Adhyaya 38

Verse 1

अगस्त्य उवाच । शिवलोकं समासाद्य मुनिना ब्रह्मसूनुना । किं चक्रे ब्रूहि षड्वक्त्र कथां कौतुकशालिनीम्

अगस्त्य म्हणाला—हे षड्वक्त्र प्रभो! ब्रह्मपुत्र मुनि नारद शिवलोकास जाऊन तेथे काय केले? कुतूहल व अद्भुत रसाने भरलेली ती रम्य कथा मला सांगावी।

Verse 2

स्कंद उवाच । शृणु कुंभज वक्ष्यामि नारदेन महात्मना । यत्कृतं तत्र गत्वाशु कैलासं शंकरालयम्

स्कंद म्हणाला—हे कुंभज! ऐक; मी सांगतो. महात्मा नारद तेथे त्वरेने जाऊन कैलास—शंकराच्या धामात—जे केले ते मी वर्णन करतो।

Verse 3

मुनिर्गगनमार्गेण प्राप्य तद्धाम शांभवम् । दृष्ट्वा शिवौ प्रणम्याथ शिवेन विहितादरः

मुनि आकाशमार्गाने त्या शांभव धामास पोहोचला. शिव-शक्तीचे दर्शन घेऊन त्याने प्रणाम केला; आणि शिवानेही यथोचित आदर करून त्याचा सत्कार केला।

Verse 4

तदुद्दिष्टासनं भेजे पश्यंस्तत्क्रीडनं परम् । क्रीडंतौ तौ तु चाक्षाभ्यां यदा न च विरमेतुः

त्याला दाखविलेले आसन त्याने स्वीकारले आणि त्यांच्या परम लीलाक्रीडेचे दर्शन घेत राहिला. पण ते दोघेही पास्यांनी खेळत असता कधीच थांबत नव्हते।

Verse 5

तदौत्सुक्येन स मुनिः प्रेर्यमाण उवाच ह । नारद उवाच । देवदेव तव क्रीडाखिलं ब्रह्मांडगोलकम् । मासा द्वादश ये नाथ ते सारिफलके गृहाः

त्या कुतूहलाने प्रेरित होऊन मुनि बोलला. नारद म्हणाला—हे देवदेव! हे अखिल ब्रह्मांडगोलक तुझीच लीला आहे. हे नाथ! या खेळात बारा महिने जणू चौपडाच्या घरांसारखे आहेत।

Verse 6

कृष्णाः कृष्णेतरा या वै तिथयस्ताश्च सारिकाः । द्विपंचदशमासे यास्त्वक्षयुग्मं तथायने

कृष्णपक्ष व शुक्लपक्ष यांच्या तिथी ह्याच खेळातील साऱ्या गोट्या आहेत। महिन्याच्या पंधरा-पंधरा दिवसांच्या दोन भागांप्रमाणेच पास्यांची जोडी, तसेच दोन अयनही।

Verse 7

सृष्टिप्रलय संज्ञौ द्वौ ग्लहौ जयपराजयौ । देवीजये भवेत्सृष्टिरसृष्टिर्धूर्जटेर्जये

‘सृष्टी’ आणि ‘प्रलय’ अशी नावे असलेले दोन डाव म्हणजेच जय-पराजय. देवी जिंकली तर सृष्टी प्रकटते; धूर्जटी (शिव) जिंकला तर असृष्टी—संहार-निवृत्ती होते.

Verse 8

भवतोः खेलसमयो यः सा स्थितिरुदाहृता । इत्थं क्रीडैव सकलमेतद्ब्रह्मांडमीशयोः

तुम्हा दोघांच्या क्रीडेचा जो काळ, त्यालाच ‘स्थिति’ म्हणतात. अशा रीतीने हे सर्व ब्रह्मांड त्या दोन ईशांचे केवळ लीला-रूप आहे.

Verse 9

न देवी जेष्यति पतिं नेशः शक्तिं विजेष्यति । किंचिद्विज्ञप्तुकामोस्मि तन्मातरवधार्यताम्

देवी खरेच पतीला जिंकणार नाही, आणि ईश्वरही आपल्या शक्तीला जिंकणार नाही. तरीही मला एक लहानशी विनंती करायची आहे—हे माता, ती कृपया ऐकावी.

Verse 10

देवः सर्वज्ञनाथोपि न किंचिदवबुध्यति । मानापमानयोर्यस्मादसौ दूरे व्यवस्थितः

देव सर्वज्ञ नाथ असूनही याचे काहीच बोध करत नाहीत; कारण ते मान आणि अपमान या दोन्हींपासून फार दूर, परे स्थित आहेत.

Verse 11

लीलात्मा गुणवानेष विचारादतिनिर्गुणः । कुर्वन्नपि हि कर्माणि बाध्यते नैव कर्मभिः

तोच लीला-स्वरूप आहे—गुणवान भासतो, पण विवेकाने पाहता परम निर्गुण आहे. कर्मे करीत असूनही तो कर्मांनी कधीच बांधला जात नाही.

