Adhyaya 29

Verse 1

स्कंद उवाच । आनंदबाष्पसलिलरुद्धकंठं विलोक्य तम् । मृडः पस्पर्श पाणिभ्यां सौधाभ्यां तु सुधांबुधिः

स्कंद म्हणाले: आनंदाश्रूंमुळे कंठ दाटून आलेल्या त्या धर्मराजाला पाहून, अमृताचा सागर असलेल्या भगवान शंकरांनी आपल्या शीतल हातांनी त्यांना स्पर्श केला.

Verse 2

अथ तत्स्पर्शसौख्येन धर्मराजो महातपाः । पुनरंकुरयामास तपोग्नि ज्वलितां तनुम्

तेव्हा त्या स्पर्शाच्या सुखाने महातपस्वी धर्मराजाने तपाग्नीने जळालेल्या आपल्या शरीराला पुन्हा टवटवीत केले.

Verse 3

ततः प्रोवाच स ब्राध्निर्देव देवमुमापतिम् । प्रसन्नवदनं शांतं शांतपारिषदावृतम्

त्यानंतर त्या तेजस्वी ब्राध्निने देवाधिदेव उमापतीला म्हटले—ज्यांचे मुख प्रसन्न, स्वभाव शांत, आणि जे शांत पार्षदांनी वेढलेले होते।

Verse 4

प्रसन्नोसि यदीशान सर्वज्ञ करुणानिधे । किमन्येन वरेणात्र यत्त्वं साक्षात्कृतो मया

हे ईशान, सर्वज्ञ, करुणानिधे! आपण प्रसन्न असाल तर येथे दुसऱ्या वराची काय गरज—कारण मी आपले साक्षात् दर्शन घेतले आहे।

Verse 5

यं न वेदा विदुः सम्यङ्न च तौ वेदपूरुषौ । ततोपि वरयोग्योस्मि तन्नाथ प्रार्थयाम्यहम्

ज्यांना वेदही पूर्णपणे जाणत नाहीत, आणि ‘वेदपुरुष’ म्हणवले जाणारे ते दोघेही नाहीत—तरीही मी वर मागण्यास योग्य आहे; म्हणून हे नाथ, मी प्रार्थना करीत आहे।

Verse 6

श्रीकंठांडज डिंभानाममीषां मधुरब्रुवाम् । मत्तपश्चिरसाक्षीणां मत्पुरः प्राप्तजन्मनाम्

श्रीकंठाच्या अंड्यातून जन्मलेल्या या पिल्लांचे—मधुर बोलणाऱ्यांचे—जे माझ्या तपश्चर्येचे दीर्घकाळ साक्षी आहेत आणि माझ्या नगरीत जन्मास आले आहेत—

Verse 7

पितृभ्यां परिहीनानामितिहास कथाविदाम् । त्यक्ताहारविहाराणां कीराणां वरदो भव

आई-वडिलांपासून वंचित, इतिहास-कथा जाणणारे, आणि आहार-विहार त्यागलेले हे कीर (पोपट) यांना आपण वरदाते व्हा।

Verse 8

एतत्प्रसूतिसमये आमयेन प्रपीडिता । शुकी पंचत्वमापन्ना शुकः श्येनेन भक्षितः

प्रसवकाळी रोगाने पीडित झालेली ती शुकी पंचत्वास गेली; आणि शुकशावकाला श्येनाने भक्षिले।

Verse 9

रक्षितानामनाथानां सदा मन्मुखदर्शिनाम् । अनाथनाथ भवता ह्यायुःशेषस्वरूपिणा

आम्ही रक्षित अनाथ, जे सदैव तुमच्या मुखदर्शनाकडे पाहतो—हे अनाथनाथ! तुम्हीच आमच्या उरलेल्या आयुष्याचे स्वरूप आहात।

Verse 10

इति धर्मवचः श्रुत्वा परोपकृतिनिर्मलम् । तानाहूय मुने शंभुर्विनयावनताननान्

परोपकाराने निर्मळ असे धर्मवचन ऐकून, हे मुने, शंभूंनी विनयाने नतमुख झालेल्यांना बोलाविले।

Verse 11

उवाच धर्मेति प्रीतः शुकशावानिदं वचः । अयि पत्त्ररथा ब्रूत साधवो धर्मसंगताः

प्रीत होऊन (शिव) ‘धर्म!’ असे म्हणत शुकशावकांना हे वचन बोलला—“अयि पत्त्ररथा, बोला; हे साधुहो, धर्मसंगत!”

Verse 12

को वरो भवता देयो धर्मेश परिचारिणाम् । साधुसंसर्गसंक्षीण जन्मांतरमहैनसाम्

“हे धर्मेश! तुमच्या परिचारकांना कोणता वर द्यावा—ज्यांची जन्मोजन्मीची महापापे साधुसंगाने क्षीण झाली आहेत?”

Verse 13

इति श्रुत्वा महेशस्य वचनं ते पतत्त्रिणः । प्रोचुः प्रणम्य देवेशं नमस्ते भवनाशन

महेशाचे वचन ऐकून ते पक्षी देवेशाला प्रणाम करून म्हणाले—“हे भव-नाशक, तुला नमस्कार असो.”

