Purvardha (First Half)
Purva Ardha
Pūrvārdha functions as the opening arc of the Kāśīkhaṇḍa’s Kāśī-centered sacred geography. It establishes the textual frame for interpreting the city as a tīrtha-system—where rivers, mountains, shrines, and routes become carriers of theological meaning and ethical guidelines. In Chapter 1, the narrative temporarily shifts from Kāśī to a broader Indic landscape (notably the Narmadā region and the Vindhya range), using that setting to introduce themes of sanctity, humility, and the limits of pride—preparatory motifs for understanding why certain places are revered and how seekers should approach them.
Adhyayas in Purva Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Kāśī-stuti, Nārada–Vindhya-saṃvāda, and the Ethics of Humility
अध्यायाची सुरुवात मंगलाचरणाने होते—गणेशाला वंदन आणि काशीची उच्च स्तुती; काशीला पापहरिणी व मोक्षाशी निगडित नगरी म्हणून गौरविले आहे. पुराणपरंपरेचा संदर्भही येतो—व्यासवचन व सूताच्या कथन-प्रसंगात ही कथा प्रवाहित आहे. यानंतर नारद नर्मदेत स्नान करून ओंकारेश्वराचे पूजन करतात व प्रवासात विन्ध्य पर्वत पाहतात. वनराई, फळे-फुले, वेलीं-झुडपे आणि पशु-पक्ष्यांचे दीर्घ काव्यमय वर्णन विन्ध्याला जिवंत पवित्र पर्यावरण म्हणून उभे करते. विन्ध्य अर्घ्यादि सत्कार करून आनंद व्यक्त करतो; पण गर्वातून उठलेली चिंता सांगतो—पर्वतांमध्ये मेरूच्या श्रेष्ठत्वापुढे आपली तुलना व प्रतिष्ठा याबद्दल अस्वस्थता. नारद विचार करतात की अहंकाराचा संग खरे मोठेपण देत नाही; ते असे उत्तर देतात की विन्ध्याचा आत्माभिमान अधिकच वाढतो. नारद निघून गेल्यावर विन्ध्य ‘चिंता-ज्वर’ देह व धर्म दोन्ही झिजवतो असे म्हणत व्याकुळ होतो आणि विश्वेश्वराच्या शरण जाण्याचा निश्चय करतो; पण स्पर्धेने प्रेरित होऊन तो वाढू लागतो व सूर्याच्या मार्गाला अडथळा करतो. शेवटी संघर्ष, संयम आणि शक्तीप्रदर्शनाचे सामाजिक दुष्परिणाम यांवर नीतिपर उपदेश दिला आहे.
Adhyaya 2
सूर्यगति-स्तम्भनम्, देवस्तुति-प्रसङ्गः, काशी-माहात्म्य-उपदेशः (Solar Obstruction, Hymn of the Devas, and Instruction on Kāśī’s Merit)
या अध्यायात सूर्याचा उदय धर्म व यज्ञकाळाचा नियामक म्हणून वर्णिला आहे; त्याच्या प्रकाशाने अर्घ्य, होम व नित्यकर्मांचे चक्र चालते. पुढे विन्ध्याच्या गर्वामुळे तो उंचावून सूर्याची गती अडवितो; दिवस-रात्र यांचा क्रम बिघडतो, यज्ञ-विधी खंडित होतात आणि जगात गोंधळ माजतो. या विश्वव्यवस्थेच्या भंगाने घाबरलेले देव ब्रह्म्याजवळ जाऊन दीर्घ स्तुती करतात—वेद हे परम तत्त्वाचे प्राण, सूर्य हे दिव्य नेत्र आणि समस्त विश्व हे त्याचे देहस्वरूप असे वर्णन करतात. ब्रह्मा त्या स्तुतीला फलदायी ठरवून नियमपूर्वक पठण केल्यास समृद्धी, संरक्षण व यश प्राप्त होते असा वर देतात. यानंतर ब्रह्मा धर्मोपदेश करतात—सत्य, संयम, व्रतपालन, दान, विशेषतः ब्राह्मणांना दान आणि गोमातेची पवित्रता व संरक्षण यांचे महत्त्व सांगतात. शेवटी काशी-माहात्म्य उलगडते: वाराणसीत स्नान-दान, मणिकर्णिकास्नान व ऋतुकर्मांमुळे दिव्य लोकांत दीर्घ निवास मिळतो; आणि विश्वेश्वराच्या कृपेने निश्चित मोक्ष प्राप्त होतो. अविमुक्त क्षेत्रात केलेले अल्प पुण्यही जन्मोजन्मी मुक्तिदायक ठरते असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 3
Agastya’s Āśrama and the Moral Ecology of Kāśī (देवागस्त्याश्रमप्रभाव-वर्णनम्)
हा अध्याय प्रश्नोत्तररूप धर्मचर्चेने पुढे जातो. सूत विचारतात—देव काशीला पोहोचल्यावर त्यांनी काय केले आणि अगस्त्याजवळ कसे गेले? पराशर सांगतात की देवांनी प्रथम मणिकर्णिकेत विधिपूर्वक स्नान केले, संध्या-वंदन व संबंधित आचार पाळले आणि पितरांसाठी तर्पण केले. यानंतर दानधर्माचे विस्तृत वर्णन येते—अन्न, धान्य, वस्त्र, धातू, पात्रे, शय्या, दीप, गृहउपयोगी वस्तू; तसेच मंदिरसेवेसाठी जीर्णोद्धार, संगीत-नृत्य अर्पण, पूजासामग्री, आणि ऋतुनुसार लोककल्याणाची व्यवस्था. अनेक दिवसांचे व्रत-अनुष्ठान व वारंवार विश्वनाथ-दर्शन करून देव अगस्त्याश्रमाकडे जातात. तेथे अगस्त्य लिंगप्रतिष्ठा करून शतरुद्रीय इत्यादींचा तीव्र जप करीत तपोतेजाने उजळून दिसतात. पुढे काशीक्षेत्र-प्रभावाचा विशेष प्रसंग आहे—आश्रमात पशु-पक्ष्यांतील नैसर्गिक वैर शांत होते, सर्वत्र अहिंसक शांती नांदते. नीत्युपदेशात मांस व मद्याची आसक्ती शिवभक्तीस प्रतिकूल म्हणून निंदिली आहे. शेवटी विश्वेश्वराची महिमा सांगून काशीमध्ये मृत्युकाळी दिव्य उपदेशाने जीवाचा उद्धार होतो असे प्रतिपादन केले आहे; आणि काशीनिवास व विश्वेश्वर-दर्शन धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष या चारही पुरुषार्थांना अद्वितीय फल देतात असे स्तुतिगान केले आहे.
Adhyaya 4
Pātivratya-śikṣā (Teaching on Pativratā-Dharma) | पतिव्रतधर्म-उपदेशः
या अध्यायात सूत–व्यास कथानकाच्या चौकटीत, अगस्त्याच्या प्रसंगानंतर देवगण अगस्त्याची स्तुती करून पतिव्रता-धर्माचा सविस्तर उपदेश करतात. लोपामुद्रेला आदर्श मानून उत्तम पतिव्रतेचे आचार सांगितले आहेत—पतीच्या गरजांकडे जागरूकता, वाणी व वर्तनातील संयम, अनावश्यक संगतीपासून दूर राहणे, काही सार्वजनिक तमाशे/दृश्ये टाळणे, पतीच्या अनुमतीशिवाय कठोर व्रत-तप न करणे, आणि सेवाभावालाच धर्मसाधना मानणे। पुढे फलश्रुतीचा भाग येतो—पतिव्रता आचरणाची रक्षणशक्ती, यमदूतांचा भयाभाव, तसेच पिढ्यान्पिढ्या पुण्याचा विस्तार वर्णिला आहे. याच्या विरुद्ध आचरण करणाऱ्यांसाठी निंद्य पुनर्जन्म इत्यादी चेतावणीपर उदाहरणे दिली आहेत. नंतर वैधव्यधर्म—आहारनियम, तप, नित्य अर्पण/दान, पतीला भक्तीचे केंद्र मानून विष्णुपूजा—आणि वैशाख, कार्तिक, माघ महिन्यांतील स्नान, दान, दीपदान व संयमित व्रतांचे निर्देश येतात. शेवटी हे उपदेश श्रवण केल्याने पापक्षय होऊन शुभगती, विशेषतः शक्रलोकप्राप्ती होते असे सांगून अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 5
अविमुक्तमहिमा, विंध्यनिग्रहः, तथा महालक्ष्मीस्तुति-वरदानम् (Avimukta’s Supremacy, the Humbling of Vindhya, and Mahālakṣmī’s Boon)
या अध्यायात काशीच्या ‘अविमुक्त’ क्षेत्राची अपूर्व पवित्रता व मुक्तिदायिनी महिमा सखोल रीतीने सांगितली आहे. पराशर लोपामुद्रेला उपदेश करताना, जगात निर्माण झालेल्या विघ्नाबद्दल ‘नियंते देव ते का थांबवत नाहीत?’ असा प्रश्न उपस्थित होतो; पण काशीचे विशेष दैव असे की तेथे राहणाऱ्यांना काही अडथळे अपरिहार्य ठरतात, असे स्पष्ट करतात. काशीचा त्याग ही मोठी चूक मानली असून अविमुक्त हे क्षेत्र, लिंग आणि मोक्ष-गती यांत अद्वितीय आहे असे प्रतिपादन केले आहे. वरुणा–पिंगला व सुषुम्ना नाडी-सीमेचे रूपक आणि मृत्युकाळी शिव देतो तो ‘तारक’ उपदेश—यांद्वारे अविमुक्तात शिवाची मुक्तिदायी कृपा अधोरेखित होते. पुढे कथा अगस्त्याच्या प्रस्थानाकडे व काशी-वियोगाच्या तीव्र वेदनेकडे वळते. अगस्त्य विंध्य पर्वताचा गर्व दाबून त्याला नीच राहण्याची आज्ञा देतात—आपण परत येईपर्यंत—आणि त्यामुळे विश्व-संतुलन पुनर्स्थापित होते. नंतर अगस्त्याला महालक्ष्मीचे दर्शन होते; तो विस्तृत स्तुती करतो, आणि देवी लोपामुद्रेला आश्वासन व अलंकार देतात. अगस्त्य वर मागतो—पुन्हा वाराणसीची प्राप्ती व्हावी आणि स्तुतीपाठकांना दुःख-व्याधी व दारिद्र्यापासून मुक्ती, सतत समृद्धी व वंशपरंपरेची अखंडता लाभावी. अशा प्रकारे हा अध्याय तीर्थमहिमा, काशी न सोडण्याचा नीत्युपदेश, तारक-मोक्षतत्त्व आणि भक्तीपूर्ण आदर्शकथा यांचे सुंदर संमेलन करतो.