Verse 12

मध्यस्थोपि हि सर्वस्य माध्यस्थ्यमवलंबतै । सर्वत्रायं महेशानो मित्राऽमित्रसमानदृक्

सर्वांच्या मध्ये असूनही तो परिपूर्ण तटस्थता धारण करतो. सर्वत्र हा महेशान मित्र-शत्रू यांना समदृष्टीने पाहतो.

Verse 13

त्वं शक्तिरस्य देवस्य सर्वेषां मान्यभूः परा । दक्षस्यापि त्वया मानो दत्तो पत्यनिमित्तकः

तू या देवाची पराशक्ती आहेस, सर्वांना वंद्य. दक्षालाही तू—पतीच्या निमित्ताने—मान दिला होतास.

Verse 14

परं त्वं सर्वजगतां जनयित्र्येकिका ध्रुवम् । त्वत्त आविर्भवंत्येव धातृकेशववासवाः

तूच खरोखर सर्व जगतांची परम जननी, एकमेव ध्रुवा आहेस. तुझ्यापासूनच धाता (ब्रह्मा), केशव (विष्णु) आणि वासव (इंद्र)ही प्रकट होतात.

Verse 15

त्वमात्मानं न जानासि त्र्यक्षमायाविमोहिता । अतएव हि मे चित्तं दुनोत्यतितरां सति

त्र्यंबकाच्या मायेमुळे मोहित होऊन तू स्वतःचे आत्मस्वरूप ओळखत नाहीस. म्हणूनच, हे सती, माझे चित्त अधिकाधिक व्याकुळ होते.

Verse 16

अन्या अपि हि याः सत्यः पातिव्रत्यपरायणाः । ता भर्तृचरणौ हित्वा किंचिदन्यन्न मन्वते

इतर सत्य पतिव्रता स्त्रियाही, ज्या पातिव्रत्यधर्मात पूर्णतः परायण आहेत, त्या पतीच्या चरणांचे शरण घेऊन मग दुसरे काहीही मनात धरत नाहीत।

Verse 17

अथवास्तामियं वार्ता प्रस्तुतं प्रब्रवीम्यहम् । अद्य नीलगिरेस्तस्माद्धरिद्वारसमीपतः

पण ही गोष्ट राहू दे; मी आता प्रस्तुत प्रसंग सांगतो। आज त्या नीलगिरीहून, हरिद्वाराच्या समीपातून,

Verse 18

अपूर्वमिव संवीक्ष्य परिप्राप्तस्तवांतिकम् । अत्याश्चर्यविषादाभ्यां किचिद्वक्तुमिहोत्सुकः

जणू काही अपूर्व दृश्य पाहून तो तुझ्या सान्निध्यात आला—अत्यंत आश्चर्य व विषादाने व्याकुळ, येथे काहीतरी सांगण्यास उत्सुक।

Verse 19

आश्चर्यहेतुरेवायं यत्पुंजातं त्रयीतले । तद्दृष्टं सकलत्रं च दक्षस्याध्वरमंडपे

हेच आश्चर्याचे कारण आहे की पृथ्वीवर अशी घटना घडली; आणि तो सर्व प्रसंग दक्षाच्या यज्ञमंडपात पाहिला गेला।

Verse 20

सालंकारं समानं च सानंदमुखपंकजम् । विस्मृताखिलकार्यं च दक्षयज्ञप्रवर्तकम्

तो अलंकारांनी विभूषित व संयत होता; आनंदाने फुललेले त्याचे मुखकमळ होते; इतर सर्व कार्ये विसरून तोच दक्षयज्ञाचा प्रवर्तक झाला।

Verse 21

विषादे कारणं चैतद्यतो जातमिदं जगत् । यस्मिन्प्रवर्तते यत्र लयमेष्यति च ध्रुवम्

हा विषादच कारण आहे—ज्यापासून हे जग उत्पन्न झाले; ज्यात ते प्रवर्तते, आणि ज्यातच निश्चयाने शेवटी लय पावेल।

Verse 22

तदेव तत्र नो दृष्टं भवद्वंद्वं भवापहम् । प्रायो विषादजनकं भवतोर्यददर्शनम्

तेथे आम्ही तुमचे ते पवित्र युगल—भवबंधनहर—पाहिले नाही; बहुधा तुमच्या दोघांच्या दर्शनाचा अभावच हा विषाद उत्पन्न करतो।

Verse 23

तदेव नाभवत्तत्र समभूदन्यदेव हि । तच्च वक्तुं न शक्येत तद्वक्ता दक्ष एव सः

तेथे ते घडले नाही; खरे तर काहीतरी वेगळेच घडले. ते नीट सांगता येत नाही; ते सांगण्यास योग्य तर स्वयं दक्षच आहे।

Verse 24

तानि वाक्यानि चाकर्ण्य द्रुहिणेन ययेततः । महर्षिणा दधीचेन धिक्कृतो नितरां हि सः

ती वचने ऐकून द्रुहिण (ब्रह्मा) तेथून निघून गेले; कारण महर्षी दधीची यांनी त्यांना अत्यंत कठोरपणे धिक्कारले होते।

