स्नान करून मध्यमेश्वराचे दर्शन घ्यावे। त्या तीर्थात उदकक्रिया करून हिरण्यगर्भेशाचे दर्शन करावे।

Verse 55

मणिकर्ण्यां ततः स्नात्वा पश्येदीशानमीश्वरम् । ततः कूपमुपस्पृश्य गोप्रेक्षमवलोकयेत्

त्यानंतर मणिकर्णीत स्नान करून ईशान ईश्वराचे दर्शन घ्यावे। मग कूपाचे जल स्पर्श करून गोप्रेक्षाचे अवलोकन करावे।

Verse 56

कापिलेय ह्रदे स्नात्वा वीक्षेत वृषभध्वजम् । उपशांतशिवं पश्येत्तत्कूपविहितोदकः

कापिलेय ह्रदात स्नान करून वृषभध्वजाचे दर्शन घ्यावे। मग त्या कूपाच्या जलाने उदकक्रिया करून उपशांत शिवाचे दर्शन करावे।

Verse 57

पंचचूडाह्रदे स्नात्वा ज्येष्ठस्थानं ततोर्चयेत् । चतुःसमुद्रकूपे तु स्नात्वा देवं समर्चयेत्

पंचचूडा ह्रदात स्नान करून मग ज्येष्ठस्थानाचे पूजन करावे। आणि चतुःसमुद्र नावाच्या कूपात स्नान करून विधिपूर्वक देवाचे अर्चन करावे।

Verse 58

देवस्याग्रे तु या वापी तत्रोपस्पर्शने कृते । शुक्रेश्वरं ततः पश्येत्तत्कूपविहितोदकः

देवाच्या समोर जी वापी आहे, तेथे जल-स्पर्शाचा विधी करून, त्या कूपातील नियत जलविधी पूर्ण करून मग शुकरेश्वराचे दर्शन घ्यावे।

Verse 59

दंडखाते ततः स्नात्वा व्याघ्रेशं पूजयेत्ततः । शौनकेश्वरकुंडे तु स्नानं कृत्वा ततोर्चयेत्

मग दंडखात येथे स्नान करून व्याघ्रेशाचे पूजन करावे। आणि शौनकेश्वर कुंडात स्नान करून नंतर तेथेच अर्चन करावे।

Verse 60

जंबुकेशं महालिंगं कृत्वा यात्रामिमां नरः । क्वचिन्न जायते भूयः संसारे दुःखसागरे

जंबुकेशाच्या महालिंगाची ही यात्रा पूर्ण केल्यावर मनुष्य दुःखसागररूप संसारात पुन्हा कुठेही जन्म घेत नाही।

Verse 61

समारभ्य प्रतिपदं यावत्कृष्णा चतुर्दशी । एतत्क्रमेण कर्तव्यान्ये तदायतनानि वै

प्रतिपदेपासून कृष्णपक्ष चतुर्दशीपर्यंत, या अनुष्ठानाची सर्व आयतने (तीर्थस्थाने) याच क्रमाने अवश्य करावीत।

Verse 62

इमां यात्रां नरः कृत्वा न भूयोप्यभिजायते । अन्या यात्रा प्रकर्तव्यैका दशायतनोद्भवा

जो नर ही पवित्र यात्रा करतो, तो पुन्हा जन्म घेत नाही. तसेच दहा आयतनांतून उद्भवलेली आणखी एक यात्रा करणेही आवश्यक आहे.

Verse 63

आग्नीध्र कुंडे सुस्नातः पश्येदाग्नीध्रमीश्वरम् । उर्वशीशं ततो गच्छेत्ततस्तु नकुलीश्वरम्

आग्नीध्र कुंडात उत्तम स्नान करून आग्नीध्रमीश्वराचे दर्शन घ्यावे. मग उर्वशीशाकडे जावे आणि त्यानंतर नकुलीश्वराकडे.

Verse 64

आषाढीशं ततो दृष्ट्वा भारभूतेश्वरं ततः । लांगलीशमथालोक्य ततस्तु त्रिपुरांतकम्

त्यानंतर आषाढीशाचे दर्शन करून मग भारभूतेश्वराचे दर्शन घ्यावे. लांगलीश पाहून पुढे त्रिपुरांतकाकडे जावे.

