Adhyaya 45

Verse 1

व्यास उवाच । शृणु सूत महाबुद्धे यथा स्कंदेन भाषितम् । भविष्यं मम तस्याग्रे कुंभयोने महामते

व्यास म्हणाले—हे महाबुद्धी सूत, स्कंदाने जसे सांगितले तसे ऐक. आणि त्या महामती कुंभयोनी (अगस्त्य) यांच्या समोर माझ्याविषयी जे भविष्य सांगितले गेले, तेही ऐक.

Verse 2

स्कंद उवाच । निशामय महाभाग त्वं मैत्रावरुणे मुने । पाराशर्यो मुनिवरो यथा मोहमुपैष्यति

स्कंद म्हणाले—हे महाभाग मैत्रावरुण मुने (अगस्त्य), सावधपणे ऐक. मुनिवर पाराशर्य (व्यास) कसा मोहाला प्राप्त होईल, ते ऐक.

Verse 3

व्यस्य वेदान्महाबुद्धिर्नाना शाखा प्रभेदतः । अष्टादशपुराणानि सूतादीन्परिपाठ्य च

महाबुद्धिमान व्यासांनी वेदांना अनेक शाखा व विभागांनुसार व्यवस्थित केले; तसेच सूतादींकडून अठरा पुराणांचे विधिपूर्वक अध्यापन व परिपाठ करविला।

Verse 4

श्रुतिस्मृतिपुराणानां रहस्यं यस्त्वचीकरत् । महाभारतसंज्ञं च सर्वलोकमनोहरम्

ज्यांनी श्रुती, स्मृती व पुराणांचे गूढ रहस्य प्रकट केले—त्यांनीच ‘महाभारत’ नावाचा, सर्वलोकांचे मन हरून नेणारा ग्रंथ रचला।

Verse 5

सर्वपापप्रशमनं सर्वशांतिकरं परम् । यस्य श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति

हे परम साधन सर्व पापांचे शमन करणारे व सर्व प्रकारची शांती देणारे आहे; ज्याचे केवळ श्रवणमात्र केले तरी ब्रह्महत्येचे पापही नष्ट होते।

Verse 6

एकदा स मुनिः श्रीमान्पर्यटन्पृथिवीतले । संप्राप्तो नैमिषारण्यं यत्र संति मुनीश्वराः

एकदा तो श्रीमान् मुनि पृथ्वीवर भ्रमण करीत करीत नैमिषारण्यात पोहोचला, जिथे मुनीश्वर महर्षी निवास करतात।

Verse 7

अष्टाशीतिसहस्राणि शौनकाद्यास्तपोधनाः । त्रिपुंड्रितमहाभाला लसद्रुद्राक्षमालिनः

शौनक आदी तपोधन असे अठ्ठ्याऐंशी हजार जण तेथे होते; त्यांच्या विशाल ललाटावर त्रिपुंड्र होते आणि ते तेजस्वी रुद्राक्षमाळा धारण करीत होते।

Verse 8

विभूतिधारिणो भक्त्या रुद्रसूक्तजपप्रियान् । लिंगाराधनसंसक्ताञ्छिवनामकृतादरान्

ते भक्तिभावाने विभूती धारण करीत, रुद्रसूक्त-जपात रममाण असत; लिंगाराधनेत आसक्त आणि शिवनामाविषयी आदरयुक्त होते.

Verse 9

एक एव हि विश्वेशो मुक्तिदो नान्य एव हि । इति ब्रुवाणान्सततं परिनिश्चितमानसान्

“विश्वेशच एकमेव मुक्तिदाता—अन्य कोणी नाही।” असे ते सतत म्हणत; त्यांची मने दृढ निश्चयाने स्थिर होती.

Verse 10

विलोक्य स मुनिर्व्यासस्तासर्वान्गिरिशात्मनः । उत्क्षिप्य तर्जनीमुच्चैः प्रोवाचेदं वचः पुनः

गिरिशास अर्पित अशा त्या सर्वांना पाहून मुनि व्यासांनी तर्जनी उंच उचलली आणि मोठ्या स्वराने पुन्हा हे वचन सांगितले.