Adhyaya 6
Agastya–Lopāmudrā-saṃvāda: Mānasa-tīrtha-lakṣaṇa and the Hierarchy of Mokṣa-kṣetras (Śrīśaila–Prayāga–Avimukta)
या अध्यायात पराशर सूताला सांगतात की केवळ बाह्य विधी-कर्मांतील पुण्यापेक्षा परोपकार व परहितचिंतन हा श्रेष्ठ धर्म आहे. पुढे अगस्त्य–लोपामुद्रा संवाद येतो. त्रिपुरान्तक शिवाशी संबंधित श्रीशैल दिसताच ‘शिखरदर्शनमात्रेण पुनर्जन्म नष्ट होतो’ असा दावा ऐकू येतो. लोपामुद्रा विचारतात—मग काशीची इच्छा का राहते? अगस्त्य मोक्षप्रद क्षेत्रे व तीर्थे यांचे वर्गीकरण करून भारतातील प्रसिद्ध तीर्थस्थळांची यादी सांगतात. यानंतर ते ‘मानस तीर्थ’ उलगडतात—सत्य, क्षमा, इंद्रियनिग्रह, दया, आर्जव, दान, दम, संतोष, ब्रह्मचर्य, प्रियवाणी, ज्ञान, धैर्य (धृती) आणि तप. लोभ, क्रूरता, निंदा, कपट व आसक्तीने मलिन झालेले मन केवळ जलस्नानाने शुद्ध होत नाही; खरे तीर्थ म्हणजे मनःशुद्धी व वैराग्य, असे ते प्रतिपादित करतात. अध्यायात तीर्थयात्रेची मर्यादा व नियमही येतात—पूर्व उपवास, गणेशपूजन, पितृतर्पण, ब्राह्मण व साधूंचा सत्कार, तीर्थस्थळी भोजननियम, श्राद्ध-तर्पणाच्या पद्धती, तसेच भाव व प्रवासप्रकारानुसार तीर्थफळाच्या ‘हिस्स्यांचे’ प्रमाण. शेवटी मोक्षक्षेत्रांची तुलना केली आहे—श्रीशैल व केदार मोक्षदायक, पण प्रयाग त्याहून श्रेष्ठ, आणि प्रयागाहूनही अविमुक्त काशी सर्वोच्च, अशी काशीची अनुपम महिमा सांगितली आहे. श्रद्धेने श्रवण/पठण केल्यास पापक्षय, मनःशुद्धी व पुनर्जन्म-निवारणाचे फल सांगितले आहे।
Adhyaya 7
Śivaśarmā’s Ethical Self-Audit, Tīrtha-Itinerary, and the Turn to Kāśī (Agastya Narration)
या अध्यायात अगस्त्य मथुरेतील एका विद्वान ब्राह्मणाचा पुत्र शिवशर्मा याचे वर्णन करतात. शिवशर्मा वेद, धर्मशास्त्रे, पुराणे, न्याय, मीमांसा, आयुर्वेद, कला, राजनीती व भाषा अशा अनेक विद्यांत पारंगत होतो; तरीही संपत्ती-परिवार-प्रतिष्ठा असूनही वार्धक्याची जाणीव व संचित ज्ञानाची मर्यादा ओळखून तो अंतर्मुख होऊन अस्वस्थ होतो. तो कठोर नैतिक आत्मपरीक्षण करून आपल्या दुर्लक्षांची यादी करतो—शिव, विष्णु, गणेश, सूर्य, देवी यांची पुरेशी पूजा न करणे; यज्ञ, अतिथिसत्कार, ब्राह्मणभोजन, वृक्षारोपण, स्त्रियांना वस्त्र-आभूषण देणे; भूमी-सुवर्ण-गोदान, जलाशय बांधणे, प्रवाशांना मदत, विवाहखर्चास सहाय्य, शुद्धिव्रते, तसेच देवालय/लिंगप्रतिष्ठा इत्यादी पुण्यकर्मांत उणीव। परम कल्याणासाठी तीर्थयात्राच उपाय मानून तो शुभ तिथीस प्रस्थान करतो. अयोध्या व विशेषतः प्रयाग येथे जाऊन त्रिवेणी-संगमाची महिमा ऐकतो—धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष देणारे व महान शुद्धीकरण करणारे तीर्थ म्हणून. तेथे निवास करून स्नान-दानादि करून तो वाराणसीस येतो; प्रवेशद्वारी देहलीविनायकाचे पूजन करतो, मणिकर्णिकेत स्नान करून देव-पितरांना अर्घ्य-तर्पण देतो आणि विश्वेश्वराचे दर्शन घेऊन काशीच्या अनुपमत्वाने विस्मित होतो। तरीही काशीची महती जाणून पुढे महाकालपुरी (उज्जयिनी) कडे त्याची वाटचाल वर्णिली आहे—तेथील पाप-अपवित्रता नाश, यमभयहरण, लिंगसमृद्ध भूगोल आणि महाकालस्मरणाची तारक शक्ती सांगितली आहे. शेवटी तीव्र संकटानंतर दिव्य, आकाशमार्गे समाधानाचा संकेतही येतो।
Adhyaya 8
शिवशर्मा–लोकदर्शनम्: धर्मराजदर्शनं च (Śivaśarmā’s Vision of Worlds and the Encounter with Dharmarāja)
हा अध्याय संवादरूपाने उलगडतो. पवित्र नगरांशी निगडित ‘पुण्यकथा’ ऐकण्याची लोपामुद्रेची उत्कंठा पाहून अगस्त्य सांगतात की केवळ प्रसिद्ध ‘मोक्षनगरी’चा सहवास झाला म्हणून आपोआप मुक्ती मिळतेच असे नाही; हे स्पष्ट करण्यासाठी ते ब्राह्मण शिवशर्म्याचा उपदेशक इतिहासन सांगतात. शिवशर्म्याला पुण्यशील व सुशील हे दोन दिव्य सेवक भेटतात आणि ते त्याला विविध लोकांचे दर्शन घडवतात. नीतीनुसार लोकांची श्रेणी दाखवली जाते—पिशाचलोक अल्प पुण्य व पश्चात्तापयुक्त दानाचे फळ; गुह्यकलोक सत्योपार्जित धन, समाजात वाटून देणे आणि अद्वेषी स्वभाव यांशी संबंधित; गंधर्वलोकात संगीतकौशल्य व दान तेव्हाच अधिक पुण्यदायी ठरते जेव्हा धन ब्राह्मणांना अर्पण करून भक्तिस्तुती केली जाते; विद्याधरलोक अध्यापन, रोग्यांना सहाय्य आणि विद्याग्रहणातील नम्रता यांमुळे शोभतो. पुढे धर्मराज धर्मिष्ठांसाठी अनपेक्षितपणे सौम्य रूपात प्रकट होऊन शिवशर्म्याचे शास्त्रज्ञान, गुरुभक्ती आणि देहजीवनाचा धर्मयुक्त उपयोग यांची प्रशंसा करतात. यानंतर अध्यायात पाप-दंडांचे भयावह वर्णन येते—कामदोष, परनिंदा, चोरी, विश्वासघात, अपवित्रता/देवद्रव्यहरण, समाजहानी इत्यादी अपराधांसाठी कठोर आज्ञा व परिणाम सूचीप्रमाणे मांडले आहेत. शेवटी यम कोणाला भयावह व कोणाला शुभदर्शी भासतो याचे निकष, धर्मराजसभेतील आदर्श राजांचा उल्लेख, आणि शिवशर्म्याला अप्सरानगरीचे दर्शन—यातून कथाप्रवाह पुढे सरकतो.
Adhyaya 9
Apsaroloka–Sūryaloka Varṇana and Gayatrī–Sūryopāsanā Vidhi (अप्सरोलोक–सूर्यलोकवर्णनं तथा गायत्री–सूर्योपासनाविधिः)
या अध्यायात शिवशर्मा अलंकारांनी विभूषित अत्यंत सुंदर दिव्य स्त्रियांच्या विषयी विचारतो. गण सांगतात की त्या अप्सरांसदृश—गायन, नृत्य, मधुर वाणी व कलांमध्ये निपुण—आणि अप्सरलोकात निवास होण्याची कारणे स्पष्ट करतात: व्रत-नियमांचे पालन, दैववशात कधी संयमात झालेली अल्प चूक, तसेच काम्यव्रतांमुळे मिळणारे दिव्य भोग. पुढे नामानिशी अप्सरांचे वर्णन, त्यांच्या दिव्य अलंकारांची शोभा, सूर्यसंक्रमणकाळी पुण्यकर्म, भोगदान व मंत्रयुक्त अर्पण यांचे विधान येते. यानंतर सूर्याचे, विशेषतः गायत्री मंत्राचे, परम महत्त्व प्रतिपादित होते. ज्ञानपरंपरेत गायत्री सर्व मंत्रांमध्ये श्रेष्ठ मानली असून त्रिकाल संध्या-उपासनेचा काळनियम अटळ सांगितला आहे. शुद्ध तांब्याच्या पात्रातून जल, पुष्प, कुश/दूर्वा, अक्षत यांसह प्रातः-सायं अर्घ्य, मंत्रोच्चार व सूर्याच्या अनेक नामांची स्तुती करावी; यामुळे आरोग्य, समृद्धी आणि मृत्यूनंतर सूर्यलोकप्राप्तीचे फल सांगितले आहे. शेवटी श्रवणफळाची प्रशंसा व कथानकाच्या शुद्धिकर-धर्म्य मूल्याला अगस्त्याची मान्यता मिळते.
Adhyaya 10
Amarāvatī–Agni-loka Praśaṃsā and the Narrative of Viśvānara’s Attainment (Jyotiṣmatī Purī)
अध्यायाच्या आरंभी शिवशर्मा एका तेजस्वी व आनंददायी नगरीचे दर्शन घेऊन विस्मित होतो. गण त्याला सांगतात की ही महेंद्र (इंद्र) यांच्याशी संबंधित दिव्य अमरावती आहे—प्रकाशमान वास्तु, इच्छापूर्ती करणारी समृद्धी, तसेच दिव्य अश्व-गजचिन्हित रत्नवैभव; या वर्णनातून कर्मफल व विश्व-शासनाची धर्ममय संकल्पना सूचित होते. यानंतर विषय अग्निमाहात्म्याकडे वळतो. अग्नि (जातवेद) हा पावन करणारा, अंतःसाक्षी आणि यज्ञाचा केंद्रबिंदू आहे; अग्निहोत्राची जोपासना, अग्निकर्मांत गरिबांना सहाय्य, समिधा व यज्ञोपकरणांचे दान, आणि संयमित आचार—यांद्वारे अग्निलोकप्राप्ती सांगितली आहे. पुढे गण शांडिल्यवंशीय ऋषी विश्वानराची कथा सांगतात. तो चार आश्रमांचा विचार करून गृहस्थधर्माची विशेष प्रशंसा करतो; पत्नी शुचिष्मती महेशासारखा पुत्र मागते. विश्वानर वाराणसीस जाऊन तीर्थपरिक्रमा, लिंगदर्शन, स्नान-दान, पूजन व तपस्वी-सत्कार करतो; शीघ्र सिद्धीसाठी काशीतील अनेक लिंगांपैकी निवड करून सिद्धिदायक पीठावर नियमपूर्वक उपासना करतो. अखेरीस ठराविक स्तोत्र/व्रत निश्चित काळ केल्यास पुत्रप्राप्तीसह इच्छित फल मिळते अशी फलश्रुती दिली आहे.