Verse 25

शप्तश्च वीक्षमाणानां देवर्षीणां प्रजापतिः । मया च कर्णौ पिहितौ श्रुत्वा तद्गर्हणा गिरः

पाहत असलेल्या देवर्षींसमोर प्रजापतीसही शाप मिळाला; आणि ती निंदावचने ऐकून मी माझे कान झाकून घेतले।

Verse 26

दधीचिना समं केचिद्दुर्वासः प्रमुखा द्विजाः । भवनिंदां समाकर्ण्य कियतोपि विनिर्ययुः

दधीचीसह काही द्विज ऋषी—दुर्वासा प्रमुख—भव (शिव) यांची निंदा ऐकून काही वेळाने तेथून निघून गेले।

Verse 27

प्रावर्तत महायागो हृष्टपुष्टमहाजनः । तथा द्रष्टुं न शक्नोमि तत आगतवानिह

महायज्ञ सुरूच राहिला; मोठा जनसमुदाय हर्षित व समृद्ध होता. पण मला ते पाहवेना, म्हणून मी तिथून निघून इथे आलो.

Verse 28

भगिन्योपि च या देवि तव तत्र सभर्तृकाः । तासां गौरवमालोक्य न किंचिद्वक्तुमुत्सहे

हे देवी, तिथे तुमच्या भगिनीही आपल्या पतींसह होत्या. त्यांचा गौरव व मान पाहून मला काहीही बोलण्याचे धैर्य होत नाही।

Verse 29

इति देवी समाकर्ण्य सती दक्षकुमारिका । करादक्षौ समुत्सृज्य दध्यौ किंचित्क्षणं हृदि

हे ऐकून देवी सती, दक्षकन्या, हातातून डोळे सोडून (उघडून) क्षणभर अंतःकरणात विचार करू लागली।

Verse 30

उवाच च भवत्वेवं शरणं भव एव मे । संप्रधार्येति मनसि सती दाक्षायणी ततः

मग सती दाक्षायणीने मनात निश्चय करून म्हटले—“असेच होवो; माझे शरण भव (शिव)च आहेत।”

Verse 31

द्रुतमेव समुत्तस्थौ प्रणनाम च शंकरम् । मौलावंजलिमाधाय देवी देवं व्यजिज्ञपत्

तत्क्षणी देवी वेगाने उठली व शंकरास नमस्कार केला। मस्तकी अंजली धरून तिने देवास विनयाने विनंती केली॥

Verse 32

देव्युवाच । विजयस्वांधकध्वंसिं त्र्यंबक त्रिपुरांतक । चरणौ शरणं ते मे देह्यनुज्ञा सदाशिव

देवी म्हणाली— हे अंधकध्वंसक त्र्यंबका, हे त्रिपुरांतका, विजयस्वी हो. तुझे चरणच माझी शरण; हे सदाशिव, मला अनुज्ञा दे॥

Verse 33

मा निषेधीः प्रार्थयामि यास्यमि पितुरंतिकम् । उक्त्वेति मौलिमदधादंधकारि पदांबुजे

मला अडवू नका—मी विनविते; मी पित्याजवळ जाईन. असे म्हणत तिने अंधकशत्रू शिवाच्या पदकमळांवर मस्तक ठेवले॥

Verse 34

अथोक्ता शंभुना देवी मृडान्युत्तिष्ठ भामिनि । किमपूर्णं तवास्त्यत्र वदसौ भाग्यसुंदरि

मग शंभूने देवीस म्हटले— हे मृडानी, हे भामिनी, उठ. इथे तुझे कोणते कार्य अपूर्ण आहे? हे सौभाग्यसुंदरी, सांग॥

Verse 35

लक्ष्म्या अपि च सौभाग्यं ब्रह्माण्यै कांतिरुत्तमा । शच्यै नित्यनवीनत्वं भवत्या दत्तमीश्वरि

लक्ष्मीचे सौभाग्यही, ब्रह्माणीची उत्तम कांतीही, आणि शचीचे नित्यनवीन यौवनही— हे ईश्वरी, हे सर्व तूच प्रदान केले आहेस॥

Verse 36

त्वया च शक्तिमानस्मि महदैश्वर्यरक्षणे । त्वां च शक्तिं समासाद्य स्वलीलारूपधारिणीम्

तुझ्यामुळे मी महान् ऐश्वर्याचे रक्षण करण्यास समर्थ होतो; आणि तुझ्या—स्वलीलेने रूप धारण करणाऱ्या स्वयं शक्तीच्या—संपादनाने।

Verse 37

एतत्सृजामि पाम्यद्मि त्वल्लीलाप्रेरितोंगने । कुतो मां हातुमिच्छेस्त्वं मम वामार्धधारिणि

हे प्रिये! तुझ्या लीलेने प्रेरित होऊन मी हे सृष्टी करतो, पालन करतो आणि संहारही करतो. मग तू मला कशी सोडू इच्छितेस, हे माझ्या वामार्धधारिणी!