Verse 11

परिनिर्मथ्य वाग्जालं सुनिश्चित्यासकृद्बहु । इदमेकं परिज्ञातं सेव्यः सर्वेश्वरो हरिः

वाणीच्या जाळ्याचे मंथन करून आणि वारंवार अनेक प्रकारे विचार करून हा एक निष्कर्ष ठरला—सर्वेश्वर हरि हाच सेवनीय आहे.

Verse 12

वेदे रामायणे चैव पुराणेषु च भारते । आदिमध्यावसानेषु हरिरेकोऽत्र नापरः

वेद, रामायण, पुराणे आणि भारत (महाभारत) यांत—आदि, मध्य व अंत सर्वत्र—इथे हरिच एक प्रतिपाद्य आहे; दुसरा नाही.

Verse 13

सत्यं सत्यं त्रिसत्यं पुनः सत्यं न मृषा पुनः । न वेदादपरं शास्त्रं न देवोच्युततः परः

सत्य, सत्य, त्रिवार सत्य; पुन्हा तेच सत्य, कधीही असत्य नाही। वेदांहून श्रेष्ठ शास्त्र नाही, आणि अच्युत (विष्णू) याहून पर देव नाही।

Verse 14

लक्ष्मीशः सर्वदो नान्यो लक्ष्मीशोप्यपवर्गदः । एक एव हि लक्ष्मीशस्ततो ध्येयो न चापरः

लक्ष्मीपतीशिवाय दुसरा सर्वफलदाता नाही; लक्ष्मीपतीच मोक्षही देतो. खरे तर लक्ष्मीश एकच आहे; म्हणून त्याचाच ध्यान करावे, अन्याचे नव्हे.

Verse 15

भुक्तेर्मुक्तेरिहान्यत्र नान्यो दाता जनार्दनात् । तस्माच्चतुर्भुजो नित्यं सेवनीयः सुखेप्सुभिः

भोग आणि मोक्ष—इथे व परत्र—जनार्दनावाचून दुसरा दाता नाही. म्हणून चारभुज प्रभूची नित्य सेवा करावी, जे खरे कल्याण इच्छितात त्यांनी.

Verse 16

विहाय केशवादन्यं ये सेवंतेल्पमेधसः । संसारचक्रे गहने ते विशंति पुनःपुनः

केशवाला सोडून जे अल्पबुद्धी इतरांची सेवा करतात, ते घनदाट संसारचक्रात पुन्हा पुन्हा पडतात.

Verse 17

एक एव हि सर्वेशो हृषीकेशः परात्परः । तं सेवमानः सततं सेव्यस्त्रिजगतां भवेत्

सर्वेश्वर एकच आहे—परात्पर हृषीकेश. जो त्याची सतत सेवा करतो, तो त्रैलोक्यात सेवनीय व माननीय होतो.

Verse 18

एको धर्मप्रदो विष्णुस्त्वेको बह्वर्थदो हरिः । एकः कामप्रदश्चक्री त्वेको मोक्षप्रदोच्युतः

एकटा विष्णूच धर्म देतो; एकटा हरिच बहुविध समृद्धी देतो. चक्रधारी प्रभूच इच्छा पूर्ण करतो; अच्युतच मोक्षदाता म्हणून सांगितला जातो.

Verse 19

शार्ङ्गिणं ये परित्यज्य देवमन्यमुपासते । ते सद्भिश्च बहिष्कार्या वेदहीना यथा द्विजाः

जे शार्ङ्गिण (विष्णू) यांना सोडून दुसऱ्या देवाची उपासना करतात, ते सत्पुरुषांनी बहिष्कृत करावेत—जसे वेदहीन द्विज.