Verse 14

पक्षिण ऊचुः । अनाथनाथ सर्वज्ञ को वरो नः समीहितः । इतोपि त्र्यक्ष यत्साक्षात्तिर्यक्त्वेपि समीक्षिताः

पक्षी म्हणाले—“हे अनाथांचे नाथ, हे सर्वज्ञ! आम्ही कोणता वर मागावा? हे त्रिनेत्रा, याहून अधिक काय—की आम्ही तिर्यक् असूनही तू आम्हांस साक्षात् पाहिलेस.”

Verse 15

लाभाः संतूद्यमवतां गिरीशेह परः शताः । परं परोयं लाभोत्र यत्त्वं दृग्गोचरी भवेः

हे गिरीशा, येथे प्राण्यांना शेकडो लाभ मिळोत; पण त्या सर्वांहून श्रेष्ठ हा परम लाभ—की तू आमच्या नेत्रांना गोचर होतोस.

Verse 16

यदेतद्दृश्यते नाथ तत्सर्वं क्षणभंगुरम् । अभंगुरो भवानेकस्त्वत्सपर्याप्यभंगुरा

हे नाथा, जे काही दिसते ते सर्व क्षणभंगुर आहे. तू एकटाच अभंग आहेस; आणि तुझी सेवा-पूजाही अभंग आहे.

Verse 17

विचित्रजन्मकोटीनां स्मृतिर्नोत्र परिस्फुरेत् । एतत्तपस्विरचितलिंगपूजा विलोकनात्

येथे आमच्या असंख्य विचित्र जन्मांची स्मृतीही स्फुरत नाही—कारण तपस्वीने रचलेल्या या लिंगपूजेचे दर्शन होत आहे.

Verse 18

देवयोनिरपि प्राप्ता चिरमस्माभिरीशितः । दिव्यांगना सहस्राणि तत्र भुक्त्वा स्वलीलया

हे ईश्वरा! आम्ही दीर्घकाळ देवयोनीही प्राप्त केली; आणि तेथे आपल्या क्रीडामय कर्माने सहस्र दिव्यांगनांचा उपभोग घेतला।

Verse 19

आसुरी दानवी नागी नैरृती चापि कैन्नरी । विद्याधरी च गांधर्वी योनिरस्माभिरर्जिता

आम्ही आसुरी, दानवी, नागी, नैरृती व किन्नरी; तसेच विद्याधरी आणि गांधर्वी अशा योन्याही प्राप्त केल्या।

Verse 20

नरत्वे भूपतित्वं च परिप्राप्तमनेकशः । जले जलचरत्वं च स्थले च स्थलचारिता

मानवजन्मात आम्ही अनेकदा भूपतित्व प्राप्त केले; जलात जलचर झालो आणि स्थळी स्थलचर होऊन वावरलो।

Verse 21

वने वनौकसो जाता ग्रामेषु ग्रामवासिनः । दातारो याचितारश्च रक्षितारश्च घातुकाः

वनात आम्ही वनवासी झालो, गावांत ग्रामवासी; कधी दाते, कधी याचक, कधी रक्षक आणि कधी घातकही झालो।

Verse 22

सुखिनोपि वयं जाता दुःखिनो वयमास्म च । जेतारश्च वयं जाताः पराजेतार एव च

आम्ही सुखीही जन्मलो आणि दुःखीही झालो; आम्ही जिंकणारेही झालो आणि पराभूतही झालो।

Verse 23

अधीतिनोपि मूर्खाश्च स्वामिनः सेवका अपि । चतुर्षु भूतग्रामेषु उत्तमाधममध्यमाः

आम्ही अध्ययन करूनही मूढच राहिलो; कधी स्वामी, कधी सेवक. चारही भूतसमुदायांत आम्ही कधी उत्तम, कधी अधम, कधी मध्यम असे भटकत राहिलो.

Verse 24

अभूम भूरिशः शंभो न क्वापि स्थैर्यमागताः । इतोयोनेस्ततो योनौ ततो योनेस्ततोन्यतः

हे शंभो! आम्ही असंख्य प्रकारे जन्मलो, तरी कुठेही स्थैर्य मिळाले नाही. एका योनीतून दुसऱ्या योनीत, आणि तिथून पुन्हा अन्य योनीत असेच फिरत राहिलो.

Verse 25

पिनाकिन्क्वापि न प्रापि सुखलेशो मनागपि । इदानीं पुण्यसंभारैर्धर्मेश्वरविलोकनात्

हे पिनाकिन्! कुठेही आम्हाला सुखाचा किंचित् अंशही मिळाला नाही. पण आता पुण्यसंचयामुळे, धर्मेश्वराचे दर्शन झाल्याने, आमच्यात नवा भाव उदयास आला आहे.

Verse 26

तापनेःसुतपो वह्निज्वालाप्रज्वलितैनसः । संवीक्ष्य त्र्यक्ष साक्षात्त्वां कृतकृत्या बभूविम

अग्निज्वाळांसारख्या जळत्या पापांनी संतप्त होऊन आम्ही कठोर तप केले. हे त्र्यक्ष! तुला साक्षात् पाहून आम्ही कृतकृत्य झालो—आमचा हेतू सिद्ध झाला.