Verse 38

शिवा शिवोदितं चेति श्रुत्वाप्याह महेश्वरम् । जीवितेश विहाय त्वां न क्वापि परियाम्यहम्

शिवाचे वचन ऐकून शिवा महेश्वरास म्हणाली—हे माझ्या जीवननाथा! तुला सोडून मी कुठेही जाणार नाही।

Verse 39

मनो मे चरणद्वंद्वे तव स्थास्यति निश्चलम् । क्रतुं द्रष्टुं पितुर्यामि नैक्षि यज्ञो मया क्वचित्

माझे मन तुझ्या चरणयुगळी निश्चल राहील. मी फक्त क्रतू/यज्ञ पाहण्यासाठी पित्याच्या घरी जात आहे; मी स्वतः यज्ञ करायला जात नाही।

Verse 40

शंभुः कात्यायनीवाक्यामिति श्रुत्वा तदाब्रवीत् । क्रतुस्त्वया नेक्षितश्चेदाहरामि ततः क्रतुम्

कात्यायनीचे वचन ऐकून शंभू म्हणाला—जर तो क्रतू तुला पाहता आला नाही, तर मी तो यज्ञ इथे आणीन।

Verse 41

मच्छक्ति धारिणी त्वं वा सृजैवान्यां क्रतुक्रियाम् । अन्यो यज्ञपुमानस्तु संत्वन्ये लोकपालकाः

हे माझी शक्तिधारिणी! तू स्वतःच दुसरी यज्ञक्रिया आरंभ करून प्रवर्तव, किंवा दुसरा ‘यज्ञपुरुष’ (यज्ञकर्ता) असो; तसेच अन्य लोकपालही असोत।

Verse 42

अन्यानाशु विधेहि त्वमृषीनार्त्विज्यकर्मणि । पुनर्जगाद देवीति श्रुत्वा शंभोरुदीरितम्

यज्ञातील ऋत्विज्-कार्याकरिता त्वरेने अन्य ऋषींना नेम. शंभूचे हे वचन ऐकून देवीने पुन्हा उत्तर दिले.

Verse 43

पितुर्यज्ञोत्सवो नाथ द्रष्टव्योऽत्र मया ध्रुवम् । देह्यनुज्ञां गमिष्यामि मा मे कार्षीर्वचोन्यथा

हे नाथ! माझ्या पित्याचा यज्ञोत्सव मला येथे निश्चयाने पाहावाच लागेल. मला आज्ञा द्या, मी जाईन; माझे वचन अन्यथा करू नका.

Verse 44

कः प्रतीपयितुं शक्तश्चेतो वा जलमेव वा । निम्नायाभ्युद्यतं नाथ माद्य मां प्रतिषेधय

मनाला किंवा पाण्यालाही कोण उलटे वळवू शकतो? हे नाथ, उताराकडे धावणाऱ्या प्रवाहासारखी मी निघाली असता मला आडवू नका.

Verse 45

निशम्येति पुनः प्राह सर्वज्ञो भूतनायकः । मा याहि देवि मां हित्वा गता च न मिलिष्यसि

हे ऐकून सर्वज्ञ भूतनायक पुन्हा म्हणाला—हे देवी, मला सोडून जाऊ नकोस; एकदा गेलीस तर पुन्हा माझी भेट होणार नाही.

Verse 46

अद्य प्राचीं यियासुं त्वां वारयेत्पंगुवासरः । नक्षत्रं च तथा ज्येष्ठा तिथिश्च नवमी प्रिये

हे प्रिये, आज तू पूर्वेकडे जाऊ इच्छितेस, पण आज पंगुवासर (शनिवार) तुला अडवत आहे; तसेच नक्षत्र ज्येष्ठा आणि तिथी नवमी आहे.

Verse 47

अद्य सप्तदशो योगो वियोगोद्य तनोऽशुभः । धनिष्ठार्ध समुत्पन्ने तव ताराद्य पंचमी

आज सतरावा योग 'वियोग' आहे जो शरीरासाठी अशुभ आहे. धनिष्ठा नक्षत्राचा अर्धा भाग झाल्यामुळे तुझ्यासाठी ही पाचवी तारा आहे.

Verse 48

मा गा देवि गताद्य त्वं नहि द्रक्ष्यसि मां पुनः । पुनर्देवी बभाषे सा यदि नाम्नाप्यहं सती

"हे देवी, जाऊ नकोस. जर आज तू गेलीस, तर मला पुन्हा पाहू शकणार नाहीस." तेव्हा देवी पुन्हा म्हणाली: "जर नावाने सुद्धा मी 'सती' असेन..."

Verse 49

तदा तन्वंतरेणापि करिष्ये तव दासताम् । ततो भवः पुनः प्राह को वा वारयितुं प्रभुः

"...तर दुसऱ्या शरीरात सुद्धा मी तुझीच सेवा करेन." तेव्हा भव (शिव) पुन्हा म्हणाले: "कोणाला अडवणे कोणाला शक्य आहे?"

Verse 50

परिक्षुब्धमनोवृत्तिं स्त्रियं वा पुरुषं तु वा । पुनर्न दर्शनं देवि मया सत्यं ब्रवीम्यहम्

"हे देवी, ज्या स्त्री किंवा पुरुषाची मनोवृत्ती अत्यंत क्षुब्ध झाली आहे, त्याचे पुन्हा दर्शन होत नाही; मी सत्य सांगत आहे."

