Adhyaya 44

Verse 1

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च लिंगानि कथयामि महामुने । अमृतेशमुखादीनि यन्नामाप्यमृतप्रदम्

स्कंद म्हणाले—हे महामुने! मी आणखीही लिंगांचे वर्णन करतो—अमृतेश इत्यादी—ज्यांचे नामस्मरणही अमृततुल्य मोक्ष देणारे आहे।

Verse 2

पुरा सनारु नामासीन्मुनिरत्र गृहाश्रमी । ब्रह्मयज्ञरतो नित्यं नित्यं चातिथिदैवतः

पूर्वी येथे सनारु नावाचे एक मुनि गृहस्थाश्रमी होते; ते नित्य ब्रह्मयज्ञात रत असत आणि अतिथींना सदैव देवतुल्य मानीत।

Verse 3

लिंगपूजारतो नित्यं नित्यं तीर्थाप्रतिग्रही । तस्यर्षेरभवत्पुत्रः सनारोरुपजंघनिः

ते नित्य लिंगपूजेत रत असत आणि नित्य तीर्थप्रसाद (तीर्थजल) श्रद्धेने स्वीकारत; त्या मुनि सनारु यांना उपजंघनि नावाचा पुत्र झाला।

Verse 4

स कदाचिद्गतोरण्यं तत्र दष्टः पृदाकुना । अथ तत्स वयोभिश्च स आनीतः स्वमाश्रमम्

तो कधी एकदा अरण्यात गेला; तेथे विषारी सर्पाने त्याला दंश केला. मग त्याचे सोबती त्याला उचलून त्याच्या आश्रमात घेऊन आले.

Verse 5

सनारुणा समुच्छ्वस्य नीतः स उपजंघनिः । महाश्मशानभूभागं स्वर्गद्वारसमीपतः

सनारु कष्टाने धापा टाकीत उपजंघनीला महाश्मशानाच्या भूमीवर, स्वर्गद्वाराजवळ घेऊन गेला.

Verse 6

तत्रासीच्छ्रीफलाकारं लिंगमेकं सुगुप्तवत् । निधाय तत्र तं यावच्छवं संचिंतयेत्सुधीः

तेथे श्रीफळासारख्या आकाराचे एक लिंग होते, जणू काही गुप्त ठेवलेले. त्याला तेथे ठेवून तो सुज्ञ पुरुष त्याचा शवाप्रमाणे विचार करू लागला.

Verse 7

सर्पदष्टस्य संस्कारः कथं भवति चेति वै । तावत्स जीवन्नुत्तस्थौ सुप्तवच्चौपजंघनिः

‘सर्पदंश झालेल्याचा अंत्यसंस्कार कसा करावा?’ असे तो विचार करीत असतानाच उपजंघनी जिवंत होऊन, झोपेतून जागा झाल्यासारखा, उठून बसला.

Verse 8

अथ तं वीक्ष्य स मुनिः सनारुरुपजंघनिम् । पुनः प्राणितसंपन्नं विस्मयं प्राप्तवान्परम्

मग मुनि सनारुने उपजंघनीला पुन्हा प्राणयुक्त झालेला पाहून अत्यंत विस्मय वाटला.

Verse 9

प्राणितव्येऽत्र को हेतुर्मच्छिशोरुपजंघनेः । क्षेत्राद्बहिरहिर्यं हि दष्टा नैषीत्परासु ताम्

इथे प्राण टिकून राहण्याचे कारण काय, माझ्या बालकाच्या जंघेवर सर्पदंश झाला तरी? या पवित्र क्षेत्राबाहेर तर सर्पदंश नक्कीच त्याला मृत्युला नेला असता।

Verse 10

इति यावत्स संधत्ते धियं तज्जीवितैकिकाम् । तावत्पिपीलिका त्वेका मृतं क्वापि पिपीलिकम्

तो मनात केवळ त्या जीविताचीच एकच चिंता गुंफीत होता, तोच एका मुंगीनं कुठून तरी एक मृत मुंगी उचलून आणली.

Verse 11

आनिनाय च तत्रैव सोप्य नन्निर्गतस्ततः । अथ विज्ञाय स मुनिस्तत्त्वं जीवितसूचितम्

तिने ते अगदी तिथेच आणून ठेवले आणि तीही त्या जागेवरून हलली नाही. तेव्हा मुनिंनी जीवितरक्षणाचा संकेत देणारे तत्त्व जाणले.