Verse 27

तथापि चेद्वरो देयस्तिर्यक्ष्वस्मासु धूर्जटे । कृपणेष्वपि शोच्येषु ज्ञानं सर्वज्ञ देहि तत्

तरीही, हे धूर्जटे! आम्ही तिर्यक्‌गतीत पडलेलो असलो तरी जर वर द्यायचा असेल, तर आम्हा दीन व शोचनीयांनाही, हे सर्वज्ञ, मोक्षद ज्ञान प्रदान कर.

Verse 28

येन ज्ञानेन मुक्ताः स्मोऽमुष्मात्संसारबंधनात् । यंत्रिताः प्राकृतैः पाशैरदुर्भेद्यैश्च मादृशैः

ज्या ज्ञानामुळे आम्ही या संसारबंधनातून मुक्त झालो आहोत, जरी आमच्यासारखे जीव प्रकृतीच्या अभेद्य पाशांनी बांधलेले असतात.

Verse 29

ऐंद्रं पदं न वांछामो न चांद्रं नान्यदेव हि । वाञ्छामः केवलं मृत्युं काश्यां शंभोऽपुनर्भवम्

हे शंभो, आम्हाला इंद्रपद नको, चंद्रपद नको किंवा इतर कोणतेही देवपद नको. आम्हाला केवळ काशीमध्ये मृत्यू हवा आहे, ज्यामुळे पुनर्जन्म होत नाही.

Verse 30

त्वत्सान्निध्याद्विजानीमः सर्वज्ञ सकलं वयम् । यथा चंदनसंसर्गात्सर्वे सुरभयो द्रुमाः

हे सर्वज्ञ! तुझ्या सान्निध्यामुळे आम्हाला सर्व काही समजते, ज्याप्रमाणे चंदनाच्या संपर्काने सर्व वृक्ष सुगंधित होतात.

Verse 31

एतदेव परं ज्ञानं संसारोच्छित्तिकारणम् । वपुर्विसर्जनं काले यत्तवानंदकानने

हेच परम ज्ञान आहे आणि संसार नष्ट करण्याचे कारण आहे: की योग्य वेळी तुझ्या आनंदवनात (काशीत) देहत्याग करणे.

Verse 32

निर्मथ्य विष्वग्वाग्जालं सारभूतमिदं परम् । ब्रह्मणोदीरितं पूर्वं काश्यां मुक्तिस्तनुत्यजाम्

सर्व वाग्जालाचे (शास्त्रांचे) मंथन करून हे परम सार काढले आहे, जे पूर्वी ब्रह्मदेवाने सांगितले होते: काशीमध्ये देहत्याग करणाऱ्यांना मुक्ती मिळते.

Verse 33

यद्वाच्यं बहुभिर्ग्रंथैस्तदष्टाभिरिहाक्षरैः । हरिणोक्तं रविपुरः कैवल्यं काशिसंस्थितौ

अनेक ग्रंथांनी जे सांगितले आहे, ते येथे आठ अक्षरांतच सांगितले—रवीसमोर हरिने म्हटले: ‘काशीत स्थित असणाऱ्यास कैवल्य प्राप्त होते।’

Verse 34

याज्ञवल्क्यो मुनिवरः प्रोक्तवान्मुनिसंसदि । रवेरधीत्य निगमान्काश्यामंते परं पदम्

मुनिसभेत मुनिवर याज्ञवल्क्य म्हणाले—‘रवीकडून निगम (वेद) अध्ययन करून, शेवटी काशीत परम पद प्राप्त होते।’

Verse 35

स्वामिनापि जगद्धात्री पुरतो मंदराचले । इदमेव पुरा प्रोक्तं काशीनिर्वाणजन्मभूः

स्वामीनेही जगद्धात्रीसमोर मंदराचलावर पूर्वी हेच सांगितले—‘काशी ही निर्वाणाची जन्मभूमी आहे।’

Verse 36

कृष्णद्वैपायनोप्येवं शंभो वक्ष्यति नान्यथा । यत्रविश्वेश्वरः साक्षान्मुक्तिस्तत्र पदेपदे

हे शंभो, कृष्णद्वैपायन (व्यास)ही असेच सांगतील, अन्यथा नाही—जिथे साक्षात् विश्वेश्वर आहेत, तिथे पावलोपावली मुक्ति आहे।

Verse 37

वदंत्यन्येपि मुनयस्तीर्थसंन्यासकारिणः । चिरंतना लोमशाद्याः काशिका मुक्तिकाशिका

तीर्थ व संन्यासाची परंपरा स्थापणारे लोमशादी प्राचीन मुनीही म्हणतात—‘काशिका हीच मुक्तिकाशिका, मुक्तिदायिनी काशी।’

Verse 38

वयमप्येवं जानीमो यत्र स्वर्गतरंगिणी । आनंदकानने शंर्भोमोक्षस्तत्रैव निश्चितम्

आम्हीही असेच जाणतो—जिथे स्वर्ग-सरिता वाहते; हे शंभो, आनंदकाननातच मोक्ष निःसंशय निश्चित आहे।

Verse 39

भूतं भावि भविष्यं यत्स्वर्गे मर्त्ये रसातले । तत्सर्वमेव जानीमो धर्मेशानुग्रहात्परात्

जे काही भूत, वर्तमान व भविष्य—स्वर्गात, मर्त्यलोकी वा रसातळात—ते सर्व आम्ही धर्मराजाच्या परम अनुग्रहाने पूर्णपणे जाणतो.