Adhyaya 11
गृहपति-नामकरणम् तथा पुत्रलक्षण-परिक्षा (Naming of Gṛhapati and the Examination of the Child’s Marks)
अगस्त्य काशी-केंद्रित तत्त्वोपदेश सांगतात. विश्वानर व शुचिष्मती यांच्या गृहस्थजीवनापासून कथा सुरू होऊन गर्भाधान, पुंसवन, सीमंत, जन्मोत्सव व नामकरण असे संस्कार क्रमाने वर्णिले आहेत. वैदिक शैलीतील मंत्रप्रमाणासह बालकाचे नाव “गृहपति” ठेवले जाते; जन्मोत्सवाला ऋषी व दिव्यगणांची भव्य सभा येऊन त्याच्या शुभत्वाची पवित्र सार्वजनिक व्यवस्थेत प्रतिष्ठा होते. पुढे गृहस्थाश्रमात संततीचे महत्त्व, पुत्रांचे प्रकार आणि वंशपरंपरेचे रक्षण हा धर्मविषय मांडला आहे. नारद येऊन माता-पित्याची आज्ञापालन ही नीतिनियम म्हणून सांगतात आणि देह-लक्षण व हस्तरेखा/चिन्हांची परीक्षा करून राज्यलक्ष्मी व सौभाग्याची चिन्हे स्पष्ट करतात; तसेच दैवामुळे गुणांचे उलटही होऊ शकते, अशी सावधगिरी देतात. बाराव्या वर्षी वीज/अग्नीशी संबंधित संकटाची भविष्यवाणी ऐकून पालक शोकाकुल होतात; बालक त्यांना धीर देऊन मृत्युञ्जय (शिव) यांची आराधना करून संकटावर मात करण्याचा संकल्प करतो—कथा पुन्हा भक्ती, संरक्षण आणि काशीच्या शैव उद्धारदृष्टीवर स्थिर होते.
Adhyaya 12
नैरृत-वरुण-लोकवर्णनम् तथा वरुणेश-लिङ्ग-प्रतिष्ठा (Description of the Nairṛta and Varuṇa realms; establishment of Varuṇeśa Liṅga)
या अध्यायात दिशाविज्ञान व नीतिधर्म यांचा संयुक्त उपदेश आहे. प्रथम नैऋत दिशा व तेथील लोकांचे वर्णन येते—जन्माने उपेक्षित असले तरी जो श्रुति-स्मृतीनुसार वागतो, अहिंसा, सत्य, संयम पाळतो आणि द्विजांचा मान राखतो, तो ‘पुण्याचरणी’ मानला जातो. आत्महिंसा निषिद्ध असून ती आध्यात्मिक हानीकारक आहे असे स्पष्ट केले आहे. यानंतर पिङ्गाक्ष नावाच्या पल्लिपतीची दृष्टान्तकथा आहे. तो नियंत्रित ‘मृगया-धर्म’ आचरून प्रवाशांचे रक्षण करतो व मदत देतो. लोभी नातलगाची हिंसा आणि पिङ्गाक्षची अंतिम भावना यांद्वारे कर्मफल स्पष्ट होते आणि शेवटी त्याला नैऋत-लोकाचे अधिपत्य प्राप्त होते. पुढे वरुण-लोकाचे वर्णन व लोकहितकारी दानांची यादी—विहिरी, तळी, पाणीवाटप, छायामंडप, प्रवाशांना पार उतरवणे, भय-निवारण—ही पुण्य व सुरक्षा देणारी कर्मे सांगितली आहेत. शेवटी वरुणोत्पत्तीची कथा: ऋषिपुत्र शुचिष्मानाला जलचर घेऊन जातो; शिवकृपा व भक्तीने बालक परत येतो. पुढे वाराणसीत तप करून शिववराने तो जलांचा अधिपती होतो व काशीत वरुणेश-लिंगाची प्रतिष्ठा करतो; त्याच्या पूजेमुळे जलभय व जलजन्य क्लेश दूर होतात असे फल सांगितले आहे।
Adhyaya 13
Pavaneśvara/Pavamāneśvara Liṅga Māhātmya and the Devotee Narrative (पवनेश्वर/पवमानेश्वर-लिङ्गमाहात्म्य)
अध्याय १३ मध्ये पवनेश्वर/पवमानेश्वर लिंगाचे माहात्म्य, काशीतील पवित्र स्थळवर्णन आणि भक्तकथा यांचा गुंफलेला उपदेश आहे. गण सुगंधित पुण्यक्षेत्राचे वर्णन करून वायू (प्रभंजन) याच्याशी संबंधित लिंग दाखवतात; श्रीमहादेवाच्या उपासनेमुळे वायूला दिक्पालपद प्राप्त झाले, असे ते सांगतात. पुढे वाराणसीत पूतात्म्याने केलेल्या दीर्घ तपश्चर्येचा आणि त्यातून शुद्धी देणाऱ्या या लिंगाच्या प्रतिष्ठेचा प्रसंग येतो; केवळ दर्शनानेही पापक्षय होऊन आचार-यज्ञरूप परिवर्तन घडते, असे प्रतिपादन आहे. स्तोत्रभागात शिवाचे परत्व व सर्वव्यापकत्व गाताना शिव-शक्तीभेद (ज्ञान, इच्छा, क्रिया शक्ती) स्पष्ट केला आहे; तसेच विश्वदेह-न्यासात वर्णाश्रम व पंचतत्त्वादींचे दैवी नकाशीकरण केले आहे. नंतर स्थाननिर्देश दिला आहे—वायुकुंडाजवळ, ज्येष्ठेशाच्या पश्चिमेस हे लिंग आहे; सुगंधित स्नान व गंध-पुष्प-धूपादी अर्पण करण्याचे विधान आहे. शेवटी अलकासदृश वैभवाशी निगडित आणखी एक आख्यायिका येते, ज्यात भक्ताची उन्नती (पुढील राजत्वसूचक प्रसंगांसह) सांगितली आहे; आणि फलश्रुतीत ही कथा ऐकली तरी पापांचा नाश होतो, असा आश्वासक निष्कर्ष आहे.
Adhyaya 14
चंद्रेश्वर-माहात्म्य तथा चंद्रोदक-तीर्थश्राद्ध-विधि (Candreśvara Māhātmya and the Candrodaka Tīrtha Śrāddha Protocol)
या अध्यायात शिवगण संवादरूपाने प्रथम अलकेच्या ‘अग्रप्रदेश’सदृश भागाजवळील पवित्र परिसराचे वर्णन करतात आणि नंतर काशीच्या ईशान्य दिशेची विशेष पावनता सांगतात. रुद्रभक्त व एकादश रुद्ररूपे हे रक्षक व उपकारक म्हणून मांडून क्षेत्ररक्षणाची धर्मव्यवस्था स्थापन होते; पुढे ईशानेशाची प्रतिष्ठा व तिचे पुण्यफळ वर्णिले आहे. यानंतर चंद्रकथा येते—अत्रीच्या तपातून सोमाची उत्पत्ती, सोमाचा पतनप्रसंग, ब्रह्म्याने विधिपूर्वक केलेला संस्कार आणि त्यातून जग धारण करणाऱ्या औषधींचा उद्भव. सोम अविमुक्त क्षेत्रात येऊन चंद्रेश्वर लिंगाची स्थापना करतो. महादेव अष्टमी/चतुर्दशी पूजन, पौर्णिमा-विधी, तसेच अमावस्या-सोमवारी उपवास, रात्रजागरण, ‘चंद्रोदक’ जलस्नान व चंद्रोदक-कुंडात पितृनावोच्चारासह श्राद्धविधी सांगतात. फलश्रुतीत गयाश्राद्धासमान पितृतृप्ती, ऋणत्रयातून मुक्ती, पापसमूहाचे शमन व सोमलोकप्राप्ती कथन आहे. शेवटी चंद्रेश्वराजवळील सिद्धयोगीश्वरी पीठाचे गूढ वर्णन—संयमी साधकांना दर्शनप्रमाण व सिद्धी मिळते; नास्तिक व श्रुतिनिंदकांसाठी निषेधही स्पष्ट केला आहे।
Adhyaya 15
बुधेश्वर-नक्षत्रेश्वर-माहात्म्य (Budheśvara and Nakṣatreśvara: Shrine-Etiology and Merit)
या अध्यायात संवादपरंपरेने कथा उलगडते. अगस्त्य लोपामुद्रेला सांगतो की शिवगणांनी शिवशर्म्यास जे कथन केले, तेच येथे येते. प्रथम गण सांगतात—दक्षाच्या कन्या नक्षत्ररूपाने प्रसिद्ध असून त्यांनी काशीत कठोर तप केले आणि संगमेश्वराजवळ वाराणसीच्या तीरावर ‘नक्षत्रेश्वर’ नावाचे लिंग प्रतिष्ठित केले. तेव्हा शिवाने वर दिले—ज्योतिषचक्रात प्रमुखत्व, राशींशी संबंध, स्वतंत्र ‘नक्षत्रलोक’ प्राप्ती, तसेच काशीत नक्षत्रव्रत व पूजन करणाऱ्यांचे संरक्षण. यानंतर कथा बुध (मर्क्युरी) यांच्या माहात्म्याकडे वळते. तारा–सोम–बृहस्पती प्रसंगातून उत्पन्न झालेला बुध काशीत तीव्र तप करून ‘बुधेश्वर’ लिंग स्थापन करतो; शिवदर्शनाने त्याला वर मिळतो—नक्षत्रलोकापेक्षा उच्च श्रेष्ठ लोक, ग्रहांमध्ये विशेष मान, आणि बुधेश्वरपूजेमुळे बुद्धिवृद्धी व दुर्बुद्धी/गोंधळाचा नाश. शेवटी फलश्रुती—चंद्रेश्वराच्या पूर्वेस असलेल्या बुधेश्वराच्या दर्शनाने बुद्धीचा ऱ्हास होत नाही; पुढे शुक्रलोकवर्णनाकडे कथा सरकते.