Verse 12

मृदु हस्ततलेनैव यावत्खनति वै मुनिः । तावच्छ्रीफलमात्रं हि लिंगं तेन समीक्षितम्

मुनिंनी मृदू हस्ततळ्याने थोडेसे खणताच, बिल्वफळाएवढे लहानसे लिंग त्यांना दिसले.

Verse 13

सनारुणाथ तल्लिंगं तेन तत्र समर्चितम् । चिरकालीन लिंगस्य कृतं नामापि सान्वयम्

मग त्यांनी तेथे अर्घ्य, अरुण इत्यादी उपचारांसह त्या लिंगाची विधिपूर्वक पूजा केली. आणि त्या प्राचीन लिंगाचे नावही परंपरेसह स्थापित केले.

Verse 14

अमृतेश्वरनामेदं लिंगमानंदकानने । एतल्लिंगस्य संस्पर्शादमृतत्वं लभेद्ध्रुवम्

आनंदकाननातील हे लिंग ‘अमृतेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे। या लिंगाच्या स्पर्शमात्राने मनुष्य निश्चयाने अमृतत्व (मृत्युरहित अवस्था) प्राप्त करतो।

Verse 15

अमृतेशं समभ्यर्च्य जीवत्पुत्रः स वै मुनिः । स्वास्पदं समनुप्राप्तो दृष्टआश्चर्यवज्जनैः

अमृतेशाचे विधिपूर्वक पूजन करून तो मुनि—ज्याचा पुत्र पुन्हा जिवंत झाला होता—आपल्या निवासस्थानी परत गेला; लोकांनी त्याला आश्चर्याने पाहिले।

Verse 16

तदाप्रभृति तल्लिंगममृतेशं मुनीश्वर । काश्यां सिद्धिप्रदं नृणां कलौ गुप्तं भवेत्पुनः

तेव्हापासून, हे मुनीश्वर, काशीत ‘अमृतेश’ नावाचे ते लिंग मनुष्यांना सिद्धी प्रदान करते; परंतु कलियुगात ते पुन्हा गुप्त होते.

Verse 18

अमृतेश समं लिंगं नास्ति क्वापि महीतले । तल्लिंगं शंभुना तिष्ये कृतं गुप्तं प्रयत्नतः

पृथ्वीवर अमृतेशासारखे दुसरे कोणतेही लिंग नाही. तिष्य (कली) युगात शंभूने त्या लिंगाला प्रयत्नपूर्वक गुप्त करून ठेवले आहे.

Verse 19

अमृतेश्वर नामापि ये काश्यां परिगृह्णते । न तेषामुपसर्गोत्थं भयं क्वापि भविष्यति

जे काशीत केवळ ‘अमृतेश्वर’ हे नामही धारण करतात, त्यांना कुठेही उपसर्गांपासून उत्पन्न होणारे भय कधीच होत नाही.

Verse 20

मुनेऽन्यच्च महालिंगं करुणेश्वरसंज्ञितम् । मोक्षद्वार समीपे तु मोक्षद्वारेश्वराग्रतः

हे मुने! ‘करुणेश्वर’ नामाचे आणखी एक महालिंग आहे. ते मोक्षद्वाराजवळ, मोक्षद्वारेश्वराच्या अगदी समोर स्थित आहे.

Verse 21

दर्शनात्तस्य लिंगस्य महाकारुणिकस्य वै । न क्षेत्रान्निर्गमो जातु बहिर्भवति कस्यचित्

त्या परम करुणामय लिंगाचे दर्शन होताच कोणाचाही या पवित्र क्षेत्रातून (काशीमधून) बाहेर जाणे कधीच घडत नाही.

Verse 22

स्नातव्यं मणिकर्ण्यां च द्रष्टव्यः करुणेश्वरः । क्षेत्रोपसर्गजा भीतिर्हातव्या परया मुदा

मणिकर्णीत स्नान करावे आणि करुणेश्वराचे दर्शन घ्यावे. क्षेत्रातील उपसर्गांमुळे उत्पन्न होणारी भीती परम आनंदाने दूर करावी.

Verse 23

सोमवासरमासाद्य एकभक्तव्रतं चरेत् । यष्टव्यः करुणापुष्पैर्व्रतिना करुणेश्वरः

सोमवारी एकभक्त व्रत (एकदाच भोजन) करावे. व्रतधारीने ‘करुणा’ पुष्पांनी करुणेश्वराची पूजा करावी.

Verse 24

तेन व्रतेन संतुष्टः करुणेशः कदाचन । न तं क्षेत्राद्बहिः कुर्यात्तस्मात्कार्यं व्रतं त्विदम्

त्या व्रताने संतुष्ट होऊन करुणेश कधीही त्या भक्ताला या क्षेत्राबाहेर घालवणार नाहीत. म्हणून हे व्रत नक्की करावे.