Verse 20

श्रुत्वेति वाक्यं व्यासस्य नैमिषारण्यवासिनः । प्रवेपमानहृदयाः परिप्रोचुरिदं वचः

व्यासांचे हे वचन ऐकून नैमिषारण्यवासी—हृदय थरथरत—त्यांना हे प्रश्नवचन विचारू लागले.

Verse 21

ऋषय ऊचुः । पाराशर्य मुने मान्यस्त्वमस्माकं महामते । यतो वेदास्त्वया व्यस्ताः पुराणान्यपि वेत्ति यत्

ऋषी म्हणाले—हे पाराशर्य मुने, हे महामते! तू आम्हांला मान्य आहेस; कारण वेदांचे विभाजन तू केलेस आणि पुराणांचेही तुला ज्ञान आहे.

Verse 22

यतश्च कर्ता त्वमसि महतो भारतस्य वै । धर्मार्थकाममोक्षाणां विनिश्चयकृतो ध्रुवम्

आणि तूच महान् भारताचा कर्ता असल्यामुळे, धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष यांविषयीचा निश्चित निर्णय तूच निश्चयाने केला आहेस.

Verse 23

तत्त्वज्ञः कोपरश्चात्र त्वत्तः सत्यवतीसुत । भवता यत्प्रतिज्ञातं निश्चित्योक्षिप्यतर्जनीम्

हे सत्यवतीसुत! तू तत्त्वज्ञ आहेस; मग येथे तुझ्याहून अधिक क्रोधी कोण? तू जे प्रतिज्ञा केलेस ते दृढ निश्चय करून तर्जनी उंचावून कठोर संकेत केला।

Verse 24

अस्मिन्माणवकास्तत्र परिश्रद्दधते नहि । प्रतिज्ञा तस्य वचसस्तव श्रद्धा भवेत्तदा

या विषयात इथले माणवक (विद्यार्थी) पूर्ण श्रद्धा ठेवत नाहीत. तुझ्या वचनावर तेव्हाच विश्वास बसेल, जेव्हा ते विधान प्रतिज्ञारूपाने कृतीत सिद्ध होईल।

Verse 25

यदाऽनंदवने शंभोः प्रतिजानासि वै वचः

जेव्हा तू शंभूच्या आनंदवनात खरोखर आपले वचन प्रतिज्ञारूपाने जाहीर करशील…

Verse 26

गच्छ वाराणसीं व्यास यत्र विश्वेश्वरः स्वयम् । न तत्र युगधर्मोस्ति न च लग्ना वसुंधरा

हे व्यास! वाराणसीला जा, जिथे स्वयं विश्वेश्वर विराजमान आहेत. तेथे युगधर्माचे बंधन नाही, आणि वसुंधराही सामान्य मर्यादेत बांधलेली नाही।

Verse 27

इति श्रुत्वा मुनिर्व्यासः किंचित्कुपितवद्धृदि । जगाम तूर्णं सहितः स्वशिष्यैरयुतोन्मितैः

हे ऐकून मुनी व्यासांचे हृदय किंचित् क्रुद्ध झाल्यासारखे झाले. ते आपल्या असंख्य शिष्यांसह त्वरेने निघून गेले।

Verse 28

प्राप्य वाराणसीं व्यासः स्नात्वा पंचनदे ह्रदे । श्रीमन्माधवमभ्यर्च्य ययौ पादोदकं ततः

वाराणसीस येऊन व्यासांनी पंचनद-ह्रदात स्नान केले. मग श्रीमान् माधवाची पूजा करून ते पुढे प्रभूच्या चरणोदकास प्राप्त होण्यासाठी निघाले.

Verse 29

तत्र स्नानादिकं कृत्वा दृष्ट्वा चैवादिकेशवम् । पंचरात्रं ततः कृत्वा वैष्णवैरभिनंदितः

तेथे स्नानादि विधी करून व आदिकेशवाचे दर्शन घेऊन, मग त्यांनी पंचरात्र-व्रत केले; आणि वैष्णवांनी त्यांचा सत्कार केला.