Verse 65

ततो मनःप्रकामेशं प्रीतिकेशमथो व्रजेत् । मदालसेश्वरं तस्मात्तिलपर्णेश्वरं ततः

त्यानंतर मनःप्रकामेश व प्रीतिकेश येथे जावे. तेथून मदालसेश्वराकडे आणि पुढे तिलपर्णेश्वराकडे जावे.

Verse 66

यात्रैकादशलिंगानामेषा कार्या प्रयत्नतः । इमां यात्रां प्रकुर्वाणो रुद्रत्वं प्राप्नुयान्नरः

या अकरा लिंगांची यात्रा प्रयत्नपूर्वक करावी. ही यात्रा करणारा नर रुद्रत्व प्राप्त करतो.

Verse 67

अतः परं प्रवक्ष्यामि गारी यात्रामनुत्तमाम् । शुक्लपक्षे तृतीयायां या यात्रा विष्वगृद्धिदा

आता मी अनुपम गौरी-यात्रेचे वर्णन करतो. शुक्लपक्षातील तृतीयेच्या दिवशी केली जाणारी ही यात्रा सर्वतोमुखी समृद्धी व वृद्धी प्रदान करते.

Verse 68

गोप्रेक्षतीर्थे सुस्नाय मुखनिर्मालिकां व्रजेत् । ज्येष्ठावाप्यां नरः स्नात्वा ज्येष्ठागौरीं समर्चयेत्

गोप्रेक्ष तीर्थात उत्तम स्नान करून मुखनिर्मालिकेस जावे. नंतर ज्येष्ठावापीत स्नान करून ज्येष्ठा-गौरीची विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 69

सौभाग्यगौरी संपूज्या ज्ञानवाप्यां कृतोदकैः । ततः शृंगारगौरीं च तत्रैव च कृतोदकः

ज्ञानवापीत पवित्र जल घेऊन सौभाग्य-गौरीची संपूर्ण पूजा करावी. नंतर त्याच ठिकाणी जल घेऊन शृंगार-गौरीचीही आराधना करावी.

Verse 70

स्नात्वा विशालगंगायां विशालाक्षीं ततो व्रजेत् । सुस्नातो ललितातीर्थे ललितामर्चयेत्ततः

विशाला-गंगेत स्नान करून मग विशालाक्षीकडे जावे. त्यानंतर ललिता तीर्थात उत्तम स्नान करून ललितेची पूजा करावी.

Verse 71

स्नात्वा भवानीतीर्थेथ भवानीं परिपूजयेत् । मंगला च ततोभ्यर्च्या बिंदुतीर्थकृतोदकैः

भवानी तीर्थात स्नान करून भवानीची पूर्ण भक्तीने पूजा करावी. नंतर बिंदु तीर्थाचे पवित्र जल घेऊन मंगलादेवीचीही अर्चना करावी.

Verse 72

ततो गच्छेन्महालक्ष्मीं स्थिरलक्ष्मीसमृद्धये । इमां यात्रां नरः कृत्वा क्षेत्रेस्मिन्मुक्तिजन्मनि

त्यानंतर स्थिर व चिरस्थायी लक्ष्मीसमृद्धी वाढावी म्हणून महालक्ष्मीच्या धामास जावे। या मुक्तिजननी क्षेत्रात ही यात्रा करून मनुष्य शुभसिद्धी प्राप्त करतो।

Verse 73

न दुःखैरभिभूयेत इहामुत्रापि कुत्रचित् । कुर्यात्प्रतिचतुर्थीह यात्रां विघ्नेशितुः सदा

तो दुःखांनी कुठेही—इहलोकी वा परलोकी—कधीही अभिभूत होत नाही. म्हणून नेहमी प्रत्येक चतुर्थीस विघ्नेश (विघ्नहर्ता) यांची यात्रा करावी.

Verse 74

ब्राह्मणेभ्यस्तदुद्देशाद्देया वै मोदका मुदे । भौमे भैरवयात्रा च कार्या पातकहारिणी

त्याच उद्देशाने ब्राह्मणांना आनंदाने मोदक अवश्य द्यावेत. आणि मंगळवारी पातकहरिणी भैरवयात्रा करावी.