Verse 25

तत्पत्रैस्तत्फलैर्वापि संपूज्यः करुणेश्वरः । यो न जानाति तल्लिंगं सम्यग्ज्ञानविवर्जितः

त्याच्या पानांनी किंवा फळांनीही करुणेश्वराचे विधिपूर्वक पूजन करावे. जो त्या लिंगास ओळखत नाही, तो सम्यक् ज्ञानापासून वंचित आहे.

Verse 26

तेनार्च्यः करुणावृक्षो देवेशः प्रीयतामिति । यो वर्षं सोमवारस्य व्रतं कुर्यादिति द्विजः

त्याच अर्पणांनी करुणावृक्षाचे अर्चन करून अशी प्रार्थना करावी—‘देवांचा स्वामी प्रसन्न होवो।’ द्विज म्हणतो—जो एक वर्ष सोमवार-व्रत करील…

Verse 27

प्रसन्नः करुणेशोत्र तस्य दास्यति वांछितम् । द्रष्टव्यः करुणेशोत्र काश्यां यत्नेन मानवैः

येथे करुणेश प्रसन्न झाल्यास तो इच्छित वर देतो. म्हणून काशीत मनुष्यांनी प्रयत्नपूर्वक करुणेशाचे दर्शन घ्यावे.

Verse 28

इति ते करुणेशस्य महिमोक्तो महत्तरः । यं श्रुत्वा नोपसर्गोत्थं भयं काश्यां भविष्यति

अशा रीतीने तुला करुणेशाची अत्यंत महान महिमा सांगितली. हे ऐकल्यावर काशीत आपत्तीजन्य भय उत्पन्न होणार नाही.

Verse 29

मोक्षद्वारेश्वरं चैव स्वर्गद्वोरेश्वरं तथा । उभौ काश्यां नरो दृष्ट्वा स्वर्गं मोक्षं च विंदति

मोक्षद्वारेश्वर आणि स्वर्गद्वारेश्वर—काशीत या दोघांचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य स्वर्ग व मोक्ष दोन्ही प्राप्त करतो.

Verse 30

ज्योतीरूपेश्वरं लिंगं काश्यामन्यत्प्रकाशते । तस्य संपूजनाद्भक्ता ज्योतीरूपा भवंति हि

काशीत ‘ज्योतीरूपेश्वर’ नावाचे लिंग अद्वितीय तेजाने प्रकाशते. त्याचे पूर्ण श्रद्धेने पूजन केल्यास भक्तही निश्चयच ज्योति-स्वरूप होतात.

Verse 31

चक्रपुष्करिणी तीरे ज्योतीरूपेश्वरं परम् । समभ्यर्च्याप्नुयान्मर्त्यो ज्योतीरूपं न संशयः

चक्रपुष्करिणीच्या तिरी परम ज्योतीरूपेश्वराचे विधिपूर्वक अर्चन केल्यास मनुष्य निःसंशय ज्योति-स्वरूप प्राप्त करतो.

Verse 32

यदा भागीरथी गंगा तत्र प्राप्ता सरिद्वरा । तदारभ्यार्चयेन्नित्यं तल्लिंगं स्वर्धुनी मुदा

जेव्हा सरित्श्रेष्ठा भागीरथी गंगा तेथे आली, तेव्हापासून स्वर्धुनीने आनंदाने त्या लिंगाचे नित्य पूजन केले आहे.

Verse 33

पुरा विष्णौ तपत्यत्र तल्लिंगं स्वयमेव हि । तत्राविरासीत्तेजस्वि तेन क्षेत्रमिदं शुभम्

पूर्वी विष्णू येथे तप करीत असता ते लिंग स्वयं प्रकट झाले. तेजस्वी रूपाने तेथे आविर्भूत झाल्यामुळे हे क्षेत्र शुभ आहे.

Verse 34

चक्रपुष्करिणी तीरे ज्योतीरूपेश्वरं तदा । दूरस्थोपीह यो ध्यायेत्तस्य सिद्धिरदूरतः

चक्रपुष्करिणीच्या तिरी त्या ज्योतीरूपेश्वराचे जो येथे ध्यान करतो, तो दूर असला तरी त्याची सिद्धी लवकरच जवळ येते.