Verse 30

अग्रतः पृष्ठतः शंखैर्वाद्यमानैः प्रमोदितः । जयविष्णो हृषीकेश गोविंद मधुसूदन

समोरून व मागून शंखनाद होत असल्याने ते आनंदित झाले; आणि सर्वांनी घोष केला—“जय विष्णु! हे हृषीकेश, गोविंद, मधुसूदन!”

Verse 31

अच्युतानंतवैकुंठ माधवोपेंद्रकेशव । त्रिविक्रम गदापाणे शार्ङ्गपाणे जनार्दन

“हे अच्युत, हे अनंत, हे वैकुंठ; हे माधव, उपेंद्र, केशव; हे त्रिविक्रम, गदापाणि, शार्ङ्गपाणि, जनार्दन!”

Verse 32

श्रीवत्सवक्षः श्रीकांत पीतांबर मुरांतक । कैटभारे बलिध्वंसिन्कंसारे केशिसूदन

“हे श्रीवत्सचिह्नित वक्षस्थलधारी, श्री (लक्ष्मी)कांत, पीतांबरधारी; मुरांतक; कैटभ-शत्रु; बलिचा गर्व नष्ट करणारे; कंस-वैरी; केशी-निसूदन!”

Verse 33

नारायणासुररिपो कृष्ण शौरे चतुर्भुज । देवकीहृदयानंद यशोदानंदवर्धन

हे नारायण, असुरांचा रिपू; हे कृष्ण, शौरी, चतुर्भुज प्रभो! तू देवकीच्या हृदयाचा आनंद आहेस आणि यशोदेचा हर्ष वाढविणारा आहेस।

Verse 34

पुंडरीकाक्ष दैत्यारे दामोदर बलप्रिय । बलारातिस्तुत हरे वासुदेव वसुप्रद

हे पुंडरीकाक्ष, दैत्यांचा संहारक; हे दामोदर, बलरामप्रिय! हे हरी, इंद्रस्तुत; हे वासुदेव, धन-समृद्धी व मंगल आशीर्वाद देणारा।

Verse 35

विष्वक्चमूस्तार्क्ष्य रथवनमालिन्नरोत्तम । अधोक्षज क्षमाधार पद्मनाभ जलेशय

हे विश्वव्यापी सेनाधारी, गरुडरथारूढ; हे वनमालाधारी, नरश्रेष्ठ! हे अधोक्षज, पृथ्वीचा आधार; हे पद्मनाभ, जलशायी प्रभो!

Verse 36

नृसिंह यज्ञवाराह गोपगोपालवल्लभ । गोपीपते गुणातीत गरुडध्वज गोत्रभृत्

हे नरसिंह, हे यज्ञवाराह! हे गोप-गोपालांचा प्रिय, गोरक्षक! हे गोपीपते, गुणातीत; हे गरुडध्वज, गोवर्धनधारी!

Verse 37

जय चाणूरमथन जय त्रैलोक्यरक्षण । जयानाद्य जयानंद जय नीलोत्पलद्युते

जय हो चाणूरमर्दना! जय हो त्रैलोक्यरक्षका! जय हो अनादी! जय हो आनंदस्वरूपा! जय हो नीलोत्पलसदृश तेजस्वी!

Verse 38

कौस्तुभोद्भूषितोरस्क पूतनाधातुशोषण । रक्षरक्ष जगद्रक्षामणे नरकहारक

हे कौस्तुभ मणी धारण करणाऱ्या, पूतनेचे प्राण हरण करणाऱ्या! रक्षण कर, रक्षण कर! हे जगतरक्षक शिरोमणी, हे नरकाचा नाश करणाऱ्या!

Verse 39

सहस्रशीर्षपुरुष पुरुहूत सुखप्रद । यद्भूतं यच्च भाव्यं वै तत्रैकः पुरुषो भवान्

हे हजारो मस्तक असलेल्या पुरुषा, हे अनेकांनी आवाहन केलेल्या, सुख देणाऱ्या! जे होऊन गेले आणि जे होणार आहे, त्या सर्वांमध्ये तूच एकमेव पुरुष आहेस.