Verse 51

परं न देवि गंतव्यं महामानधनेच्छुभिः । अनाहूत तया कांते मातापितृगृहानपि

हे देवि, मोठा मान व धन यांची इच्छा धरून दूर जाऊ नये। हे कांते, तिने न बोलाविल्यास आई-वडिलांच्या घरीसुद्धा जाऊ नये।

Verse 52

यथा सिंधुगता सिंधुर्न पुनः परिवर्तते । तथाद्य गंत्र्या नो जातु तवागमनमिष्यते

जशी समुद्रात मिळालेली नदी पुन्हा परत फिरत नाही, तशीच तू आज गेलीस तर तुझे परत येणे कधीही मान्य होणार नाही.

Verse 53

देव्युवाच । अवश्यं यद्यहं रक्ता तव पादाबुंजद्वये । तथा त्वमेव मे नाथो भविष्यसि भवांतरे

देवी म्हणाली—जर हे निश्चित असेल की मी तुझ्या दोन कमळचरणांवर अनुरक्त आहे, तर भवांतरातही तूच माझा नाथ असशील.

Verse 54

इत्युक्त्वा निर्ययौ देवी कोपांधीकृतलोचना । यियासुभिश्च कार्यार्थं यत्कर्तव्यं न तत्कृतम्

असे बोलून देवी बाहेर निघून गेली; क्रोधाने तिचे डोळे जणू आंधळे झाले. आणि कार्यासाठी घाईने निघताना जे करणे आवश्यक होते ते झाले नाही.

Verse 55

न ननाम महादेवं न च चक्रे प्रदक्षिणम् । अतएव हि सा देवी न गता पुनरागता

तिने महादेवाला नमस्कार केला नाही, प्रदक्षिणाही घातली नाही. म्हणूनच ती देवी गेली खरी, पण पुन्हा परत आली नाही.

Verse 56

अप्रणम्य महेशानमकृत्वापि प्रदक्षिणम् । अद्यापि न निवर्तंते गताः प्राग्वासरा इव

महेशानास नमस्कार न करता, प्रदक्षिणाही न घालता जे निघून जातात, ते पुन्हा परतत नाहीत—जसे गेलेले दिवस परत येत नाहीत।

Verse 57

तया चरणचारिण्या राज्ञ्या त्रिभुवनेशितुः । अपि तत्पावनं वर्त्म मेनेति कठिनं बहु

पायी चालणाऱ्या त्या राणीने त्रिभुवनेश्वराचा तो पावन मार्गसुद्धा अतिशय कठीण मानला।

Verse 58

देवोपि तां सतीं यांतीं दृष्ट्वा चरणचारिणीम् । अतीव विव्यथे चित्ते गणांश्चाथ समाह्वयत्

देवानेही त्या सतीला पायी जाताना पाहून अंतःकरणात फार व्यथा अनुभवली आणि मग गणांना बोलावले।

Verse 59

गणा विमानं नयत मनःपवनचक्रिणम् । पंचास्यायुतसंयुक्तं रत्नसानुध्वजोच्छ्रितम्

“हे गणहो! मन व वाऱ्याच्या वेगाने धावणारे ते विमान आणा; जे दहा हजार पंचास्य-समूहांनी युक्त असून रत्नमय शिखरांवर उंच ध्वजांनी शोभते.”

Verse 60

महावातपताकं च महाबुद्ध्यक्षलक्षितम् । नर्मदालकनंदा च यत्रेषादंडतांगते

“(ते विमान) प्रचंड वाऱ्याने फडकणाऱ्या महापताकांनी युक्त, महाबुद्धीची चिन्हे धारण करणारे; आणि ज्यात नर्मदा, अलकनंदा इत्यादी नद्या दंडासारख्या उपकरणरूपाने स्थित आहेत—ते आणा.”

Verse 61

छत्रीभूतौ च यत्रस्तः सूर्याचंद्रमसावपि । यस्मिन्मकरतुंडं च वाराहीशक्तिरुत्तमा

तेथे सूर्य व चंद्रही जणू राजछत्ररूप होऊन उभे होते। आणि त्या दिव्य विमानावर मकरतुंड-चिन्हधारिणी उत्तमा वाराही-शक्ती विराजमान होती।

Verse 62

धूः स्वयं चापि गायत्री रज्जवस्तक्षकादयः । सारथिः प्रणवो यत्र क्रेंकारः प्रणवध्वनिः

तेथे धूः स्वतः आणि गायत्रीही उपस्थित होत्या। लगाम तक्षकादि नाग होते; सारथी स्वयं प्रणव (ॐ) होता, आणि प्रणवध्वनी ‘क्रें’ मंत्ररूपाने निनादत होता।

Verse 63

अंगानि रक्षका यत्र वरूथश्छंदसां गणः । इत्याज्ञप्ता गणास्तूर्णं रथं निन्युर्हराज्ञया

तेथे वेदाङ्गे रक्षक होती आणि छंदांचा समूह कवच-व्यूहासारखा होता। अशी आज्ञा मिळताच गणांनी हरिच्या आज्ञेने रथ वेगाने पुढे नेला।