Verse 35

एतेष्वपि च लिंगेषु चतुर्दशसु सत्तम । लिंगाष्टकं महावीर्यं कर्मबीजदवानलम्

हे सत्तम पुरुषा! या चौदा लिंगांमध्येही लिंगाष्टक महावीर्यवान आहे—कर्मबीज जाळून टाकणाऱ्या दावानलासारखे।

Verse 36

ओंकारादीनि लिंगानि यान्युक्तानि चतुर्दश । तथा दक्षेश्वरादीनि लिंगान्यष्टौ महांति च

ओंकारापासून आरंभ करून जी चौदा लिंगे सांगितली आहेत; तसेच दक्षेश्वरापासून आरंभ करून आठ महान लिंगेही आहेत।

Verse 37

अमृतेश्वर संस्पर्शान्मृता जीवंति तत्क्षणात् । अमृतत्वं भजंतेऽत्र जीवंतः स्पर्शमात्रतः

अमृतेश्वराच्या स्पर्शाने मृतही तत्क्षणी जिवंत होतात; आणि जिवंतही येथे केवळ स्पर्शमात्राने अमृतत्व प्राप्त करतात।

Verse 38

षदत्रिंशत्तत्त्वरूपोसौ लिगेष्वेषु सदाशिवः । अस्मिन्क्षेत्रे वसन्नित्यं तारकं ज्ञानमादिशेत्

या लिंगांमध्ये सदाशिव छत्तीस तत्त्वांच्या स्वरूपाने स्थित आहेत; या क्षेत्रात नित्य वास करून ते तारक ज्ञान—उद्धारक विद्या—उपदेशितात।

Verse 39

क्षेत्रस्य तत्त्वमेतद्धि षट्त्रिंशल्लिंगरूप्यहो । एतेषां भजनात्पुंसां न भवेद्दुर्गतिः क्वचित्

या क्षेत्राचे तत्त्व हेच—हे आश्चर्यकारकरीत्या छत्तीस लिंगरूपांनी युक्त आहे. यांचे भजन केल्याने पुरुषांना कधीही दुर्गती होत नाही।

Verse 40

मुने रहस्यभूतानि र्लिगान्येतानि निश्चितम् । एतल्लिंगप्रभावाच्च मुक्तिरत्र सुनिश्चिता

हे मुने, ही लिंगे निश्चयाने रहस्यस्वरूप आहेत. या लिंगांच्या प्रभावाने काशीत येथे मोक्ष निःसंशय निश्चित आहे.

Verse 41

मोक्षक्षेत्रमिंदं काशी लिंगैरेतैर्मेहामते । एतान्यन्यानि सिद्धानि संभवंति युगेयुगे

हे महामते, ही काशी या लिंगांमुळे मोक्षक्षेत्र आहे. आणि यांसारखी इतर सिद्ध रूपेही युगोयुगी प्रकट होत राहतात.

Verse 42

आनंदकाननं शंभोः क्षेत्रमेतदनादिमत् । अत्र संस्थितिमापन्ना मुक्ता एव न संशयः

हे शंभोचे हे आनंदकानन—अनादि पवित्र क्षेत्र आहे. येथे स्थिरता प्राप्त करणारे निःसंशय मुक्तच होतात.

Verse 43

योगसिद्धिरिहास्त्येव तपःसिद्धिरिहैव हि । व्रतसिद्धिर्मंत्रसिद्धिस्तीर्थसिद्धिः सुनिश्चितम्

इथेच योगसिद्धी आहे, इथेच तपःसिद्धी आहे. व्रतसिद्धी, मंत्रसिद्धी आणि तीर्थसिद्धी—हे सर्व येथे निश्चित आहे.

Verse 44

सिद्ध्यष्टकं तु यत्प्रोक्तमणिमादि महत्तरम् । तज्जन्मभूमिरेषैव शंभोरानंदवाटिका

अणिमा इत्यादी जे महत्तर अष्टसिद्धी सांगितल्या आहेत, त्यांची जन्मभूमी हीच—शंभूची ही आनंदवाटिका आहे.

Verse 45

निर्वाणलक्ष्म्याः सदनमेतदानंदकाननम् । एतत्प्राप्य न मोक्तव्यं पुण्यैः संसारभीरुणा

हे आनंदकानन निर्वाण-लक्ष्मीचेच निवासस्थान आहे। ते प्राप्त झाल्यावर संसारभयग्रस्ताने ते सोडू नये; पुण्यकर्मांनी त्यास दृढपणे धरून ठेवावे।

Verse 46

अयमेव महालाभ इदमेव परं तपः । एतदेव महत्पुण्यं लब्धा वाराणसीह यत्

हाच महालाभ, हेच परम तप. हेच महापुण्य—की येथे वाराणसीची प्राप्ती झाली आहे.