Verse 40

इत्यादि नाममालाभिः संस्तुवन्वनमालिनम् । स्वच्छंदलीलया गायन्नृत्यंश्च परया मुदा

अशा प्रकारे नामांच्या माळांनी वनमालीची स्तुती करत, ते परम आनंदाने स्वच्छंदपणे गात आणि नाचत होते.

Verse 41

व्यासो विश्वेशभवनं समायातः सुहृष्टवत् । ज्ञानवापी पुरोभागे महाभागवतैः सह

व्यास अत्यंत आनंदाने विश्वेश्वराच्या भवनात आले; ते महान भक्तांसह ज्ञानवापीच्या समोरच्या भागात उपस्थित झाले.

Verse 42

विराजमानसत्कंठस्तुलसीवरदामभिः । स्वयं तालधरो जातः स्वयं जातः सुनर्तकः

त्यांचा सुंदर कंठ तुळशीच्या श्रेष्ठ माळांनी शोभून दिसत होता; त्यांनी स्वतः टाळ हाती घेतले आणि ते स्वतःच एक उत्तम नर्तक बनले.

Verse 43

वेणुवादनतत्त्वज्ञः स्वयं श्रुतिधरोभवत् । नृत्यं परिसमाप्येत्थं व्यासः सत्यवतीसुतः

अशा रीतीने वेणुवादनतत्त्वज्ञ व स्वतः श्रुतिधर सत्यवतीसुत व्यासांनी आपले नृत्य समाप्त केले।

Verse 44

पुनरूर्ध्वभुजं कृत्वा दक्षिणं शिष्यमध्यगः । पुनः पपाठ तानेव श्लोकान्गायन्निवोच्चकैः

पुन्हा भुजा उंच करून तो उजव्या शिष्याकडे गेला आणि तेच श्लोक मोठ्या स्वरात, जणू गात असल्याप्रमाणे, पुन्हा पठण करू लागला।

Verse 45

परिनिर्मथ्य वाग्जालं सुनिश्चित्यासकृद्बहु । इदमेकं परिज्ञातं सेव्यः सर्वेश्वरो हरिः

वाणीच्या जाळ्याचे नीट मंथन करून आणि वारंवार पुष्कळ तपासून एकच निष्कर्ष ठाम कळला—सर्वेश्वर हरि हाच सेवनीय आहे।

Verse 46

इत्यादि श्लोकसंघातं स्वप्रतिज्ञा प्रबोधकम् । यावत्पठति स व्यासः सव्यमुत्क्षिप्य वै भुजम्

स्वप्रतिज्ञा जागविणाऱ्या अशा श्लोकसमूहांचे पठण करत व्यासांनी डावा भुजा उंच करून पुढेही पाठ चालू ठेवला।

Verse 47

तस्तंभ तावत्तद्बाहुं स शैलादिः स्वलीलया । वाक्स्तंभश्चापि तस्यासीन्मुनेर्व्यासस्य सन्मुनेः

तेव्हा शैलादि भगवान् (शिव) यांनी आपल्या लीलाशक्तीने तो भुजा स्तब्ध केला; आणि त्या सत्मुनी व्यासांची वाणीही त्याच क्षणी थांबली।

Verse 48

ततो गुप्तं समागम्य विष्णुर्व्यासमभाषत । अपराद्धं महच्चात्र भवता व्यास निश्चितम्

मग विष्णू गुप्तरूपाने येऊन व्यासांना म्हणाला— “हे व्यास, येथे तू निश्चयाने मोठा अपराध केला आहेस।”

Verse 49

तवैतदपराधेन भीतिर्मेपि महत्तरा । एक एव हि विश्वेशो द्वितीयो नास्ति कश्चन

“तुझ्या या अपराधामुळे मलाही अधिक भय वाटते. कारण विश्वेश्वर एकच आहे; त्याचा दुसरा कोणी नाही.”