Adhyaya 16
Śukra and the Mṛtasañjīvinī Vidyā: Austerity in Kāśī, Boon from Śiva, and the War-Episode with Andhaka
अध्याय १६ मध्ये गणांनी भृगुवंशी कवी शुक्राचार्यांचे चरित्र सांगितले आहे. त्यांनी काशीमध्ये अत्यंत कठोर तप केले—हजार वर्षे ‘कणधूम’ भक्षण करूनही व्रत पाळले—आणि शिवकृपेने मृतसञ्जीविनी विद्या प्राप्त केली. महेश्वर प्रसन्न होऊन प्रत्यक्ष दर्शन देतात व वर देतात; शुक्र सांगतात की ही विद्या त्यांनी धर्म व लोकहितासाठी मिळवली आहे. अंधक–शिव युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर अंधक दैत्यगुरू शुक्रांची स्तुती करून पडलेल्या दैत्यांना जिवंत करण्यासाठी विद्या चालवण्याची विनंती करतो. शुक्र एकेक दैत्य पुनर्जीवित करतात, त्यामुळे रणांगणावर दैत्यांचा उत्साह वाढतो. तेव्हा गण महेशाला वृत्त सांगतात; नंदीला शुक्राला पकडायला पाठवले जाते, आणि शिव स्वतः शुक्राला गिळून पुनर्जीवनाची योजना निष्फळ करतात. शिवदेहात असलेला शुक्र बाहेर पडण्याचा मार्ग शोधताना अनेक लोकांचे दर्शन घेतो; शांभवयोगाने त्याची मुक्तता होते आणि त्या उद्गमामुळे शिव त्याला ‘शुक्र’ हे नाव देतात. शेवटी काशी-यात्रेचा वृत्तांत—शिवलिंग स्थापना, विहीर खोदणे, दीर्घ पूजा, पुष्प व पंचामृत अर्पण, आणि कठोर व्रत—यामुळे शिव वर देतात. या अध्यायाचा बोध: विद्या व वर महान शक्ती देतात, पण त्यांच्या नैतिक व विश्वव्यापी परिणामांचे नियमन परमेश्वरच करतो.
Adhyaya 17
Aṅgārakeśvara and Bṛhaspatīśvara: Kāśī Shrines, Graha-Protection, and Vācaspati’s Consecration
हा अध्याय संवादरूपाने दोन प्रमुख प्रवाह मांडतो. प्रथम शिवशर्मा गणांना विचारतो—शुद्ध व शोकहर क्षेत्र कोणते? गण सांगतात की दक्षायणी-वियोगकाळी शंभूच्या स्वेदबिंदूपासून लोहिताङ्ग (माहेय) उत्पन्न झाला; त्याने उग्रपुरीत कठोर तप करून ‘अंगारकेश्वर’ नामक लिंगाची स्थापना केली. शिवकृपेने तो ‘अंगारक’ म्हणून प्रसिद्ध झाला व ग्रहांमध्ये उच्च पद प्राप्त झाले. यानंतर अंगारक-चतुर्थीचे व्रतविधान येते—विशेषतः उत्तरवाहिनी जलात स्नान, पूजन, आणि दान-जप-होम यांचे अक्षय फल. अंगारकयोगी श्राद्ध केल्यास पितर तृप्त होतात असे सांगितले आहे; या व्रताशी गणेशजन्माचाही संबंध जोडला आहे, तसेच वाराणसीत भक्तिभावाने निवास केल्यास मृत्यूनंतर उन्नत गती मिळते असे वर्णन आहे. दुसऱ्या भागात काशीची दुसरी कथा—अंगिरसपुत्राने लिंगपूजा व ‘वायव्य स्तोत्रा’ने शिवाला प्रसन्न करून बृहस्पति/जीव/वाचस्पति ही पदवी मिळवली. शिवाने शुद्ध वाणीचा वर, ग्रहजन्य पीडांपासून संरक्षण, आणि ब्रह्माला देवगुरू म्हणून त्याचा अभिषेक करण्याची आज्ञा दिली. शेवटी काशीत बृहस्पतीश्वराचे स्थाननिर्देशन, कलियुगातील गुप्त परंपरेचा संकेत, आणि हा अध्याय ऐकल्याने ग्रहपीडा व विघ्ननाश होतो—विशेषतः काशीनिवासींसाठी—अशी फलश्रुती सांगितली आहे।
Adhyaya 18
Saptarṣi-Liṅga-Pratiṣṭhā in Avimukta and the Arundhatī Pativratā Discourse (Chapter 18)
या अध्यायात मुक्तिपुरी काशीमध्ये स्नान करून मथुरेचा ब्राह्मण शिवशर्मा देहांती वैष्णव लोकाकडे जातो, असे वर्णन आहे. मार्गात त्याला तेजस्वी व मंगल लोक दिसल्याने तो प्रश्न करतो; तेव्हा दोन गण-सेवक सांगतात की स्रष्ट्याच्या आज्ञेने सप्तर्षी—मरीचि, अत्रि, पुलह, पुलस्त्य, क्रतु, अंगिरस व वसिष्ठ—काशीत राहून प्रजासृष्टीसाठी तप करतात; त्यांच्या पत्नी जगन्माता म्हणून प्रसिद्ध आहेत. सर्वांच्या मोक्षासाठी ते अविमुक्त क्षेत्रात येतात—जिथे क्षेत्रज्ञाचे अधिष्ठान आहे असे म्हटले आहे—आणि आपल्या नावांची लिंगे प्रतिष्ठित करतात. त्यांच्या तपोबलाने त्रैलोक्य धारण होते. पुढे स्थळ-सूची येते—गोकर्णेशाच्या जलाजवळ अत्रीश्वर; मरीचि-कुंड व मरीचीश्वर; स्वर्गद्वाराजवळ पुलह-पुलस्त्य; हरिकेशव वनात अंगिरसेश्वर; आणि वरुणा तीरावर वासिष्ठमेश्वर व क्रत्वीश्वर—यांच्या दर्शन-स्नानाने तेज, पुण्य व लोकप्राप्तीचे फळ सांगितले आहे. अखेरीस अरुंधतीची सर्वोत्तम पतिव्रता म्हणून स्तुती केली आहे; तिचे स्मरणही गंगास्नानासमान पुण्य देत असल्याचे सांगून काशीच्या पवित्र परिघात तिला आदर्श मानले आहे।
Adhyaya 19
ध्रुवोपाख्यानम् — Dhruva’s Resolve, Instruction, and Turn toward Vāsudeva
या अध्यायात ध्रुवोपाख्यान संवादरूपाने उलगडते. एक तेजस्वी, अढळ पुरुष जणू विश्वाचा आधार व माप आहे—असा प्रश्न उपस्थित होताच गण ध्रुवाची कथा सांगतात. तो स्वायंभुव मनूच्या वंशातील राजा उत्तानपादाचा पुत्र; राणी सुनीती व सुरुची यांच्यात घरातील मानक्रमाचा भेद, आणि दरबारात सुरुचीच्या वचनाने ध्रुवाला राजमांडी/आसनापासून सार्वजनिकरीत्या वंचित केले जाते. त्यानंतर सुनीती धर्मयुक्त उपदेश करते—मान-अपमान हे पूर्वकर्माचे फळ, संचित पुण्यानेच प्रतिष्ठा मिळते; म्हणून क्रोध-शोक आवरून धैर्याने परिणाम स्वीकारावा. ध्रुव तपस्याकेंद्रित दृढ निश्चय करतो व केवळ आईची परवानगी व आशीर्वाद घेऊन वनात निघून जातो. वनात त्याला सप्तर्षी भेटतात. वैराग्याचे कारण विचारल्यावर ध्रुव आपली व्यथा सांगतो; तेव्हा अत्री त्याची आकांक्षा भक्तीकडे वळवतात—गोविंद/वासुदेवाच्या चरणांचे आश्रय व नामजप यांद्वारे लौकिक व पारलौकिक दोन्ही साध्य होते. ऋषी निघून जातात आणि ध्रुव वासुदेवपरायण होऊन तपश्चर्येत प्रवृत्त होतो; अशा रीतीने सामाजिक अपमानातून शिस्तबद्ध आध्यात्मिक संकल्पाकडे जाणारी वाट या अध्यायात दिसते.
Adhyaya 20
Dhruva’s Tapas, Viṣṇu-Nāma Contemplation, and the Testing of Steadfast Devotion
या अध्यायात ध्रुव नदीकाठी असलेल्या पवित्र उपवनात पोहोचून ते परम पावन देवस्थान आहे असे जाणतो आणि तेथे वासुदेवाचा जप व ध्यान आरंभतो. हरि दिशांमध्ये, किरणांमध्ये, पशु-पक्ष्यांत, जलचर रूपांत आणि अनेक रूपांनी एकच परमात्मा म्हणून सर्वत्र व्यापलेला आहे—अशी तत्त्ववर्णना येते; ध्रुव विष्णुनामस्मरणात तल्लीन होतो. पुढे इंद्रियांचे पुनर्नियोजन दिसते—वाणी फक्त विष्णुनामांत, दृष्टी प्रभूच्या चरणांवर, श्रवण गुणकीर्तनात, घ्राण दिव्य सुगंधात, स्पर्श सेवाभावात आणि मन पूर्णतः नारायणात स्थिर होते. ध्रुवाच्या तपाच्या तेजाने देवगण अस्वस्थ होऊन ब्रह्म्याकडे जातात; ब्रह्मा त्यांना धीर देतो की खरा भक्त कोणावरही वैर करत नाही आणि विष्णुच सर्वांचे योग्य स्थान स्थिर ठेवेल. इंद्र विघ्न घालण्यासाठी भयानक प्राणी व मायिक दृश्ये पाठवतो; ध्रुवाच्या आईसारखी आकृतीही त्याला थांबवण्याची विनंती करते. तरी ध्रुव अढळ राहतो, सुदर्शनाच्या रक्षणाने सुरक्षित असतो. अखेरीस नारायण प्रकट होऊन वर मागण्यास व अतितप थांबवण्यास सांगतो; ध्रुव तेजोमय रूपाचे दर्शन घेऊन स्तुती करतो—परीक्षेत सिद्ध झालेल्या दृढ भक्तीचा हा परमोच्च क्षण आहे.