Verse 40

अतो हिरण्यगर्भोक्तं हरिप्रोक्तं मुनीरितम् । भवतोक्तं च निखिलं शंभो जानीमहे वयम्

म्हणून हिरण्यगर्भाने (ब्रह्म्याने) जे सांगितले, हरिने (विष्णूने) जे सांगितले, मुनींनी जे उच्चारले, आणि तुम्ही जे काही म्हणता—हे शंभो—ते सर्व आम्ही पूर्ण जाणतो.

Verse 41

करामलकवत्सर्वमेतद्ब्रह्मांडगोलकम् । अस्मद्वाग्गोचरेऽस्त्येव धर्मपीठनिषेवणात्

हे सर्व ब्रह्मांड-गोलक आम्हांला करातल्या आवळ्यासारखे आहे—वाणी व बोधाच्या कक्षेत—कारण आम्ही धर्मपीठाची सेवा केली आहे.

Verse 42

धर्मराजस्य तपसा तिर्यञ्चोपि वयं विभो । जाताः स्म निर्विकल्पं हि सर्वज्ञानस्य भाजनम्

धर्मराजाच्या तपश्चर्येच्या प्रभावाने—जरी आम्ही पक्षीच असलो, हे प्रभो—तरी आम्ही निःसंशय सर्वज्ञानाचे पात्र झालो आहोत.

Verse 43

मधुरं मृदुलं सत्यं स्वप्रमाणं सुसंस्कृतम् । हितं मितं सदृष्टांतं श्रुत्वा पक्षिसुभाषितम्

पक्ष्यांचे सुभाषित वचन—मधुर, मृदु, सत्य, स्वप्रमाण, सुसंस्कृत, हितकर, मित आणि योग्य दृष्टांतांनी युक्त—ऐकून (तो) अंतःकरणी भावविवश झाला।

Verse 44

देवोतिविस्मयापन्नो ऽवर्णयत्पीठगौरवम् । त्रैलोक्यनगरे चात्र काशीराजगृहं मम

अतिविस्मयाने भारावून देवाने त्या पवित्र पीठाचे गौरव वर्णिले; आणि येथे, त्रैलोक्य-नगरासारख्या या नगरीत, काशीतल्या माझ्या राजगृहाचाही उल्लेख केला।

Verse 45

तत्रापि भोगभवनमनर्घ्यमणिनिर्मितम् । मोक्षलक्ष्मीविलासाख्यः प्रासादो मेति शर्मभूः

तेथेही अनर्घ्य मण्यांनी निर्मिलेले एक भोगभवन होते—‘मोक्षलक्ष्मीविलास’ नावाचा माझा प्रासाद, जो मला परम आनंद देणारा होता।

Verse 46

पतत्त्रिणो पिमुच्यंते यं कुर्वाणाः प्रदक्षिणम् । स्वेच्छया विचरंतः खे खेचरा अपि देवताः

ज्याची प्रदक्षिणा केल्याने पक्षीही मुक्त होतात; आणि आकाशात संचार करणारे खेचर देवताही तेथे स्वेच्छेने विहार करतात।

Verse 47

मोक्षलक्ष्मीविलासाख्य प्रासादस्य विलोकनात् । शरीराद्दूरतो याति ब्रह्महत्यापि नान्यथा

‘मोक्षलक्ष्मीविलास’ नावाच्या प्रासादाचे केवळ दर्शन घेतल्यानेच ब्रह्महत्येचे पापही देहापासून दूर निघून जाते—याव्यतिरिक्त अन्यथा नाही।

Verse 48

मोक्षलक्ष्मीविलासस्य कलशो यैर्निरीक्षतः । निधानकलशास्तांस्तु न मुंचंति पदेपदे

जे मोक्ष-लक्ष्मीच्या विलासभवनाचा कलश पाहतात, त्यांना समृद्धीचे निधिकलश पावलोपावली कधीही सोडीत नाहीत।

Verse 49

दूरतोपि पताकापि मम प्रासादमूर्धगा । नेत्रातिथी कृता यैस्तु नित्यं तेऽतिथयो मम

दूरूनही जे माझ्या प्रासादशिखरावरील ध्वजेला नेत्रांचा अतिथी करतात, तेच नित्य माझे अतिथी होतात।

Verse 50

भूमिं भित्त्वा स्वयं जातस्तत्प्रासादमिषेण हि । आनंदाख्यस्य कंदस्य कोप्येष परमोंकुरः

हा भूमी भेदून आपोआप उत्पन्न झाला आहे—जणू त्या प्रासादाच्या निमित्ताने; ‘आनंद’ नावाच्या कंदाचा हा परम अंकुरच आहे।