Verse 50

तत्प्रसादादहं चक्री लक्ष्मीशस्तत्प्रभावतः । त्रैलोक्यरक्षासामर्थ्यं दत्तं तेनैव शंभुना

“त्याच्या प्रसादाने मी चक्रधारी, लक्ष्मीपती झालो; आणि त्याच्याच प्रभावाने त्रैलोक्यरक्षणाचे सामर्थ्य—त्याच शंभूने दिले.”

Verse 51

तद्भक्त्या परमैश्वर्यं मया लब्धं वरात्ततः । इदानीं स्तुहि तं शंभुं यदि मे शुभमिच्छसि

“त्याच्या भक्तीने, त्याच्या वराने मी परम ऐश्वर्य मिळविले. आता त्या शंभूची स्तुती कर, जर माझे व तुझे कल्याण इच्छितोस.”

Verse 52

अन्यदापि न वै कार्या भवता शेमुषीदृशी । पाराशर्य इति श्रुत्वा संज्ञया व्याजहार ह

“पुन्हा कधीही तुझ्या मनात अशी बुद्धी येऊ नये. ‘पाराशर्य!’ असे ऐकून त्याने संज्ञेने उत्तर दिले.”

Verse 53

भुजस्तंभः कृतस्तेन नंदिना दृष्टिमात्रतः । वाक्स्तंभस्तद्भयाज्जातः स्पृश मे कंठकंदलीम्

नंदीच्या केवळ दृष्टिमात्राने माझे बाहू स्तंभित झाले आणि त्याच्या भयाने माझी वाणीही अडखळून थांबली. म्हणून, हे प्रभो, माझ्या कंठातील ही कंदली/गाठ स्पर्शून मला मुक्त करा.

Verse 54

यथा स्तोतुं भवानीश प्रभवाभि भवांतकम । संस्पृश्य विष्णुस्तत्कंठं गुप्तमेव जगाम ह

हे भवानीश, हे भवांतक! तो तुझी स्तुती करू शके म्हणून विष्णूंनी त्याचा कंठ स्पर्श केला आणि मग ते गुप्तपणे (अदृश्य होऊन) निघून गेले.

Verse 55

ततः सत्यवतीसूनुस्तथा स्तंभितदोर्लतः । प्रारब्धवान्महेशानं परितुष्टोतुमुदारधीः

त्यानंतर सत्यवतीचा पुत्र—बाहू अजूनही स्तंभित असतानाच—उदार बुद्धीने महेशाला प्रसन्न करण्यासाठी स्तुतीस आरंभ करू लागला.

Verse 57

यः क्षीराब्धेर्मंदराघातजातो ज्वालामाली कालकूटोति भीमः । तं सोढुं वा को परोऽभून्महेशाद्यत्कीलाभिः कृष्णतामाप विष्णुः

क्षीरसागरात मंदराच्या आघाताने ज्वालामालायुक्त भीषण कालकूट विष उत्पन्न झाले. ते महेशांशिवाय कोण सहन करील? त्याच्या दाहक कीलांनी तर विष्णूही कृष्णवर्ण झाले.

Verse 58

यद्वाणोभूच्छ्रीपतिर्यस्य यंता लोकेशो यत्स्यंदनं भूः समस्ता । वाहा वेदा यस्य येनेषुपाताद्दग्धा ग्रामास्त्रैपुरास्तत्समः कः

ज्याचा बाण श्रीपति (विष्णू) होता, ज्याचा सारथी लोकेश (ब्रह्मा) होता, ज्याचा रथ ही समस्त पृथ्वी होती आणि ज्याचे अश्व वेद होते—ज्याच्या बाणप्रहाराने त्रिपुराची नगरे जळून भस्म झाली—त्याच्या सम कोण?

Verse 59

यं कदर्पो वीक्षमाणः समानं देवैरन्यैर्भस्मजातः स्वयं हि । पौष्पैर्बाणैः सर्वविश्वैकजेता को वा स्तुत्यः कामजेतुस्ततोन्यः

ज्याला कामदेवाने इतर देवांसारखा समजून पाहिले, तोच स्वतः भस्म झाला. जो पुष्पबाणांनी सर्व विश्व जिंकतो—त्या कामजेत्या शिवाय स्तुतीस पात्र दुसरा कोण?