Adhyaya 21
ध्रुवस्तुतिḥ (Dhruva’s Hymn) and Viṣṇu’s Instruction on Dhruva-pada and Kāśī
या अध्यायात ध्रुव भगवान विष्णूंची दीर्घ स्तुती करतो. तो सृष्टी‑स्थिती‑प्रलयाचे कर्ते, शंख‑चक्र‑गदा धारण करणारे, तसेच वेद, नद्या, पर्वत, तुळशी, शालग्राम आणि काशी‑प्रयाग इत्यादी तीर्थरूपाने सर्वत्र व्यापलेले असे अनेक नामांनी नमस्कार करतो. नामकीर्तन व स्मरण यांना रोगशमन, पापक्शय आणि मनःस्थैर्याचे साधन म्हटले आहे; तुळशीपूजन, शालग्रामसेवा, गोपीचंदनधारण व शंखसंबंधी स्नान इ. भक्तीची रक्षणचिन्हे म्हणून वर्णिली आहेत. भगवान विष्णू ध्रुवाचा अंतःभाव ओळखून त्याला ध्रुवपदाचा अधिकार देतात—तो फिरत्या ग्रह‑नक्षत्रमंडळाचा स्थिर आधार होऊन एक कल्पपर्यंत राज्य करील. फलश्रुतीत त्रिकाळ स्तोत्रपाठाने पाप कमी होणे, ऐश्वर्यस्थैर्य, कुलक्षेम, संतती‑धन व भक्तिवृद्धी यांचे फळ सांगितले आहे. पुढे काशीचा प्रसंग येतो: विष्णू शुभ वाराणसीस जाण्याची इच्छा व्यक्त करतात, जिथे विश्वेश्वर मोक्षकारक आहेत; पीडिताच्या कानात तारकमंत्राचा उपदेश व काशी ही संसारदुःखाची अद्वितीय औषधी असल्याचे प्रतिपादन केले आहे. विशिष्ट तिथीस विश्वेश्वरदर्शन, काशी/ब्रह्मपुरीतील दानधर्माचे पुण्य आणि ध्रुवचरित्रस्मरणाचे महाफळ सांगून अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 22
लोक-क्रमवर्णनम्, तीर्थराज-प्रयागमाहात्म्यम्, अविमुक्त-काशी-परमोत्कर्षः (Cosmic Realms, Prayāga as Tīrtharāja, and the Supremacy of Avimukta-Kāśī)
या द्वाविसाव्या अध्यायात शिवशर्मा नावाचा ब्राह्मण शिवाच्या गणांनी वेगवान विमानात बसवून क्रमाने उच्च लोकांतून नेला जातो. ते महर्लोकाचे वर्णन करतात—दीर्घायुषी तपस्वी, तपाने शुद्ध झालेले व विष्णुस्मरणाने पोसलेले; पुढे जनलोक, जो ब्रह्म्याच्या मानसपुत्रांचा (सनंदनादी) आणि दृढ ब्रह्मचार्यांचा निवास मानला आहे. तपोलोकात तपस्यांचे विस्तृत विधान येते—उष्ण-शीत सहन, उपवास, प्राणनिग्रह, अचल स्थिती इत्यादी—ज्यात तप हे शुद्धी व स्थैर्य साधणारे शिस्तबद्ध साधन म्हणून मांडले आहे. यानंतर सत्यलोकात ब्रह्मा दर्शन देऊन आगंतुकांचे सत्कार करतात व धर्माचा मानक उपदेश करतात: भारतवर्ष ही कर्मभूमी आहे; श्रुती-स्मृती-पुराणाधारित धर्म आणि सत्पुरुषांचे आचरण यांद्वारे इंद्रियजय व लोभ, काम, क्रोध, अहंकार, मोह, प्रमाद इत्यादी दोषांवर विजय मिळू शकतो. पुढे अध्याय पवित्र भूगोलाची तुलना करतो—स्वर्ग व पाताळ भोगांसाठी स्तुत्य असले तरी मोक्षदायित्वात भारत आणि त्यातील विशिष्ट प्रदेश-तीर्थ श्रेष्ठ ठरतात. प्रयागाला तीर्थराज म्हणून अत्यंत महिमा दिला आहे; नामस्मरणानेही शुद्धीचे फळ सांगितले आहे; पण परम निष्कर्ष असा की विश्वेश्वराच्या अधीन अविमुक्त काशीत मृत्युकाळी मोक्ष सर्वाधिक थेट मिळतो. तसेच हिंसा, शोषण, परपीडा व विश्वेश्वरद्रोह हे काशीवासास अपात्र ठरवतात; काशी यमाधिकारापासून रक्षित असून अपराध्यांचे नियमन काळभैरव करतात.
Adhyaya 23
लोकपरिस्थिति-वर्णनम् तथा हर-हरि-ऐक्योपदेशः (Cosmic Levels and the Instruction on the Non-difference of Śiva and Viṣṇu)
या अध्यायात ब्राह्मण शिवशर्मा सत्यलोकात ब्रह्मदेवांना प्रश्न विचारतो. ब्रह्मा त्याची जिज्ञासा मान्य करून विषय विष्णूच्या गणांकडे पाठवितात व त्यांच्या सर्वज्ञतेचे वर्णन करतात. वैकुंठाकडे जात असताना ते गण शिवशर्माच्या प्रश्नांना उत्तर देतात आणि सप्तपुरी—अयोध्या, मथुरा, मायापुरी (हरिद्वार), काशी, कांची, अवंती व द्वारावती—यांचा उल्लेख करून काशीमध्ये मोक्ष विशेषतः का प्रतिष्ठित आहे हे सांगतात. पुढे लोकांची क्रमवार रचना दिली आहे—भूर्लोकापासून भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्यलोकपर्यंत; सत्यलोकाच्या वर वैकुंठ आणि त्याही पलीकडे कैलास असे स्थाननिर्देशन होते. या सोपानबद्ध विश्वरचनेत काशीची तारक-भूमी म्हणून महिमा अधोरेखित होतो. तत्त्वोपदेशात शिवाला स्वेच्छाधीश परमेश्वर, वाणी-मनाच्या पलीकडील ब्रह्म आणि तरीही साकार रूपाने प्रकट असे सांगितले आहे. मुख्य सिद्धांत—हरि व हर यांच्यात खरा भेद नाही; हर-हरि ऐक्यच परम सत्य. शेवटी शिव विष्णूचा राजाभिषेक करून इच्छाशक्ती, क्रियाशक्ती, ज्ञानशक्ती व माया प्रदान करतात आणि शासनकार्य सोपवितात. फलश्रुतीत उत्सव, विवाह, अभिषेक, गृहप्रवेश, अधिकारदान इत्यादी शुभकर्मांत या पाठाचे महत्त्व सांगून संतती, धन, रोगनिवारण, बंधनमुक्ती व अमंगलशमन अशी फळे प्रतिपादिली आहेत.
Adhyaya 24
अध्याय २४ — वृद्धकालेश्वरलिङ्ग-माहात्म्य एवं कालोदककूप-प्रभाव (Vṛddhakāleśvara Liṅga and the Power of the Kālōdaka Well)
या अध्यायात कर्मचरित्र, आदर्श राजधर्म आणि काशी-केंद्रित मोक्षतत्त्व यांचे सुसंगत विवेचन येते. प्रारंभी एका भक्ताचा देहान्त झाल्यावर वैष्णव लोकात आरोहण, दिव्य भोगांचा अनुभव, आणि उरलेल्या पुण्यामुळे पुनर्जन्म घेऊन नंदिवर्धनात धर्मनिष्ठ राजा होणे—अशी कथा सांगितली आहे; राज्यातील सत्य, नीति, प्रजाहित व सामाजिक सदाचार यांचे आदर्श चित्रही उभे राहते। पुढे कथा काशीला वळते. राजा वृद्धकाल राणीसमवेत काशीला जाऊन विपुल दानधर्म करतो आणि एक लिंग तसेच त्यासंबंधित कूप स्थापन करतो. मध्यान्ही एक वृद्ध तपोधन येऊन विचारतो—हे देवालय कोणी केले, लिंगाचे नाव काय; तो उपदेश करतो की आपल्या सत्कर्माची प्रसिद्धी करू नये, आत्मप्रशंसेने पुण्य कमी होते। राजा कूपातून जल काढून त्याला पाजतो; ते पिताच तपोधन तरुण होतो—कूपाची शक्ती प्रत्यक्ष दिसते। तपोधन लिंगाला “वृद्धकालेश्वर” आणि कूपाला “कालोदक” असे नाम देतो; दर्शन, स्पर्शन, पूजन, श्रवण आणि त्या जलसेवनाचे फल सांगतो—विशेषतः वार्धक्य व व्याधींचा नाश। तो पुन्हा प्रतिपादित करतो की अन्यत्र मृत्यू झाला तरी काशी हीच अंतिम मुक्तीची भूमी आहे। शेवटी तपोधन लिंगात लीन होतो; “महाकाल” नामजपाची महिमा आणि शिवशर्म्याच्या गतीवृत्तान्त-श्रवणाने शुद्धी व उच्च ज्ञान मिळते अशी फलश्रुती दिली आहे।
Adhyaya 25
अविमुक्तमाहात्म्यप्रकरणम् — Avimukta Māhātmya and the Dialogue of Skanda with Agastya
अध्याय २५ मध्ये व्यास सूताला कुम्भज ऋषी अगस्त्याशी संबंधित एक परम पावन कथा सांगण्याचे वचन देतात. अगस्त्य पत्नीसमवेत एका पर्वताची प्रदक्षिणा करून स्कंदवनातील रम्य प्रदेश पाहतात—नद्या, सरोवरे, तपोवने आणि तपासाठी योग्य असा कैलासखंडासारखा अद्भुत लोहितगिरी यांचे वर्णन येते. पुढे ते षडानन स्कंद/कार्त्तिकेयाचे दर्शन घेऊन साष्टांग नमस्कार करतात व वैदिक छंदातील स्तोत्राने त्याच्या विश्वव्यापी गुणांचे आणि तारकवधादी विजयांचे स्तवन करतात. स्कंद उत्तर देतो की महाक्षेत्रातील अविमुक्त धाम शिव (त्र्यंबक/विरूपाक्ष) याने रक्षित आहे, त्रैलोक्यात अनुपम आहे; ते केवळ कर्मसंचयाने नव्हे तर मुख्यतः ईशकृपेने प्राप्त होते. तो नीतिधर्म सांगतो—मृत्यूचे स्मरण, अतिअर्थचिंतेचा त्याग, धर्माला प्राधान्य आणि काशीला परम आधार मानणे. योग, तीर्थ, व्रत, तप, पूजा इत्यादी अनेक साधनांचा उल्लेख करूनही अविमुक्ताला सहज मुक्तिदायक स्थान म्हणून सर्वोच्च ठरवतो. अविमुक्तात निवासाचे क्रमिक फल सांगितले आहे—क्षणभरच्या भक्तीपासून आजीवन वासापर्यंत, महापातकांची शुद्धी व पुनर्जन्माचा क्षय. विशेष सिद्धांत असा की काशीत मृत्युकाळी स्मृती साथ देत नसली तरी स्वयं शिव तारक-ब्रह्माचा उपदेश देऊन मोक्ष प्रदान करतो. शेवटी अविमुक्ताची अवर्णनीय महिमा आणि काशीच्या पावित्र्याचा स्पर्शमात्रही अत्यंत वांछनीय असल्याचे प्रतिपादन होते.