Verse 51

ब्रह्मादिस्थावरांतानि यत्र रूपण्यनेकशः । मामेवोपासते नित्यं चित्रं चित्रगतान्यपि

जिथे ब्रह्मादि ते स्थावरांपर्यंत अनेक रूपे नित्य फक्त माझीच उपासना करतात; आश्चर्य असे की तिथे चित्रांतील आकृत्याही माझेच पूजन करतात।

Verse 52

ससौधो मेखिले लोके स्थानं परमनिर्वृतेः । रतिशाला स मे रम्या स मे विश्वासभूमिका

या वेढलेल्या लोकी तो सौध माझ्या परम निर्वृतीचे स्थान आहे; तीच रम्य सभा माझी रतिशाळा, तीच भक्तांप्रती माझ्या विश्वासाची भूमी आहे।

Verse 53

मम सर्वगतस्यापि प्रासादोयं परास्पदम् । परं ब्रह्म यदाम्नातं परमोपनिषद्गिरा । अमूर्तं तदहं मूर्तो भूयां भक्तकृपावशात्

मी सर्वत्र व्यापूनही हा प्रासाद माझे परम आसन आहे. उपनिषदांच्या परम वाणीने जे परब्रह्म सांगितले आहे तेच मी; अमूर्त असूनही भक्तांवरील करुणेमुळे मी मूर्तरूप धारण करतो.

Verse 54

नैःश्रेयस्याः श्रियो धाम तद्याम्यां मंडपोस्ति मे । तत्राहं सततं तिष्ठे तत्सदोमंडपं मम

दक्षिण दिशेस माझा एक मंडप आहे, जो नैःश्रेयस-श्रीचे धाम आहे. तेथे मी सदैव वास करतो; तोच माझा सभामंडप आहे.

Verse 55

निमेषार्धप्रमाणं च कालं तिष्ठति निश्चलः । तत्र यस्तेन वै योगः समभ्यस्तः समाः शतम्

जो तेथे अर्ध निमेषाइतका काळही निश्चल उभा राहतो, त्यानेच तेथील योगाभ्यास अन्यत्रच्या शंभर वर्षांच्या साधनेसमान होतो.

Verse 56

निर्वाणमंडपं नाम तत्स्थानं जगतीतले । तत्रर्चं संजपन्नेकां लभेत्सर्वश्रुतेः फलम्

जगतीवर ते स्थान ‘निर्वाणमंडप’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. तेथे देवमूर्तीसमोर एकच मंत्र जपला तरी सर्व श्रुतीचे फळ प्राप्त होते.

Verse 57

प्राणायामं तु यः कुर्यादप्येकं मुक्तिमंडपे । तेनाष्टांगः समभ्यस्तो योगोऽन्यत्रायुतं समाः

जो ‘मुक्तिमंडपा’त एकदाही प्राणायाम करतो, त्यानेच अष्टांगयोगाचा अभ्यास अन्यत्र दहा हजार वर्षांच्या साधनेसमान मानला जातो.

Verse 58

निर्वाणमंडपे यस्तु जपेदेकं षडक्षरम् । कोटिरुद्रेण जप्तेन यत्फलं तस्य तद्भवेत्

निर्वाण-मंडपात जो कोणी षडाक्षर मंत्राचा एकदाही जप करील, त्याला कोटिरुद्र-जपाइतकेच फल प्राप्त होते.

Verse 59

शुचिर्गंगांभसि स्नातो यो जपेच्छतरुद्रियम् । निर्वाणमंडपे ज्ञेयः स रुद्रो द्विजवेषभृत्

जो शुद्ध होऊन गंगाजलात स्नान करून शतरुद्रीयाचा जप करतो, तो निर्वाण-मंडपात द्विजवेष धारण केलेला स्वयं रुद्रच आहे असे जाणावे.

Verse 60

ब्रह्मयज्ञसकृत्कृत्वा मम दक्षिणमंडपे । ब्रह्मलोकमवाप्याथ परं ब्रह्माधिगच्छति

माझ्या दक्षिण-मंडपात ब्रह्मयज्ञ एकदाही केल्यास, तो ब्रह्मलोकास प्राप्त होतो आणि नंतर परब्रह्माचे साक्षात्कार करतो.

Verse 61

धर्मशास्त्रं पुराणानि सेतिहासानि तत्र यः । पठेन्निरभिलाषुः सन्स वसेन्मम वेश्मनि

तेथे जो निरभिलाष होऊन धर्मशास्त्र, पुराणे व इतिहासग्रंथ वाचतो, तो माझ्याच धामात वास करतो.

Verse 62

तिष्ठेदिंद्रियचापल्यं यो निवार्य क्षणं कृती । निर्वाणमंडपेन्यत्र तेन तप्तं महत्तपः

निर्वाण-मंडपात जो समर्थ पुरुष क्षणभरही इंद्रियांची चंचलता आवरून स्थिर राहतो, त्याने महान तप केले असे मानले जाते.