Verse 60

यं वै वेदो वेद नो नैव विष्णुर्नोवा वेधा नो मनो नैव वाणी । तं देवेशं मादृशः कोल्पमेधा याथात्म्याद्वै वेत्त्यहो विश्वनाथम्

ज्याला वेदही केवळ अंशतः जाणतो, आणि ज्याला विष्णू, ब्रह्मा, मन वा वाणी पूर्णपणे व्यापू शकत नाहीत—त्या देवेश विश्वनाथाला माझ्यासारखा अल्पमेधी यथार्थरूपे कसा जाणेल?

Verse 61

यस्मिन्सर्वं यस्तु सर्वत्र सर्वो यो वै कर्ता योऽविता योऽपहर्ता । नो यस्यादिर्यः समस्तादिरेको नो यस्यांतो योंतकृत्तं नतोस्मि

ज्यामध्ये सर्व काही आहे; जो सर्वत्र असून सर्वरूप आहे; जो कर्ता, रक्षक आणि संहारकर्ता आहे; ज्याला आदि नाही, तरी तोच सर्वांचा एकमेव आदि आहे; ज्याला अंत नाही, तरी तोच अंतांचा कर्ता आहे—त्याला मी नमस्कार करतो.

Verse 62

यस्यैकाख्या वाजिमेधेन तुल्या यस्या न त्या चैकयाल्पेंद्रलक्ष्मीः । यस्य स्तुत्या लभ्यते सत्यलोको यस्यार्चातो मोक्षलक्ष्मीरदूरा

ज्याचे एकदा नामोच्चारणही अश्वमेध यज्ञास तुल्य आहे; ज्याच्या तुलनेत इंद्राची अल्प लक्ष्मीही काहीच नाही; ज्याच्या स्तुतीने सत्यलोक प्राप्त होतो; आणि ज्याच्या अर्चनेने मोक्षलक्ष्मी दूर राहत नाही.

Verse 63

नान्यं देवं वेद्म्यहं श्रीमहेशान्नान्यं देवं स्तौमि शंभोरृतेऽहम् । नान्यं देवं वा नमामि त्रिनेत्रात्सत्यं सत्यं सत्यमेतन्मृषा न

श्रीमहेशावाचून मी दुसरा कोणताही देव जाणत नाही; शंभूवाचून मी दुसऱ्या देवाची स्तुती करत नाही; त्रिनेत्रावाचून मी दुसऱ्या देवाला नमस्कार करत नाही. सत्य, सत्य—हेच सत्य; हे खोटे नाही.

Verse 64

इत्थं यावत्स्तौति शंभुं महर्षिस्तावन्नंदी शांभवाद्दृक्प्रसादात् । तद्दोः स्तंभं त्यक्तवांश्चाबभाषे स्मायंस्मायं ब्राह्मणेभ्यो नमो वः

अशा रीतीने महर्षी शंभूची स्तुती करीत असता, शंभूच्या प्रसन्न दृष्टीने नंदीच्या भुजांचा स्तंभ दूर झाला. तो पुन्हा पुन्हा हसत ब्राह्मणांना म्हणाला—“आपणांस नमस्कार।”

Verse 65

नंदिकेश्वर उवाच । इदं स्तवं महापुण्यं व्यास ते परिकीर्तितम् । यः पठिष्यति मेधावी तस्य तुष्यति शंकरः

नंदिकेश्वर म्हणाले—हे व्यास, तू परिकीर्तित केलेला हा स्तव अत्यंत पुण्यकारक आहे. जो मेधावी याचे पठण करतो, त्याच्यावर शंकर प्रसन्न होतात.