Verse 64

देव्या सनाथं तं कृत्वा विमानं पार्षदा दिवि । अनुजग्मुर्महादेवीं दिव्यां तेजोविजृंभिणीम्

देवीसाठी ते विमान सुसज्ज करून, आकाशातील पार्षद महादेवीच्या मागोमाग गेले—ती दिव्य होती आणि तेजाने अधिकाधिक विस्तारत होती।

Verse 65

सा क्षणं त्र्यक्षरमणी वीक्ष्य दक्षसभांगणम् । नभोंऽगणाद्विमानस्थानतो वेगादवातरत्

त्र्यक्षरमणी देवीने क्षणभर दक्षसभेचे अंगण पाहिले; मग विमानातील स्थानावरून, मोकळ्या नभातून वेगाने उतरून तेथे अवतरली।

Verse 66

अविशद् यज्ञवाटं च चकितंरक्षि वीक्षिता । कृतमंगलनेपथ्यां प्रसूं दृष्ट्वा किरीटिनीम्

ती यज्ञवाटेत प्रवेशली; रक्षक चकित होऊन पाहू लागले. मंगलमय नेपथ्याने सजलेली व किरीटधारिणी प्रसू दिसताच तिने ते दृश्य नीट निरखले.

Verse 67

सभर्तृकाश्च भगिनीर्नवालंकृतिशालिनीः । साश्चर्याश्च सगर्वाश्च सानंदाश्च ससाध्वसाः

तिच्या भगिनी—आपापल्या पतींसह आणि नवे अलंकार धारण करून—आश्चर्य, गर्व, आनंद आणि किंचित धाकधूक यांसह उभ्या राहिल्या.

Verse 68

अचिंतिता त्वनाहूता विमानाद्धरवल्लभा । कथमेषा परिप्राप्ता क्षणमित्थं प्रपश्यतीः

“अचिंतित, अनाहूत—तरीही हरवल्लभा विमानातून उतरून आली! ही इथे कशी पोहोचली?” असे म्हणत त्या क्षणभर तसेच पाहत राहिल्या.

Verse 69

असंभाष्या पिताः सर्वा गता दक्षांतिकं सती । पित्रा पृष्टा तु मात्रापि भद्रं जातं त्वदागमे

सर्व पितृजनांशी न बोलता सती दक्षाजवळ गेली. तेव्हा पित्याने विचारले आणि मातेनाही म्हटले—“तुझ्या आगमनाने कल्याण झाले.”

Verse 70

सत्युवाच । यदि भद्रं जनेतर्मे समागमनतो भवेत् । कथं नाहं समाहूता यथैता मे सहोदराः

सती म्हणाली—“हे जननी, माझ्या येण्याने खरोखर कल्याण होत असेल, तर मग माझ्या या सहोदर भगिनींसारखे मला का बोलावले नाही?”

Verse 71

दक्ष उवाच । अयि कन्ये महाधन्ये ह्यनन्ये सर्वमंगले । अयं ते न मनाग्दोषो दोष एष ममैव हि

दक्ष म्हणाला—अगं कन्ये, महाधन्ये, अनन्यभक्ते, सर्वमंगले! यात तुझा किंचितही दोष नाही; हा दोष खरोखर माझाच आहे.

Verse 72

तादृग्विधाय यत्पत्ये मया दत्ताज्ञबुद्धिना । यदहं तं समाज्ञास्यमीश्वरोसौ निरीश्वरः

कारण अज्ञबुद्धीने मी तुला अशा पतीला अर्पण केले, आणि मी त्याला आज्ञा देऊ शकेन असे मानले—तो तर ईश्वर आहे, आणि मी तर निरीश्वरच आहे.

Verse 73

तदा कथमदास्यं त्वां तस्मै मायास्वरूपिणं । अहं शिवाख्यया तुष्टो न जाने शिवरूपिणम्

मग मी तुला त्याला कसे देऊ शकलो असतो, जेव्हा मी त्याला केवळ मायारूपानेच पाहिले? ‘शिव’ या नावानेच मी तुष्ट झालो; पण शिवाचे सत्यरूप ओळखले नाही.

Verse 74

पितामहेन बहुधा वर्णितोसौ ममाग्रतः । शंकरोयमयं शभुरसौ पशुपतिः शिवः

माझ्यासमोर पितामह ब्रह्मदेवांनी त्याचे अनेक प्रकारे वर्णन केले—‘हा शंकर आहे, हा शंभू आहे; तो पशुपती—स्वयं शिव आहे.’

Verse 75

श्रीकंठोसौ महेशोऽसौ सर्वज्ञोसौ वृषध्वजः । अस्मै कन्यां प्रयच्छ त्वं महादेवाय धन्विने

तो श्रीकंठ आहे, तो महेश आहे, तो सर्वज्ञ आहे, तो वृषध्वज आहे. त्यालाच कन्या अर्पण कर—धनुर्धारी महादेवाला.