Verse 75

रविवारे रवेर्यात्रा षष्ठ्यां वारविसंयुजि । तथैव रविसप्तम्यां सर्वविघ्नोपशांतये

रविवारी रवि (सूर्य) यांची यात्रा करावी. तसेच षष्ठी तिथी रविवारी आली असता आणि रविसप्तमीच्या दिवशीही—हे सर्व विघ्नांची पूर्ण शांती व्हावी म्हणून आहे.

Verse 76

नवम्यामथवाष्टम्यां चंडीयात्रा शुभा मता । अंतर्गृहस्य वै यात्रा कर्तव्या प्रतिवासरम्

नवमी किंवा अष्टमी तिथीस चंडीची यात्रा शुभ मानली आहे. आणि अंतर्गृहाची (अंतरपरिक्रमेची) यात्रा तर दररोज अवश्य करावी.

Verse 77

प्रातःस्नानं विधायादौ नत्वा पंचविनायकान् । नमस्कृत्वाथ विश्वेशं स्थित्वा निर्वाणमंडपे

प्रातःस्नान करून प्रथम पंचविनायकांना वंदन करावे; नंतर विश्वेश्वरास नमस्कार करून निर्वाण-मंडपात उभे राहावे।

Verse 78

अंतर्गृहस्य यात्रा वै करिष्ये घौघशांतये । गृहीत्वा नियमं चेति गत्वाथ मणिकर्णिकाम्

‘पापसमूह शांत व्हावा म्हणून मी अंतर्गृह-यात्रा करीन’ असा संकल्प करून, नियम-व्रत स्वीकारून मग मणिकर्णिकेस जावे।

Verse 79

स्नात्वा मौनेन चागत्य मणिकर्णीशमर्चयेत् । कंबलाश्वतरौ नत्वा वासुकीशं प्रणम्य च

स्नान करून मौन पाळत परत येऊन मणिकर्णीशाचे पूजन करावे। कंबल व अश्वतर यांना वंदन करून वासुकीशालाही प्रणाम करावा।

Verse 80

पर्वतेशं ततो दृष्ट्वा गंगाकेशवमप्यथ । ततस्तु ललितां दृष्ट्वा जरासंधेश्वरं ततः

त्यानंतर पर्वतेश्वराचे दर्शन घ्यावे आणि गंगा-केशवाचेही। मग ललितेचे दर्शन करून पुढे जरासंधेश्वराकडे जावे।

Verse 81

ततो वै सोमनाथं च वाराहं च ततो व्रजेत् । ब्रह्मेश्वरं ततो नत्वा नत्वागस्तीश्वरं ततः

त्यानंतर सोमनाथाकडे जावे आणि मग वाराहाकडे। पुढे ब्रह्मेश्वराला प्रणाम करून नंतर अगस्तीश्वरालाही प्रणाम करावा।

Verse 82

कश्यपेशं नमस्कृत्य हरिकेशवनं ततः । वैद्यनाथं ततो दृष्ट्वा ध्रुवेशमथ वीक्ष्य च

कश्यपेशास नमस्कार करून मग हरिकेशवनास जावे। त्यानंतर वैद्यनाथाचे दर्शन घेऊन ध्रुवेशाचेही दर्शन करावे।

Verse 83

गोकर्णेश्वरमभ्यर्च्य हाटकेशमथो व्रजेत् । अस्थिक्षेप तडागे च दृष्ट्वा वै कीकसेश्वरम्

गोकर्णेश्वराची विधिपूर्वक पूजा करून मग हाटकेशाकडे जावे. आणि अस्थिक्षेप तडागावर निश्चयच कीकसेश्वराचे दर्शन घ्यावे.

Verse 84

भारभूतं ततो नत्वा चित्रेगुप्तेश्वरं ततः । चित्रघंटां प्रणम्याथ ततः पशुपतीश्वरम्

त्यानंतर भारभूतास नमस्कार करून चित्रेगुप्तेश्वराकडे जावे. चित्रघंटेला प्रणाम करून मग पशुपतीश्वराचे दर्शन घ्यावे.