Verse 63

वायुभक्षणतोन्यत्र यत्पुण्यं शरदां शतम् । तत्पुण्यं घटिकार्धेन मौनं दक्षिणमंडपे

इतरत्र वायुभक्षण (अतितपस्वी उपवास) करून शंभर शरदांत जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य दक्षिण मण्डपात अर्ध घटिका मौन पाळल्याने मिळते।

Verse 64

मितं कृष्णलकेनापि योदद्यान्मुक्तिमंडपे । स्वर्णं सौवर्णयानेन स तु संचरते दिवि

मुक्ति मण्डपात मोजून केवळ एक कृष्णलक एवढेही सुवर्ण दान दिल्यास, तो सुवर्ण यानात आरूढ होऊन स्वर्गात संचार करतो।

Verse 65

तत्रैकं जागरं कुर्याद्यस्मिन्कस्मिन्दिनेपि यः । उपोषितोर्चयेल्लिंगं स सर्वव्रतपुण्यभाक्

जो तेथे कोणत्याही दिवशी एक रात्र जागरण करील, उपवास करून लिंगाची पूजा करील, तो सर्व व्रतांच्या पुण्याचा भागीदार होतो।

Verse 66

तत्र दत्त्वा महादानं तत्र कृत्वा महाव्रतम् । तत्राधीत्याखिलं वेदं च्यवते न नरो दिवः

तेथे महादान देऊन, तेथे महाव्रत करून, आणि तेथेच अखिल वेदांचे अध्ययन करून—असा नर स्वर्गातून कधीही च्युत होत नाही।

Verse 67

प्रयाणं कुर्वते यस्य प्राणा मे मुक्तिमंडपे । समामनुप्रविष्टोत्र तिष्ठेद्यावदहं खलु

ज्याचे प्राण माझ्या मुक्ति मण्डपात प्रस्थान करतात, त्याच्यासह मी स्वतःही तेथे प्रवेश करतो आणि मी जितका काळ इच्छितो तितका तेथेच स्थिर राहतो।

Verse 68

जलक्रीडां सदा कुर्यां ज्ञानवाप्यां सहोमया । यदंबुपानमात्रेण ज्ञानं जायेत निमर्लम्

मी उमेबरोबर सदैव ज्ञानवापीत जलक्रीडा करतो। त्या जलाचे केवळ पान केल्याने निर्मळ ज्ञान उत्पन्न होते।

Verse 69

तज्जलक्रीडनस्थानं मम प्रीतिकरं महत् । अमुष्मिन्राजसदने जाड्यहृज्जलपूरितम्

तेच जलक्रीडास्थान मला अत्यंत प्रिय आहे। त्या राजसदनात हृदयातील जडत्व हरिणारे जल भरलेले आहे.

Verse 70

तत्प्रासादपुरोभागे मम शृंगारमंडपः श्री । पीठं तद्धि विज्ञेयं निःश्रीकश्रीसमर्पणम्

त्या प्रासादाच्या अग्रभागी माझा शुभ श्री-शृंगारमंडप आहे. ते असे पवित्र पीठ आहे की जे निःश्रीकालाही श्री अर्पण करते.

Verse 71

मदर्थं तत्र यो दद्याद्दुकूलानि शुचीन्यहो । माल्यानि सुविचित्राणि यक्षकर्दमवंति च

जो तेथे माझ्यासाठी स्वच्छ दुकूल अर्पण करतो, तसेच अतिशय विचित्र माळा आणि यक्षांना योग्य सुगंधी लेपही अर्पित करतो.

Verse 72

नाना नेपथ्यवस्तूनि पूजोपकरणाऽन्यपि । स श्रियालंकृतस्तिष्ठेद्यत्र कुत्रापि सत्तमः

विविध नेपथ्यवस्तू आणि इतर पूजोपकरणेही अर्पण केल्याने तो सत्तम पुरुष जिथे कुठे असेल तिथे श्रीने अलंकृत राहतो.

Verse 73

निर्वाणलक्ष्मीर्वृणुते तं निर्वाणपदाप्तये । यत्र कुत्रापि निधनं प्राप्नुयादपि स ध्रुवम्

निर्वाण-लक्ष्मी मोक्षपदप्राप्तीसाठी त्या भक्तास वरण करते. तो कुठेही देहत्याग पावला तरी त्याच्यासाठी मुक्तिदायी गती निश्चयाने ध्रुव असते.

Verse 74

मोक्षलक्ष्मीविलासाख्य प्रासादस्योत्तरे मम । ऐश्वर्यमडपं रम्यं तत्रैश्वर्यं ददाम्यहम्

माझ्या ‘मोक्ष-लक्ष्मी-विलास’ नावाच्या प्रासादाच्या उत्तरेस रम्य असा ‘ऐश्वर्य-मंडप’ आहे. तेथे मी भक्तांना ऐश्वर्य—समृद्धी व प्रभुत्व—प्रदान करते.

Verse 75

मत्प्रासादैंद्रदिग्भागे ज्ञानमंडपमस्ति यत् । ज्ञानं दिशामि सततं तत्र मां ध्यायतां सताम्

माझ्या प्रासादाच्या पूर्व दिशेस ‘ज्ञान-मंडप’ आहे. तेथे जे सत्पुरुष माझे ध्यान करतात, त्यांना मी अखंड ज्ञान प्रदान करते.