Verse 47

अवश्यं जन्मिनो मृत्युर्यत्र कुत्र भविष्यति । कर्मानुसारिणी लभ्या गतिः पश्चाच्छुभाशुभा

जन्मलेल्या जीवाला मृत्यू अटळ आहे—तो कुठे ना कुठे होणारच. त्यानंतर कर्मानुसार शुभ किंवा अशुभ गती प्राप्त होते.

Verse 48

मृत्युं विज्ञाय नियतं गतिकर्मानुसारिणीम् । अवश्यं काशिका सेव्या सर्वकर्मनिवारिणी

मृत्यू निश्चित आहे आणि गती कर्मानुसार आहे हे जाणून, काशिकेची सेवा-अश्रय अवश्य घ्यावा; कारण ती सर्व कर्मांचे निवारण करते.

Verse 49

मानुष्यं प्राप्य यं मूढा निमेषमितजीवितम् । न सेवंते पुरीं काशीं ते मुष्टा मंदबुद्धयः

निमेषाइतके क्षणभंगुर आयुष्य असलेले मानुष्य मिळूनही जे मूढ काशीपुरीची सेवा करत नाहीत, ते दीन आणि मंदबुद्धी आहेत.

Verse 50

दुर्लभं जन्म मानुष्यं दुर्लभा काशिकापुरी । उभयोः संगमासाद्य मुक्ता एव न संशयः

मानवी जन्म दुर्लभ आणि काशिकापुरीही दुर्लभ आहे। दोन्हींचा संगम लाभला की मुक्ती निश्चित—यात संशय नाही।

Verse 51

क्व च तादृक्तपांसीह क्व तादृग्योग उत्तमः । यादृग्भिः प्राप्यते मुक्तिः काश्यां मोक्षोत्तमोत्तमः

अशी तपस्या इथे कुठे, आणि असा उत्तम योग कुठे? ज्या साधनांनी मुक्ती मिळते, तशी सर्वोत्तमातली सर्वोत्तम मोक्षप्राप्ती काशीतच होते।

Verse 52

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यपूर्वं पुनःपुनः । न काशी सदृशी मुक्त्यै भूमिरन्या महीतले

सत्य, सत्य, पुन्हा सत्य—आणि सत्यच प्रथम मानून मी वारंवार सांगतो: पृथ्वीवर मुक्तीसाठी काशीसम दुसरी भूमी नाही।

Verse 53

विश्वेशो मुक्तिदो नित्यं मुक्त्यै चोत्तरवाहिनी । आनंदकानने मुक्तिर्मुक्तिर्नान्यत्र कुत्रचित्

विश्वेश्वर नित्य मुक्तिदाता आहेत, आणि उत्तरवाहिनी (गंगा)ही मुक्तीसाठीच आहे. आनंदकाननातच मुक्ती आहे—इतर कुठेही नाही.

Verse 54

एक एव हि विश्वेशो मुक्तिदो नान्य एव हि । स एव काशीं प्रापय्य मुक्तिं यच्छति नान्यतः

विश्वेश्वरच एकमेव मुक्तिदाता आहेत, दुसरा कोणी नाही. तेच काशीत पोहोचवून मुक्ती देतात; अन्य कुठूनही नाही.

Verse 55

सायुज्यमुक्तिरत्रैव सान्निध्यादिरथान्यतः । सुलभा सापि नो नूनं काश्यां मोक्षोस्ति हेलया

इथेच सायुज्य-मुक्ती (भगवंताशी एकरूपता) आहे; अन्यत्र सान्निध्य इत्यादी फलप्राप्ती होते. ती सायुज्यही खरे तर सुलभ नाही; पण काशीत मोक्ष जणू सहजच मिळतो.

Verse 56

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य महाभाग भविष्यं कथयाम्यहम् । कृष्णद्वैपायनो व्यासोऽकथयद्यन्महद्वचः । निश्चिकेतुमनाः पश्चाद्यत्करिष्यति तच्छृणु

स्कंद म्हणाले—हे महाभाग अगस्त्य, ऐक; मी भविष्य सांगतो. कृष्णद्वैपायन व्यासांनी जे महान वचन सांगितले, ते ऐक; आणि नंतर निश्चय करण्याच्या हेतूने तो जे करील, तेही ऐक.

Verse 94

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धेऽमृतेशादिलिंगप्रादुर्भावोनाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एक्याऐंशी हजार श्लोकांच्या संहितेच्या चतुर्थ भागात, काशीखंडाच्या उत्तरार्धातील ‘अमृतेश इत्यादी लिंगांचा प्रादुर्भाव’ नावाचा चौराण्णवावा अध्याय समाप्त झाला.