Verse 66

व्यासाष्टकमिदं प्रातः पठितव्यं प्रयत्नतः । दुःस्वप्नपापशमनं शिवसान्निध्यकारकम्

हे ‘व्यासाष्टक’ सकाळी प्रयत्नपूर्वक पठावे. ते दुःस्वप्न व पापांचे शमन करते आणि शिवसान्निध्य प्राप्त करून देते.

Verse 67

मातृहा पितृहा वापि गोघ्नो बालघ्र एव वा । सुरापी स्वर्णहृद्वापि निष्पापो स्याः स्तुतेर्जपात्

मातृहंता असो वा पितृहंता, गोहंता वा बालहंता; सुरापी असो वा सुवर्णचोर—या स्तुतीच्या जपाने तोही निष्पाप होतो.

Verse 68

स्कंद उवाच । पाराशर्यस्तदारभ्य शंभुभक्तिपरोभवत् । लिंगं व्यासेश्वरं स्थाप्य घंटाकर्ण ह्रदाग्रतः

स्कंद म्हणाले—त्यानंतर पाराशर्य (व्यास) शंभुभक्तीत पूर्णपणे तत्पर झाला. त्याने घंटाकर्ण ह्रदाच्या समोर ‘व्यासेश्वर’ लिंगाची स्थापना केली.

Verse 69

विभूतिभूषणो नित्यं नित्यरुद्राक्षभूषणः । रुद्रसूक्तपरो नित्यं नित्यं लिंगार्चकोभवत्

तो नित्य विभूतीचे भूषण धारी, नित्य रुद्राक्षांनी अलंकृत असे। रुद्रसूक्तांत सदैव तल्लीन होऊन तो नित्य लिंगार्चन करणारा झाला।

Verse 70

स कृत्वा क्षेत्रसंन्यासं त्यजेन्नाद्यापि काशिकाम् । तत्त्वं क्षेत्रस्य विज्ञाय निर्वाणपददायिनः

त्याने क्षेत्र-संन्यास करूनही आजवर काशिकेचा त्याग केला नाही; कारण निर्वाणपद देणाऱ्या त्या क्षेत्राचे तत्त्व त्याने जाणले होते।

Verse 71

घंटाकर्णह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा व्यासेश्वरं नरः । यत्रकुत्र मृतो वापि वाराणस्यां मृतो भवेत्

घंटाकर्णह्रदात स्नान करून व्यासेश्वराचे दर्शन घेतल्यावर मनुष्य पुढे कुठेही मरण पावला तरी तो वाराणसीत मरण पावल्यासारखा होतो।

Verse 72

काश्यां व्यासेश्वरं लिंगं पूजयित्वा नरोत्तमः । न ज्ञानाद्भ्रश्यते क्वापि पातकैर्नाभिभूयते

काशीत व्यासेश्वर लिंगाची पूजा केल्यावर नरोत्तम कुठेही ज्ञानापासून ढळत नाही आणि पातकांनी कधीही पराभूत होत नाही।

Verse 73

व्यासेश्वरस्य ये भक्ता न तेषां कलिकालतः । न पापतो भयं क्वापि न च क्षेत्रोपसर्गतः

जे व्यासेश्वराचे भक्त आहेत त्यांना कलिकाळाचे भय नाही; कुठेही पापाचे भय नाही आणि क्षेत्राशी संबंधित उपद्रवांचेही भय नाही।

Verse 74

व्यासेश्वरः प्रयत्नेन द्रष्टव्यः काशिवासिभिः । घंटाकर्णकृतस्नानैः क्षेत्रपातकभीरुभिः

काशीत राहणाऱ्यांनी, क्षेत्रातील पापांच्या भयाने घंटाकर्णतीर्थी स्नान केलेल्या भक्तांनी, प्रयत्नपूर्वक व्यासेश्वर (लिंग)ाचे अवश्य दर्शन घ्यावे।

Verse 95

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे व्यासभुजस्तंभोनाम पंचनवतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या चतुर्थ भागातील काशीखंड (उत्तरार्ध) येथे ‘व्यासभुजस्तंभ’ नामक पंच्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।