Adhyaya 26
अविमुक्तक्षेत्रप्रादुर्भावः तथा मणिकर्णिकामाहात्म्यम् (Origin of Avimukta and the Glory of Maṇikarṇikā)
अगस्त्य स्कंदाला विचारतात—पृथ्वीवर अविमुक्त क्षेत्राचा आरंभ कसा झाला, मोक्ष देणारे क्षेत्र म्हणून त्याची कीर्ती कशी वाढली, मणिकर्णिकेची उत्पत्ती काय, तसेच काशी/वाराणसी/रुद्रावास/आनंदकानन/महाश्मशान इत्यादी नावांची व्युत्पत्ती काय. स्कंद पूर्वीच्या दिव्य उपदेशाचा संदर्भ देऊन सांगतात—महाप्रलयात सर्व काही अव्यक्त अवस्थेत विलीन होते; नंतर शिव-शक्तीच्या तत्त्वांद्वारे (प्रकृती, माया, बुद्धितत्त्व इ.) सृष्टीची क्रियाशक्ती प्रकट होते। अविमुक्त हे पाच क्रोश परिमाणाचे क्षेत्र असून प्रलयकाळातही शिव व शक्ती ते कधीही सोडत नाहीत; म्हणून त्याचे नाव ‘अविमुक्त’। पुढे आनंदवनात विष्णू प्रकट होऊन कठोर तप करतात, चक्रपुष्करिणी नावाचे पवित्र सरोवर खोदतात आणि शिवकृपा प्राप्त करतात। मणिकर्णिकेचे माहात्म्य असे—शिवाच्या कानातील मणिकुंडल एका हालचालीने पडल्यामुळे ते तीर्थ ‘मणिकर्णिका’ म्हणून प्रसिद्ध झाले। काशीत केलेल्या स्नान-दान-जप-व्रत-सदाचार इत्यादींचे अपूर्व फल, अल्प स्पर्शाने किंवा नगराचे नाव घेतल्यानेही पुण्यवृद्धी, आणि तुलनात्मक फलवचनांनी काशीचे श्रेष्ठत्व या अध्यायात प्रतिपादिले आहे।
Adhyaya 27
Gaṅgā-Māhātmya in Kāśī: Theological Discourse on Snāna, Smaraṇa, and Liṅga-Pūjā (Chapter 27)
अध्याय २७ मध्ये स्कंद काशी का प्रसिद्ध का आहे आणि तिचे ‘आनंद-कानन’ स्वरूप देवदेवाच्या उपदेशातून कसे समजावे हे सांगतात. पुढे ईश्वर विष्णूंना भागीरथ-प्रसंग कथन करतात—कपिलांच्या क्रोधाग्नीने सगरपुत्र दग्ध होणे, पितृसंकट, आणि गंगेला प्रसन्न करण्यासाठी भागीरथाने तप करण्याचा दृढ निश्चय। कथा नंतर तत्त्वचर्चेकडे वळते: गंगा ही परम, शिवस्वरूप जलमूर्ती, अनेक लोकव्यवस्थांची आधारभूत शक्ती, तसेच तीर्थ, धर्म व यज्ञशक्तींचा सूक्ष्म निधी म्हणून वर्णिली आहे. कलियुगात गंगाच मुख्य तारक आश्रय—दर्शन, स्पर्श, स्नान, ‘गंगा’ नामजप आणि तटवास्तव्य यांना वारंवार पावन करणारे म्हटले आहे। फलश्रुतीत महायज्ञतुल्य पुण्य, गंगातटी लिंगपूजेमुळे मोक्ष, गंगाजलातील पिंड-तर्पणाने पितरांचे कल्याण, आणि गंगेकडे जाताना मार्गात मृत्यू आला तरी शुभगतीचे आश्वासन दिले आहे. अवमान, संशय आणि यात्रेकरूंना अडथळा आणणे यांचे दोष सांगून शेवटी विस्तृत पुण्यगणना, मंत्र-विधी संकेत आणि गंगेच्या रक्षक व शमन शक्तींची स्तुती-नमस्कारांनी अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 28
Gaṅgā-Māhātmya and Pitṛ-Tarpaṇa in Kāśī (Pūrvārdha, Adhyāya 28)
अध्याय २८ मध्ये काशीच्या चौकटीत त्रिपथगा/जाह्नवी/भागीरथी गंगेची पावन-शक्ती बहुपदरी रीतीने सांगितली आहे. प्रारंभी भूत–भविष्य–वर्तमान या काळभेदांवर संवादातून स्पष्टता येते आणि पुढे गंगामाहात्म्य मांडले जाते. गंगातीरी विधिपूर्वक केलेले एकदाच पिंडदान व तर्पणही पितरांना—कठीण परिस्थितीत मृत झालेल्यांनाही—कुलपरंपरेपलीकडे लाभ देऊ शकते, असे प्रतिपादन आहे. यानंतर उपदेशात्मक दृष्टांतात विष्णू शिवांना विचारतात: आचारभ्रष्ट व्यक्तीच्या देहाचा अंश शुद्ध गंगेत पडला तर त्याची गती काय? शिव ‘वाहीक’ नावाच्या ब्राह्मणाची कथा सांगतात—संस्कारांकडे दुर्लक्ष व अनैतिक वर्तनामुळे तो दंड भोगतो; पण दैवयोगाने त्याच्या देहाचा एक तुकडा गंगेत पडल्याने अखेरीस त्याचा उद्धार होऊन उन्नत गती मिळते. शेवटी शुद्धीच्या साधनांची तुलना करून गंगादर्शन, स्पर्श, पान व स्नान आणि काशीतील नदीतीराची पवित्रता कलियुगात विशेष निर्णायक व मोक्षाभिमुख करणारी म्हणून वारंवार गौरविली आहे।
Adhyaya 29
गङ्गानामसहस्रस्तोत्रम् (Ganga-nāma-sahasra Stotra) and the doctrine of snāna-phala by japa
अगस्त्य एक व्यवहार्य व धर्मकर्मविषयक प्रश्न विचारतात—गंगास्नानाला जर अद्वितीय फलदायी म्हटले आहे, तर दुर्बल, अचल, आळशी किंवा दूर राहणारे लोक तसाच फल कसे मिळवतील? (१–५)। स्कंद उत्तर देतात की सर्व तीर्थे व जल पूज्य असले तरी गंगेचे माहात्म्य विलक्षण आहे—शिवाने तिला धारण केले आणि तिच्यात पापहरणाची शक्ती आहे. जसा द्राक्षांचा स्वाद द्राक्षांतच, तसा गंगास्नानाचा पूर्ण फल गंगेतच यथार्थपणे मिळतो (६–१०)। मग ते “अतिगुप्त” पर्याय-साधना सांगतात—गंगानामसहस्र स्तोत्र-जप, जो फक्त योग्य भक्तांना (शिवभक्त, विष्णुभक्तिपरायण, शांत, श्रद्धावान, आस्तिक) द्यावा. शुचिता, अक्षरांची स्पष्टता, मनो-जप/मौनजप आणि प्रयत्नपूर्वक पुनरावृत्ती यांची विधी सांगितली आहे (११–१६)। अध्यायात गंगेची अनेक नावे (१७ पुढे) विस्तृत येतात आणि शेवटी फलश्रुती—एकदा पठणानेही मोठे पुण्य, सतत जपाने अनेक जन्मांचे पापक्षय, गुरूसेवेला बळ आणि परलोकात शुभ भोग. हा स्तोत्रजप स्नानाची इच्छा असणाऱ्यांसाठी “गंगास्नानाचा प्रतिनिधी” म्हणून स्पष्ट केला आहे (१७०–२१०)।
Adhyaya 30
मणिकर्णिकागङ्गावतरण-प्रवेशानुज्ञा-काशीमाहात्म्य (Maṇikarṇikā, Gaṅgā’s Arrival, Authorized Entry, and the Māhātmya of Kāśī)
स्कंद अगस्त्यांना सांगतो की त्रैलोक्याच्या कल्याणासाठी भगीरथाने गंगेला पृथ्वीवर अवतरित केले, आणि अखेरीस काशीतील मणिकर्णिकेशी गंगेचा पावन संबंध दृढ झाला. या अध्यायात अविमुक्त क्षेत्राचे तत्त्व अधिक तीव्रतेने उलगडते—काशीला शिव कधीही सोडत नाहीत; शिवकृपेने येथे नेहमीच्या तात्त्विक शिस्तीशिवायही मोक्ष सुलभ मानला आहे, कारण मृत्युकाळी शिव ‘तारक’ उपदेश देऊन जीवाचा उद्धार करतात। यानंतर क्षेत्राची रक्षणात्मक भूगोलरचना व नियंत्रित प्रवेश स्पष्ट केला आहे। देवता रक्षक संस्थांची स्थापना करतात; असी व वरुणा या सीमावाहिन्यांमुळे ‘वाराणसी’ हे नाव सिद्ध होते। शिव प्रवेश-नियंत्रणासाठी गणरक्षक व एक विनायक नेमतात; विश्वेश्वराची अनुमती नसल्यास आलेले लोक तेथे टिकत नाहीत आणि क्षेत्रफळही मिळत नाही। दृष्टांतात मातृभक्त व्यापारी धनंजय आईचे अवशेष वाहून नेतो; वाहकाची चोरी व अनधिकृत हालचालीच्या प्रसंगातून हे शिकवले जाते की क्षेत्राचे फळ अनुमत प्रवेश व योग्य भावनेवर अवलंबून आहे। शेवटी वाराणसीच्या अनुपम मोक्षदायिनी महिमेचे दीर्घ स्तवन येते—अनेक प्रकारचे प्राणीही तेथे देहत्याग केल्यास शिवाच्या अधिपत्याखाली श्रेष्ठ गती प्राप्त करतात।
Adhyaya 31
कालभैरवप्रादुर्भावः — Origin and Jurisdiction of Kālabhairava in Kāśī
या अध्यायात संवादरूपाने अगस्त्य ऋषी काशीतील भैरवाचे तत्त्व, स्वरूप, कार्य, नावे आणि कोणत्या अटींमध्ये तो साधकांना शीघ्र सिद्धी देतो—याचे नेमके विवेचन मागतो. स्कंद हे आख्यान काशीवासाचे फल दृढ करणारे व पापशुद्धी करणारे आहे असे सांगून सविस्तर कथन करण्याचे वचन देतो. पुढे दैवी माया आणि स्वतःहून मिरवलेल्या अधिकाराची मर्यादा दाखवणारा प्रसंग येतो. ब्रह्मा आणि क्रतुरूप (नारायणांश) यांच्यात श्रेष्ठत्वाचा वाद होतो; वेदांना प्रमाण मानून विचारल्यावर चारही वेद रुद्र/शिव हाच एकमेव परम तत्त्व आहे असे घोषित करतात. तरीही मोहग्रस्त होऊन ते शिवाच्या तपस्वी, श्मशानवासी रूपावर शंका घेतात. तेव्हा प्रणव (ॐ) साक्षात् प्रकट होऊन सांगतो की शिवाची लीला त्याच्या स्वशक्तीपासून भिन्न नाही. महान तेज प्रकटते, उग्र शिवरूपातून कालभैरव उत्पन्न होतो आणि काशीचा नित्य अधिपती व धर्मदंडधारी नियामक म्हणून नियुक्त होतो. भैरवाची नावे त्याच्या कार्यांशी जोडली आहेत—‘भरण’ करणारा म्हणून भैरव, काळालाही भयभीत करणारा, आणि अधर्माला दंड देणारा. तो ब्रह्म्याचे पाचवे मस्तक छेदतो व लोकशिक्षेसाठी प्रायश्चित्ताचा आदर्श म्हणून कापालिक व्रत (कपाल धारण) करण्याची आज्ञा मिळवतो. ब्रह्महत्या देवी त्याचा पाठलाग करते; परंतु वाराणसीत पोहोचल्यावर तिचा प्रवेश रोखला जातो. पुढे भैरवाचे विष्णुलोकगमन, विष्णूचा शिवाचाराविषयी प्रश्न आणि व्रताचा उपदेशात्मक हेतू वर्णिला आहे. शेवटी शिवनाम-भक्तीची पापनाशक शक्ती, काशीची विशेष पावनता, तसेच कालतोयात स्नान व पितृतर्पणादि कर्मांचे फल सूचित केले आहे.