Verse 85

पितामहेश्वरं गत्वा ततस्तु कलशेश्वरम् । चंद्रेशस्त्वथ वीरेशो विद्येशोग्नीश एव च

पितामहेश्वराकडे जाऊन मग कलशेश्वरास जावे. त्यानंतर चंद्रेश, मग वीरेश, विद्येश आणि अग्नीश यांचेही दर्शन घ्यावे.

Verse 86

नागेश्वरो हरिश्चंद्रश्चिंतामणिविनायकः । सेनाविनायकश्चाथ द्रष्टव्यः सर्वविघ्नहृत्

नागेश्वर व हरिश्चंद्र, तसेच चिंतामणि विनायक यांचे दर्शन घ्यावे. त्यानंतर सर्व विघ्नांचा हर्ता असा सेनाविनायकही अवश्य द्रष्टव्य आहे.

Verse 87

वसिष्ठवामदेवौ च मूर्तिरूपधरावुभौ । द्रष्टव्यौ यत्नतः काश्यां महाविघ्नविनाशिनौ

वसिष्ठ व वामदेव हे दोघेही साकार मूर्तिरूपाने काशीत आहेत; त्यांचे यत्नपूर्वक दर्शन करावे, कारण ते महान विघ्नांचा नाश करतात.

Verse 88

सीमाविनायकं चाथ करुणेशं ततो व्रजेत् । त्रिसंध्येशो विशालाक्षी धर्मेशो विश्वबाहुका । आशाविनायकश्चाथ वृद्धादित्यस्ततः पुनः

मग सीमाविनायकाचे दर्शन करून त्यानंतर करुणेशाकडे जावे. तसेच त्रिसंध्येश, विशालाक्षी, धर्मेश आणि विश्वबाहुका यांचेही दर्शन करावे. पुढे आशाविनायक, आणि पुन्हा त्यानंतर वृद्धादित्याचे दर्शन करावे.

Verse 89

चतुर्वक्त्रेश्वरं लिंगं ब्राह्मीशस्तु ततः परः । ततो मनःप्रकामेश ईशानेशस्ततः परम्

चतुर्वक्त्रेश्वराचे लिंग दर्शन करावे; त्यापुढे ब्राह्मीश आहेत. नंतर मनःप्रकामेश, आणि त्यापुढे ईशानेश आहेत.

Verse 90

चंडीचंडीश्वरौ दृश्यौ भवानीशंकरौ ततः । ढुंढिं प्रणम्य च ततो राजराजेशमर्चयेत्

चंडी व चंडीश्वर यांचे दर्शन करावे, आणि त्यानंतर भवानी व शंकर यांचे. ढुंढीला प्रणाम करून मग राजराजेशाचे अर्चन करावे.

Verse 91

लांगलीशस्ततोभ्यर्च्यस्ततस्तु नकुलीश्वरः । परान्नेशमथो नत्वा परद्रव्येश्वरं ततः

त्यानंतर लांगलीशाचे पूजन करावे; मग नकुलीश्वराचे दर्शन. परान्नेशाला नमस्कार करून पुढे परद्रव्येश्वराकडे जावे.

Verse 92

प्रतिग्रहेश्वरं वापि निष्कलंकेशमेव च । मार्कंडेयेशमभ्यर्च्य ततश्चाप्सरसेश्वरम्

प्रतिग्रहेश्वर व निष्कलंकश यांचे पूजन करावे। मग मार्कंडेयेशाचे विधिपूर्वक अर्चन करून, त्यानंतर अप्सरसेश्वराची आराधना करावी।

Verse 93

गंगेशोर्च्यस्ततो ज्ञानवाप्यां स्नानं समाचरेत् । नंदिकेशं तारकेशं महाकालेश्वरं ततः

गंगेशाचे अर्चन करून मग ज्ञानवापीत स्नान करावे. त्यानंतर नंदिकेश, तारकेश आणि पुढे महाकालेश्वराचे पूजन करावे.