Verse 76

भवानि राजसदने ममास्ति हि महानसम् । यत्तत्रोपहृतं पुण्यं निर्विशामि मुदैव तत्

हे भवानी, राजसदनात माझे महान स्वयंपाकघर नक्कीच आहे. तेथे जे पुण्य नैवेद्य अर्पण होते, ते मी आनंदाने स्वीकारते.

Verse 77

विशालाक्ष्या महासौधे मम विश्रामभूमिका । तत्र संसृतिखिन्नानां विश्रामं श्राणयाम्यहम्

विशालाक्षीच्या महासौधात माझी विश्रांतीभूमी आहे. तेथे संसारभ्रमणाने खिन्न झालेल्यांना मी विश्रांती प्रदान करते.

Verse 78

नियमस्नानतीर्थं च चक्रपुष्करिणी मम । तत्र स्नानवतां पुंसां तन्नैर्मल्यं दिशाम्यहम्

हे माझे नियम-स्नानाचे पवित्र तीर्थ—चक्रपुष्करिणी आहे। तेथे स्नान करणाऱ्या जनांना मी स्वतः निर्मळता व निष्कलंक पावित्र्य प्रदान करतो।

Verse 79

यदाहुः परमं तत्त्वं यदाहुर्ब्रह्मसत्तमम् । स्वसंवेद्यं यदाहुश्च तत्तत्रांते दिशाम्यहम्

ज्याला ते परम तत्त्व म्हणतात, ज्याला सर्वोच्च ब्रह्म म्हणतात, आणि जे स्वसंवेद्य—स्वतःच अनुभूतीस येणारे—असे सांगतात, ते मी तेथे अंतिम परिपाकात प्रकट करतो।

Verse 80

यदाहुस्तारकं ज्ञानं यदाहुरतिनिर्मलम् । स्वात्मारामं यदाहुश्च तत्तत्रांते दिशाम्यहम्

ज्या ज्ञानाला ते ‘तारक’ म्हणतात, जे अतिशय निर्मळ म्हणतात, आणि जे स्वात्माराम—आत्म्यातच रमण करणारे—असे सांगतात, ते मी तेथे अंतिम परिपाकात प्रकट करतो।

Verse 81

जगन्मंगलभूर्यात्र परमा मणिकर्णिका । विपाशयामि तत्राहं कर्मभिः पाशितान्पशून्

जगाच्या मंगलासाठी परमा यात्रा-तीर्थ—ही मणिकर्णिका आहे। तेथे मी कर्मपाशांनी बांधलेल्या जीवांना सैल करून मुक्त करतो।

Verse 82

निर्वाणश्राणने यत्र पात्रापात्रं न चिंतये । आनंदकानने तन्मे दानस्थानं दिवानिशम्

‘निर्वाण-श्राणन’ येथे, जिथे मी पात्र-अपात्र असा विचार करत नाही, त्या आनंदकाननात माझे दानस्थान दिवसरात्र असते।

Verse 83

भवांबुधौ महागाधे प्राणिनः परिमज्जतः । भूत्वैव कर्णधारोंते यत्र संतारयाम्यहम्

या अतिगहिर्‍या, अथांग भवसागरात जेव्हा प्राणी बुडू लागतात, तेव्हा अंतिम क्षणी मीच त्यांचा कर्णधार होऊन त्यांना पार नेतो.

Verse 84

सौभाग्यभाग्यभूर्या वै विख्याता मणिकर्णिका । ददामि तस्यां सर्वस्वमग्रजायांत्यजाय वा

सौभाग्य-भाग्याची महान भूमी म्हणून विख्यात मणिकर्णिकेत मी सर्वस्व देतो—श्रेष्ठाला असो वा त्याज्य मानलेल्या जनालाही.

Verse 85

महासमाधिसंपन्नैर्वेदांतार्थ निषेविभिः । दुष्प्रापोन्यत्र यो मोक्षः शोच्यैरपि स लभ्यते

जो मोक्ष अन्यत्र महासमाधिसंपन्न व वेदान्तार्थ-निषेवकांनाही दुर्मिळ, तोच येथे शोचनीय व पतितांनाही मिळतो.

Verse 86

दीक्षितो वा दिवाकीर्तिः पंडितो वाप्यपंडितः । तुल्यो मे मोक्षदीक्षायां संप्राप्य मणिकर्णिकाम्

दीक्षित असो वा दिवसा-इतका कीर्तिमान, पंडित असो वा अपंडित—मणिकर्णिकेस येताच माझ्या मोक्षदीक्षेत सर्व समान होतात.

Verse 87

यत्त्यागेन्यत्र कृपणस्तत्प्राप्य मणिकर्णिकाम् । ददामि जंतुमात्राय सर्वस्वं चिरसंचितम्

जे कृपण अन्यत्र मोठ्या त्यागानेच सोडतो, ते मणिकर्णिकेस प्राप्त होताच मी प्रत्येक जिवाला दीर्घकाळ साठवलेले सर्वस्व देतो.