Adhyaya 32
हरिकेशोपाख्यानम् (Harikeśa Upākhyāna) — The Account of Harikeśa and the Call of Vārāṇasī
अगस्त्य ऋषी स्कंदांना विचारतात—हरिकेश कोण, त्याची वंशपरंपरा व तपश्चर्या काय, आणि तो प्रभूला प्रिय होऊन दंडनायक/दंडपाणी अशा नगर-प्रशासनाच्या संकेतांशी कसा जोडला जातो. स्कंद गंधमादनातील यक्षवंश सांगतात—रत्नभद्र आणि त्याचा पुत्र पूर्णभद्र। पूर्णभद्र वैभवशाली असूनही अपत्याभावाने दुःखी; तो म्हणतो की ‘गर्भरूप’ वारस नसताना धन व प्रासादवैभव निरर्थक आहे। तेव्हा पत्नी कनककुंडला धर्म्य उपदेश देते—पुरुषार्थ व पूर्वकर्म एकत्र फल देतात, पण निर्णायक उपाय शंकराची शरणागती; शिवभक्तीने लौकिक साध्येही मिळतात आणि परमार्थसिद्धीही। मृत्युंजय, श्वेतकेतु, उपमन्यु इत्यादी उदाहरणांनी शिवसेवेची प्रभावीता दाखवली जाते। पूर्णभद्र नादेश्वर/महादेवाची आराधना करून हरिकेश नावाचा पुत्र प्राप्त करतो। बालकाची ओळख अनन्य शिवनिष्ठेने—तो धुळीचे लिंग घडवतो, शिवनाम जपतो, त्रिनेत्र प्रभूखेरीज अन्य सत्य मानत नाही। पिता गृहस्थधर्म व धनव्यवहार शिकवू पाहतो; त्यामुळे व्यथित होऊन हरिकेश घर सोडतो। ‘ज्याला आश्रय नाही त्याचा आश्रय काशी’ हे वचन स्मरून तो वाराणसीकडे जातो। काशीचे आनंदवन/आनंदकानन रूप, तेथे देहत्यागाने मोक्ष ही धारणा, आणि पार्वतीला शिवाने सांगितलेली काशीची तारक महिमा—एक जन्मात मुक्ती, क्षेत्रसंन्यास्यांचे विघ्नांपासून रक्षण—यांचे वर्णन येते। अशा रीतीने हा अध्याय भक्तिचरित्र, नीतिधर्म आणि काशीची मोक्षदायिनी भूगोलकल्पना एकत्र करून पुढील हरिकेशाच्या दंडपाणी/दंडनायक-संबंधाची भूमिका घडवतो।
Adhyaya 33
ज्ञानवापी-ज्ञानोदतीर्थमाहात्म्य (Jñānavāpī and Jñānoda Tīrtha Māhātmya)
या अध्यायात अगस्त्य मुनी स्कंदाला विचारतात—स्कंदज्ञानोद-तीर्थाचे माहात्म्य काय आणि ज्ञानवापीची स्तुती देवांमध्येही का होते? स्कंद प्राचीन उत्पत्तिकथा सांगतो—एका युगात ईशान (रुद्ररूप) काशीक्षेत्रात येऊन सिद्ध, योगी, गंधर्व व गणांनी पूजिलेले तेजस्वी महालिंग पाहतो. त्याला शीतल जलाने अभिषेक करण्याची इच्छा होऊन तो त्रिशूळाने कुंड खोदतो; भूमिगत प्रचंड जलराशी प्रकट होते आणि तो हजारो धारांनी व घटांनी वारंवार अभिषेक करतो. शिव प्रसन्न होऊन वर देतात. ईशान विनंती करतो की हे अनुपम तीर्थ शिवाच्या नावाने प्रसिद्ध व्हावे. शिव यास परम ‘शिवतीर्थ’ घोषित करून ‘शिवज्ञान’ म्हणजे दिव्य महिमेने द्रवित झालेले ज्ञान असे सांगतात व ‘ज्ञानोद’ हे नाव स्थापन करतात. केवळ दर्शनाने शुद्धी, स्पर्श व आचमनाने महायज्ञतुल्य फल, तसेच येथे श्राद्ध-पिंडदान केल्यास गया, पुष्कर, कुरुक्षेत्र इत्यादींपेक्षा अधिक पितृफल मिळते असे वर्णन आहे. अष्टमी/चतुर्दशीचा उपवास आणि एकादशीला नियत आचमनासह व्रत केल्याने अंतर्लिंग-साक्षात्काराचा लाभ होतो. शिवतीर्थाच्या जलदर्शनाने बाधक भूत-व्याधी शांत होतात, आणि ज्ञानोद जलाने लिंगाभिषेक करणे सर्व तीर्थजलाभिषेकासमान मानले आहे. पुढे ज्ञानवापीशी निगडित इतिहासनिर्देश येतो—एका ब्राह्मण कुटुंबातील अत्यंत सद्गुणी कन्या, तिचे नित्यस्नान व मंदिरसेवा, विद्याधराचा अपहरणप्रयत्न, राक्षसाशी संघर्ष, मृत्यू व कर्मानुबंध, आणि पुढील जन्मांत विभूती-रुद्राक्ष व लिंगार्चनाला अलंकारांपेक्षा श्रेष्ठ मानून भक्तीत स्थिर होणे. शेवटी काशीतील काही तीर्थे/देवालये व त्यांची फळे क्रमाने सांगून अध्याय काशीच्या पवित्र भूगोलाचे चित्र उभे करतो.