Verse 76

वाक्याच्छतधृतेस्तस्मात्तस्मै दत्ता मयानघे । न जाने तं विरूपाक्षमुक्षगं विषभक्षिणम्

हे अनघे! शतधृती (ब्रह्मा) यांच्या वचनामुळे मी तुला त्याला अर्पण केले; पण मी त्याला ओळखले नाही—विरूपाक्ष, वृषभवाहन, विषभक्षी।

Verse 77

पितृकाननसंवासं शूलिनं च कपालिनम् । द्विजिह्वसंगसुभगं जलाधारं कपर्दिनम्

मी त्याला ओळखले नाही—जो पितृकाननात वास करणारा, शूलधारी व कपालधारी; द्विजिह्व (सर्प) संगतीने शोभणारा, गंगाधर, जटाधारी प्रभू।

Verse 78

कलंकिकृतमौलिं च धूलिधूसरचर्चितम् । क्वचित्कौपीनवसनं नग्नं वातूलवत्क्वचित्

मी त्याला जाणले नाही—ज्याचे मस्तक विचित्र चिन्हांनी कलंकित, देह धुळीने धूसर माखलेला; कधी कौपीनवस्त्र, कधी नग्न, कधी वातूलासारखा।

Verse 79

क्वचिच्च चर्मवसनं क्वचिद्भिक्षाटनप्रियम् । विटंकभूतानुचरं स्थाणुमुग्रं तमोगुणम्

कधी चर्मवस्त्रधारी, कधी भिक्षाटनप्रिय; विचित्र भूतगणांच्या संगतीत—स्थाणु, उग्र, आणि अज्ञांना तमोगुणी भासणारा—त्याला मी ओळखले नाही।

Verse 80

रुद्रं रौद्रपरीवारं महाकालवपुर्धरम् । नृकरोटीपरिकरं जातिगोत्रविवर्जितम्

मी त्याला ओळखले नाही—रुद्र, रौद्र गणांनी परिवृत; महाकालस्वरूप धारण करणारा; नरकपालांनी अलंकृत, जाति-गोत्रापलीकडचा।

Verse 81

न सम्यग्वेत्ति तं कश्चिज्जानानोपि प्रतारितः । किं बहूक्तेन तनये समस्त नयशालिनि

त्याला कोणीही यथार्थपणे जाणत नाही; ‘आम्ही जाणतो’ असे मानणारेही मोहग्रस्तच असतात। फार बोलून काय उपयोग, हे सर्व नयांनी युक्त कन्ये?

Verse 82

क्व पांसुलपटच्छन्नो महाशंखविभूषणः । प्रबद्धसर्पकेयूरः प्रलंबित जटासटः

कुठे आहे तो धुळीने मळलेल्या वस्त्राने आच्छादित, महाशंख-भूषणांनी विभूषित, बांधलेल्या सर्पांचे केयूर धारण करणारा, आणि ज्याच्या जटांचा जड गुच्छ लोंबकळतो?

Verse 83

डमड्डमरुकव्यग्र हस्ताग्रः खंडचंद्रभृत् । तांडवाडंबररुचिः सर्वामंगल चेष्टितः

ज्याचा हात डमरू वाजविण्यात व्यग्र आहे, जो खंडचंद्र धारण करतो; तांडवाच्या महाडंबराच्या तेजाने जो उजळतो—त्याची प्रत्येक चेष्टा सर्वमंगलदायी आहे.

Verse 84

मृडानि सहरः क्वाऽयमध्वरो मंगलालयः । अतएव समाहूता नेह त्वं सर्वमंगले

हे मृडानि (कोमल देवि), हा भयंकर, रोमांचकारी रुद्र कुठे आहे आणि हा यज्ञ—जो मंगलाचे आलय आहे—कुठे? म्हणूनच तुला बोलावले आहे; तू इथे राहू नकोस, हे सर्वमंगले.

Verse 85

दुकूलान्यनुकूलानि रत्नालंकृतयः शुभाः । प्रागेव धारितास्तेत्र पश्यागत्य गृहाण च

तिथे उत्तम, अनुकूल व मनोहर वस्त्रे—रत्नांनी अलंकृत, शुभ—आधीच तयार ठेवली आहेत। ये, पाहून ती घेऊन जा.

Verse 86

इह मंगलवेशेषु देवेंद्रेषु स शूलधृक् । कथमर्हो भवेच्चेति मंगले विषमेक्षणः

येथे मंगलवेषधारी देवेंद्रांमध्ये तो शूलधारी कसा योग्य ठरेल—हे मंगले, विषमदृष्टीचे लोक कुटिल न्यायाने असेच मनात म्हणाले।

Verse 87

इत्याकर्ण्य सती साध्वी जनेतुरुदितं तदा । अत्यंतदूनहृदया वक्तुं समुपचक्रमे

हे ऐकून साध्वी सती तेव्हा पित्याच्या उद्गारांनी अत्यंत दुःखी हृदयाने बोलू लागली।

Verse 88

सत्युवाच । नाकर्णितं मया किंचित्त्वयि प्रब्रुवति प्रभो । पदद्वयीं समाकर्ण्य तां च ते कथयाम्यहम्

सती म्हणाली—हे प्रभो, तुमच्याविरुद्ध काहीही मी ऐकलेले नाही। पण दोन शब्द ऐकले; तेच मी तुम्हाला सांगते।

Verse 89

न सम्यग्वेत्ति तं कश्चिज्जानानोपि प्रतारितः । एतत्सम्यक्त्वयाख्यायि कस्तं वेत्ति सदाशिवम्

त्याला कोणीही नीट जाणत नाही; जाणतो असे म्हणणारा देखील फसतो. हे तूच योग्य रीतीने सांगितले आहेस—त्या सदाशिवाला कोण जाणू शकेल?