Verse 88

यदि दैवादिह प्राप्तस्त्रिसंयोगोऽतिदुर्घटः । अविचारं तदा देयं सर्वस्वं चिरसंचितम्

जर दैवयोगाने येथे हा अत्यंत दुर्लभ ‘त्रिसंयोग’ प्राप्त झाला, तर विचार न करता दीर्घकाळ साठवलेले सर्वस्वही दान करावे।

Verse 89

शरीरमथ संपत्तिरथ सा मणिकर्णिका । त्रिसंयोगोयमप्राप्यो देवैरिंद्रादिकैरपि

मानवी देह, संपत्ती आणि ती मणिकर्णिका—हा ‘त्रिसंयोग’ इंद्रादि देवांनाही अप्राप्य आहे।

Verse 90

पुनः पुनर्विचार्येति जंतुमात्रेभ्य एव च । निर्वाणलक्ष्मीं यच्छामि सदोपमणिकर्णिकम्

म्हणून पुन्हा पुन्हा विचार करून—सर्व जीवांसाठी—मी निर्वाण-लक्ष्मी प्रदान करतो; कारण मणिकर्णिका सदैव परम आहे।

Verse 91

मुक्तिदा न मही सा मे वाराणस्यां महीयसी । तन्मही रजसा साम्यं त्रिलोक्यपि न चोद्वहेत्

वाराणसीतील माझी ती भूमी केवळ ‘माती’ नाही; ती मुक्तिदायिनी, अत्यंत महनीय आहे. तिच्या रजाशी समता त्रिलोकीलाही नाही।

Verse 92

परं लिंगार्चनस्थानमविमुक्तेश्वरेश्वरम् । तत्र पूजां सकृत्कृत्वा कृतकृत्यो नरो भवेत्

अविमुक्तेश्वर हे लिंगार्चनेचे परम स्थान आहे. तेथे एकदाही पूजा केली तर मनुष्य कृतकृत्य होतो।

Verse 93

सायं पाशुपतीं संध्यां कुर्यां पशुपतीश्वरे । विभूतिधारणात्तत्र पशुपाशैर्न बध्यते

सायंकाळी पशुपतीश्वर येथे पाशुपती संध्या करावी. तेथे विभूती धारण केल्याने पशुपाशांच्या बंधनात जीव बांधला जात नाही.

Verse 94

प्रातःसध्याकरोम्येव सदोंकारनिकेतने । तत्रैकापि कृता संध्या सर्वपातककृंतनी

प्रातःकाळी मी सदा ओंकार-निकेतनात संध्या करतो. तेथे केलेली एकही संध्या सर्व पातकांचे छेदन करणारी आहे.

Verse 96

रत्नेश्वरोर्चितो दद्यान्महारत्नानि भक्तितः । रत्नैः समर्च्य तल्लिंगं स्त्रीरत्नादि लभेन्नरः

रत्नेश्वराची पूजा करताना भक्तीने महान रत्ने अर्पण करावीत. त्या लिंगाची रत्नांनी समर्चना केल्यास नरास स्त्री-रत्न इत्यादी अमूल्य वर प्राप्त होतात.

Verse 97

विष्टपत्रितयांतःस्थोप्यहं लिंगे त्रिविष्टपे । तिष्ठामि सततं भक्तमनोरथसमृद्धये

त्रिविष्टप (त्रिलोकी) मध्ये असूनही मी या लिंगात सतत वास करतो, भक्ताच्या मनोवांछित मनोरथांची पूर्ण समृद्धी व्हावी म्हणून.

Verse 98

विरजस्कं महापीठं तत्र संसेव्य मानवः । विरजा जायते नूनं चतुर्नद कृतोदकः

‘विरजस्क’ नावाच्या त्या महापीठाचे सेवन केल्याने मनुष्य निश्चयाने निर्मळ होतो. तेथे चार नद्यांच्या जलाने उदककर्म केल्यास तो खरोखर शुद्ध होतो.

Verse 99

वसामि कृत्तिवासेहं सदा प्रति चतुर्दशि । अत्र जागरणं कृत्वा चतुर्दश्यां न गर्भभाक्

मी येथे कृत्तिवासात प्रत्येक चतुर्दशीस सदैव वास करतो. त्या चतुर्दशीला येथे जागरण केल्यास पुन्हा गर्भजन्म होत नाही.

Verse 100

पितृप्रीतिप्रदं पीठं वृषभध्वजसंज्ञकम् । पितृतर्पणकृत्तत्र पितॄंस्तारयति क्षणात्

हे पुण्य पीठ ‘वृषभध्वज’ या नावाने प्रसिद्ध असून पितरांना प्रीती देणारे आहे. तेथे पितृतर्पण करणारा क्षणात पितरांचा उद्धार करतो.

Verse 110

ममानुग्रहतः कीरानेतान्पश्य रवेः सुत । दिव्यविमानमारुह्य गंतारो मत्पुरं महत्

हे रवेःसुत! माझ्या अनुग्रहाने हे कीर पाहा. ते दिव्य विमानावर आरूढ होऊन माझ्या महान धामास जातील.

Verse 113

आरुह्यते न यानेन दिव्यरूपवराः खगाः । कैलासमभिसंजग्मुर्धर्ममापृच्छ्यतेऽमलाः

ते खग दिव्य व उत्तम रूपाचे होऊन निर्मळ झाले; त्यांना कोणत्याही यानावर चढावे लागले नाही. धर्म विचारण्यासाठी ते कैलासास गेले.