Verse 94

दंडपाणिं महेशं च मोक्षेशं प्रणमेत्ततः । वीरभद्रेश्वरं नत्वा अविमुक्तेश्वरं ततः

त्यानंतर दंडपाणी, महेश व मोक्षेश यांना प्रणाम करावा. वीरभद्रेश्वराला नमस्कार करून, मग अविमुक्तेश्वराची आराधना करावी.

Verse 95

विनायकांस्ततः पंच विश्वनाथं ततो व्रजेत् । ततो मौनं विसृज्याथ मंत्रमेतमुदीरयेत्

मग पाच विनायकांचे दर्शन घेऊन, त्यानंतर विश्वनाथाकडे जावे. पुढे मौन सोडून हा मंत्र उच्चारावा.

Verse 96

अंतर्गृहस्य यात्रेयं यथावद्या मया कृता । न्यूनातिरिक्तया शंभुः प्रीयतामनया विभुः

अंतर्गृहाची ही यात्रा मी यथाविधी केली आहे—न कमी, न अधिक. या कर्माने सर्वव्यापी प्रभू शंभू प्रसन्न होवोत.

Verse 97

इति मंत्रं समुच्चार्य क्षणं वै मुक्तिमंडपे । विश्रम्य यायाद्भवनं निष्पापः पुण्यवान्नरः

अशा रीतीने मंत्र उच्चारून मुक्तिमंडपात क्षणभर विसावा घ्यावा; मग प्रसन्नचित्त होऊन तो नर घरी जावा—निष्पाप व पुण्यवान् होतो।

Verse 98

संप्राप्य वासरं विष्णोर्विष्णुतीर्थेषु सर्वतः । कार्या यात्रा प्रयत्नेन महापुण्य समृद्धये

विष्णूचा पवित्र वासर प्राप्त झाला की, महापुण्यसमृद्धीसाठी, प्रयत्नपूर्वक सर्वत्र विष्णुतीर्थांची यात्रा करावी।

Verse 99

नभस्य पंचदश्यां च कुलस्तंभं समर्चयेत् । दुःखं रुद्रपिशाचत्वं न भवेद्यस्य पूजनात्

नभस्य महिन्याच्या पंचदशीला कुलस्तंभाचे विधिपूर्वक पूजन करावे; त्याच्या पूजनाने दुःख व रुद्रपिशाचत्व येत नाही।

Verse 100

श्रद्धापूर्वमिमा यात्रा कर्तव्याः क्षेत्रवासिभिः । पर्वस्वपि विशेषेण कार्या यात्राश्च सर्वतः

या यात्रा क्षेत्रवासीयांनी श्रद्धापूर्वक कराव्यात; आणि पर्वकाळी विशेषतः सर्वत्र यात्रा कराव्यात।

Verse 110

अधीत्य चतुरो वेदान्सांगान्यत्फलमाप्यते । काशीखंडं समाकर्ण्य तत्फलं लभ्यते नरैः

चार वेद साङ्ग अध्ययन केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ काशीखंडाचे श्रवण केल्याने नरांना प्राप्त होते।

Verse 120

य इदं श्रावयेद्विद्वान्समस्तं त्वर्धमेव वा । पादमात्रं तदर्धं वा त्वेकं व्याख्यानमुत्तमम्

जो विद्वान हा (पाठ) श्रवण करवितो—संपूर्ण, किंवा अर्धा; किंवा फक्त एक पाद, किंवा त्याचाही अर्ध; अथवा एकच उत्तम व्याख्यान—तो निश्चितच सांगितलेले पुण्यफल प्राप्त करतो।

Verse 130

तस्य पुत्रो भवत्येव शंभोराज्ञा प्रभावतः । किं बहूक्तेन सूतेह यस्य यस्य मनोरथः

शंभूच्या आज्ञेच्या प्रभावाने त्याला निश्चयच पुत्र होतो। हे सूत! अधिक काय सांगू—इथे ज्याची जी-जी मनोकामना, तीच पूर्ण होते।

Verse 134

सर्वेषां मंगलानां च महामंगलमुत्तमम् । गृहेपि लिखितं पूज्यं सर्वमंगलसिद्धये

सर्व मंगलांमध्ये हेच परम ‘महामंगल’ आहे। घरीही हे लिहून ठेवले तरी सर्वमंगलसिद्धीसाठी याची पूजा करावी।