Verse 90

त्वं तु प्रतारितः पूर्वमधुनापि प्रतारितः । कृत्वा तेन च संबंधमसंबद्धप्रलापभाक्

पण तू पूर्वीही फसवला गेलास आणि आताही फसवला जातोस. त्याच्याशी संबंध जोडून तू असंबद्ध, विस्कळीत बडबड करणारा झालास।

Verse 91

यादृशं वक्षितं शंभुं तादृशं यद्यमन्यथाः । कुतो मामददास्तस्मै यं च कश्च न वेद न

शंभूला जसा वर्णिला आहे तसाच तू मानत होतास, तर मग मला त्या व्यक्तीस का दिलेस—ज्याला कोणीही खरेपणाने ओळखत नाही?

Verse 92

अथवा तेन संबंधे न हेतुर्भवतो मतिः । तत्र हेतुरभूत्तात मम पुण्यैकगौरवम्

किंवा त्या संबंधामागे तुझीच मती कारण नव्हती; तात, तेथे कारण माझ्या स्वतःच्या पुण्याचे एकमेव गौरव-भार होते.

Verse 93

अथोक्त्वैवं बहुतरं त्वं जनेतास्य वर्ष्मणः । श्रुतानेन च देहेन पत्युः परिविगर्हणा

असे पुष्कळ बोलून तू आता त्याच्या तेजस्वी महिमेचे ज्ञान पावशील; आणि याच देहाने तू आपल्या पतीची निंदा ऐकशील.

Verse 94

पुरश्चरणमेवैतद्यदस्यैव विसर्जनम् । सुश्लाघ्यजन्मया तावत्प्राणितव्यं सुयोषिता । यावज्जीवितनाथस्याश्रवणीया विगर्हणा

हेच खरे पुरश्चरण—याच देहाचा त्याग. सुशील, सुकुळात जन्मलेली पतिव्रता स्त्रीने तेवढेच जगावे, जोवर जिवंत पतीची निंदा ऐकावी लागत नाही.

Verse 95

इत्युक्त्वा क्रोधदीप्ताग्नौ महादेवस्वरूपिणि । जुहाव देहसमिधं प्राणरोधविधानतः

असे म्हणत, क्रोधाने प्रज्वलित आणि महादेवस्वरूप अशा अग्नीत तिने प्राणरोधविधीने आपला देह समिधा करून आहुती दिली.

Verse 96

ततो विवर्णतां प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः । नाग्निर्जज्वाल च तथा यथाज्याहुतिभिः पुरा

तेव्हा वासव (इंद्र) सहित सर्व देव फिकटवर्ण झाले; आणि पूर्वी घृताहुतींनी जशी अग्नी प्रज्वलित होत असे तशी तो आता जळेना।

Verse 97

मंत्राः कुंठितसामर्थ्यास्तत्क्षणादेव चाभवन् । अहो महानिष्टतरं किमेतत्समुपस्थितम्

त्याच क्षणी मंत्रांची शक्ती कुंठित झाली। अहो! हे कोणते अत्यंत महान अनिष्ट आता समोर आले आहे?

Verse 98

केचिदूचुर्द्विजवरा मिथः परियियासवः । महाझंझानिलः प्राप्तः पर्वतांदोलनक्षमः

काही श्रेष्ठ द्विज परस्पर फिरत-फिरत म्हणाले—“एक प्रचंड झंझावात आला आहे, जो पर्वतांनाही हलविण्यास समर्थ आहे.”

Verse 99

मखमंडप भूस्तेन क्षणतः स्थपुटीकृता । अकांडं तडिदापातो जातोभूद्भूप्रकपनः

त्या वाऱ्याने यज्ञमंडपाची भूमी क्षणात फाटून उचकटली; अकस्मात वीज कोसळली आणि पृथ्वी थरथरली।

Verse 100

दिवश्चोल्काः प्रपतिताः पिशाचा नृत्यमादधुः । आतापिगृध्रैरुपरि गगने मंडलायितम्

आकाशातून उल्का कोसळू लागल्या; पिशाच नाचू लागले; आणि वर गगनात तप्त गिधाडांचे थवे वर्तुळाकार फिरू लागले।

Verse 106

दक्षोपि वदनग्लानिमवाप्य सपरिच्छदः । पुनर्यथाकथंचिच्च यज्ञं प्रावर्तयन्द्विजाः

दक्षही आपल्या सर्व परिजनांसह मुखम्लानता व लज्जा यांस प्राप्त झाला. तरीही द्विज याजकांनी कसेतरी करून पुन्हा यज्ञ चालू केला.