Adhyaya 34
Maṇikarṇikā as Mokṣabhū and Jñānavāpī as Jñānadā (Liberation-Field and Knowledge-Well)
अध्याय ३४ काशीच्या मोक्षदायी पवित्र भूभागाचे दोन भागांत निरूपण करतो. प्रथम भागात मणिकर्णिकेला प्रतीकात्मक स्वर्गद्वाराजवळ स्थित सांगून तेथे शंकरांची मुक्तिदायी भूमिका वर्णिली आहे—संसारपीडित जीवांना शिव ‘ब्रह्मस्पर्शी’ श्रुतीचा उपदेश देऊन तारतात. मणिकर्णिकेची ‘मोक्षभूमी’ म्हणून श्रेष्ठता प्रतिपादित होते; योग, सांख्य किंवा व्रताधारित इतर मार्गांच्या प्रभावापलीकडे येथे मोक्ष सहज मिळतो, आणि हे स्थान एकाच वेळी ‘स्वर्गभूमी’ व ‘मोक्षभूमी’ असे मानले आहे. यानंतर व्यापक सामाजिक-धार्मिक दृष्टिकोन येतो—वेदाध्ययन व यज्ञ करणारे ब्राह्मण, याग करणारे राजे, पतिव्रता स्त्रिया, धर्मार्जित धन असलेले वैश्य/व्यापारी, सदाचारमार्गी शूद्र, ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ तसेच एकदंडी/त्रिदंडी संन्यासी—सर्वजण निःश्रेयसासाठी मणिकर्णिकेकडे येतात. द्वितीय भागात श्री विश्वेश्वराजवळील ज्ञानवापीचा प्रसंग आहे. कलावती ज्ञानवापी पाहून (चित्ररूपातही) व स्पर्श करून तीव्र भावनिक व शारीरिक परिवर्तन अनुभवते—मूर्च्छा, अश्रू, देहकंप; नंतर सावरल्यावर तिला भवांतर-ज्ञान प्रकट होते. सेवक तिला शांत करण्याचे उपाय करतात, पण ग्रंथ याला स्थानशक्तीने घडलेले जागरण मानतो. कलावती काशीत ब्राह्मणकन्या म्हणून पूर्वजन्म, पुढे अपहरण, संघर्ष, शापमुक्ती आणि अखेरीस राजकन्या म्हणून पुनर्जन्म अशी कथा सांगते—ज्ञानवापीची ज्ञानदायिनी महिमा दर्शविते. शेवटी फलश्रुती—ज्ञानवापीचे शुभ आख्यान वाचणे, म्हणणे किंवा ऐकणे याने शिवलोकी मान मिळतो।
Adhyaya 35
अविमुक्तमहात्म्य–सदाचारविधि (Avimukta’s Supremacy and the Discipline of Sadācāra)
या अध्यायात कुंभयोनी (अगस्त्य) अविमुक्त-काशीचे परम क्षेत्र म्हणून स्तवन करतात—इतर तीर्थे व मोक्षक्षेत्रांपेक्षा तिचे श्रेष्ठत्व सांगतात. गंगा, विश्वेश्वर आणि काशी ही त्रयी विशेष तारक-संयोग आहे असे ते अधोरेखित करतात. पुढे कलि/तिष्य युगात इंद्रिये अस्थिर, आणि तप, योग, व्रत, दान यांची क्षमता कमी झाल्याने मुक्तीचा लाभ प्रत्यक्षात कसा मिळेल, हा व्यवहार्य प्रश्न ते विचारतात. स्कंद उत्तर देतात की असाधारण तपस्येपेक्षा सदाचार हाच धर्माचा मूलाधार उपाय आहे. जीव व ज्ञाते यांची श्रेणी सांगून शिस्तबद्ध ब्राह्मण-आचरणाला समाज-धर्माचा केंद्रबिंदू मानतात आणि सदाचाराला धर्माचे मूळ म्हणतात. मग यम (सत्य, क्षमा, अहिंसा इ.) व नियम (शौच, स्नान, दान, स्वाध्याय, उपवास) सांगून काम-क्रोधादी अंतःशत्रूंवर विजय मिळवण्याचा उपदेश करतात, तसेच मृत्यूनंतर केवळ धर्मच सोबत जातो हे ठाम करतात. यानंतर नित्य शुद्धी व प्रातःकर्माचा सविस्तर विधी येतो—मलोत्सर्गासाठी दिशा-नियम व गोपनीयता, माती-पाण्याने शुद्धीची संख्या, आचमनाची रीत व निषेध, दंतधावनाचे नियम (काही चंद्रतिथींना निषिद्ध), मंत्रयुक्त प्रातःस्नानाचे माहात्म्य, आणि प्रातःसंध्या, तर्पण, होम, भोजनविधी. शेवटी हा ‘नित्यतम’ मार्ग धर्मजीवन स्थिर करणारा म्हणून निष्कर्ष दिला आहे।
Adhyaya 36
Sadācāra and Brahmacarya Regulations (सदाचार–ब्रह्मचर्यविधान)
स्कंद कुम्भज (अगस्त्य) यांना उद्देशून सदाचाराचे अधिक स्पष्ट विवेचन करतो, जेणेकरून बुद्धिमान साधक अज्ञानाच्या अंधारात पडू नये. या अध्यायात द्विज-व्यवस्थेचे स्वरूप—मातेपासून जन्म आणि उपनयनाने ‘दुसरा जन्म’—सांगून गर्भाधानादी वैदिक संस्कार, बाल्यकर्मे आणि वर्णानुसार ठरलेल्या काळातील उपनयनपर्यंतचा क्रम दिला आहे. पुढे ब्रह्मचार्याचे नियम—शौच, आचमन, दंतधावन, मंत्रस्नान, संध्योपासना, अग्निकार्य, नमस्कारविधी, तसेच गुरु व ज्येष्ठांची सेवा—विस्ताराने वर्णिले आहेत. भिक्षेचे आचार, मितभाषण, संयमित आहार, आणि अतिभोग, हिंसा, निंदा, अशुचि/इंद्रियासक्त संसर्ग यांचे वर्जन सांगितले आहे. मेखला, यज्ञोपवीत, दंड व अजिन यांची द्रव्ये व प्रमाणे वर्णभेदाने ठरविली आहेत; उपकुर्वाण व नैष्ठिक असे ब्रह्मचार्यांचे प्रकारही दिले आहेत. आश्रमधर्माचा आधार अनिवार्य आहे—आश्रमाशिवाय केलेली साधना निष्फळ ठरते—असा इशारा दिला आहे. वेदाध्ययनाची महती, प्रणव-व्याहृतींसह गायत्रीजप, आणि वाचिक-उपांशु-मानस जपांचे फलभेद स्पष्ट केले आहेत. आचार्य, उपाध्याय, ऋत्विज यांचा मानक्रम सांगून माता-पिता-गुरु या त्रयीची तृप्ती हेच परम तप मानले आहे. शुद्ध ब्रह्मचर्य व विश्वेश्वरकृपेने काशीप्राप्ती, ज्ञान व निर्वाणसिद्धी होते असे सांगून, पुढे स्त्रीलक्षणे व विवाहयोग्यता याविषयीच्या चर्चेकडे प्रसंग वळतो.
Adhyaya 37
Strī-lakṣaṇa-vicāra (Examination of Women’s Physical Marks) | Chapter 37
या अध्यायात स्कंद गृहस्थधर्माच्या हितासाठी स्त्रियांच्या शुभ-अशुभ देह-लक्षणांचा विचार सांगतात. ‘लक्षणवती’ पत्नीमुळे गृहसुख, समृद्धी व कल्याण वाढते; म्हणून विवाहनिवडीसाठी लक्षणांची परीक्षा करावी असे प्रतिपादन आहे। परीक्षेची आठ अंगे दिली आहेत—देहाकृती, आवर्त/वळणे, गंध, छाया, तेज/स्वभाव, स्वर, चाल आणि वर्ण. पुढे पायापासून शिरापर्यंत पाद, बोटे, नखे, घोटे, पिंडऱ्या, गुडघे, मांड्या, कंबर, नितंब, गुप्तप्रदेश, उदर, नाभी, पार्श्व, वक्ष, स्तन, खांदे, बाहू, हात व हस्तरेखा, गळा, चेहरा, ओठ, दात, डोळे, केस इत्यादी लक्षणे आणि त्यांची फळे—धन, प्रतिष्ठा, संतती किंवा अमंगल—निमित्तशास्त्रीय शैलीत सांगितली आहेत। हाताच्या तळव्यावर व पायाच्या तळव्यावर कमळ, शंख, चक्र, स्वस्तिक इत्यादी चिन्हे व रेषाविन्यास यांचे फलही स्पष्ट केले आहे। शेवटी विवेकी जनांनी ‘दुर्लक्षण’ टाळून शुभलक्षणयुक्त कन्येचा वरण करावे, आणि पुढे विवाहप्रकारांची चर्चा येईल असा संकेत दिला आहे।
Adhyaya 38
Adhyāya 38 — Vivāha-bheda, Gṛhastha-ācāra, Atithi-sevā, and Nitya-karma (Marriage Types, Householder Ethics, Hospitality, Daily Duties)
या अध्यायात स्कंदांनी गृहस्थधर्माविषयी संक्षिप्त पण अर्थगर्भ धर्म-नीती सांगितली आहे. प्रारंभी विवाहाचे आठ प्रकार मांडले आहेत—ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य हे धर्म्य; तर आसुर, गांधर्व, राक्षस, पैशाच हे निंद्य किंवा हीन मानून, प्रत्येक प्रकाराचे शुद्धीकरणाचे किंवा दोषकारक परिणाम स्पष्ट केले आहेत। यानंतर गृहस्थ-आचाराचे नियम येतात—ऋतुकाळातच दांपत्य-संग, अयोग्य वेळ-स्थळ यांबाबत सावधगिरी, शौच-पवित्रता, वाणीसंयम, इंद्रियनिग्रह आणि समाजव्यवहारातील मर्यादा। पञ्चयज्ञ, वैश्वदेव आणि अतिथिसेवा यांचे विशेष महत्त्व सांगून, अतिथीचा सत्कार पुण्यदायी व उपेक्षा दोषकारक ठरवली आहे। दानाचे फल, अनध्याय (अध्ययन-निषेध) स्थिती, सत्य पण हितकारक वचन, आणि दुष्टसंग टाळण्याची नीति याही उपदेशरूपाने दिल्या आहेत। शेवटी काशीच्या अविमुक्त क्षेत्राच्या पुढील महिमा-वर्णनासाठी भूमिका तयार होते।
Adhyaya 39
Avimukta-Kāśī: Accelerated Merit, Avimukteśvara Liṅga, and a Royal-Mythic Etiology
अध्याय ३९ मध्ये स्कंद अगस्त्यांना अविमुक्त-काशीवर आधारलेला पाप-नाशक वृत्तांत सांगतात. प्रारंभी काशी-क्षेत्राचे वर्णन परम ब्रह्माच्या स्वरूपाने केले आहे—कल्पनेपलीकडे, निराकार, अव्यक्त—आणि हेच परतत्त्व काशीत विशेष मुक्तिदायक रीतीने सर्वत्र व्यापलेले आहे असे प्रतिपादन होते. यानंतर साधनेची तुलना मांडली आहे: इतर ठिकाणी जे फळ तीव्र योग, महादान किंवा दीर्घ तपाने मिळते, ते काशीत पुष्प-पत्र-फल-जल यांसारख्या लहान अर्पणांनी, थोड्या वेळच्या ध्यान-स्थैर्याने, गंगास्नानाने आणि भिक्षा/दानानेही ‘महान’ फलरूपाने सहज मिळते—कारण क्षेत्रमहिमा त्याला वाढवते. पुढे कारणकथा येते: दीर्घ दुष्काळ व समाजव्यवस्था ढासळलेल्या युगात ब्रह्मा राजा रिपुञ्जय (दिवोदास) याला धर्मस्थापनेसाठी नेमतात; रुद्र/शिव, मंदर पर्वत आणि देवस्थान-परिवर्तन व संवाद यांच्या प्रसंगांतून शेवटी शिव काशीत लिंगरूपाने नित्य विराजमान आहेत हे स्पष्ट होते. उपसंहारात अविमुक्तेश्वराला ‘आदि-लिंग’ म्हटले आहे; त्याचे दर्शन, स्मरण, स्पर्श, पूजन आणि नामश्रवणही त्वरेने पापसंचय नष्ट करून कर्मबंधन शिथिल करते. तसेच काळोवेळी इतर लिंगांचे संगम, आणि नियमयुक्त जप व भक्तीची महतीही सांगितली आहे.
Adhyaya 40
Avimukteśvara–Kṣetra-prāpti, Gṛhastha-dharma, and Ethical Regulations (अविमुक्तेश्वर-क्षेत्रप्राप्ति तथा गृहस्थधर्म-नियमाः)
या अध्यायात प्रश्नोत्तररूपाने धर्मविचार मांडला आहे. अगस्त्य ऋषी अविमुक्तेशाचे माहात्म्य अधिक स्पष्ट करण्याची विनंती करतात आणि अविमुक्तेश्वर-लिंग व अविमुक्त-क्षेत्र यांची योग्य रीतीने ‘प्राप्ती’ किंवा आश्रय कसा घ्यावा, हे विचारतात. स्कंददेव स्तुतीपासून पुढे जाऊन नियम व आचार यांवर भर देतात आणि काशीक्षेत्रात आध्यात्मिक फल इच्छिणाऱ्यांसाठी नीतिनियम सांगतात. निषिद्ध अन्न, भोजनपद्धती, हिंसेचे नैतिक वजन—विशेषतः मांसाहार व काही मर्यादित यज्ञकर्मातील अपवाद—यांचे विवेचन येथे आहे. धर्म हा सुख व उच्च पुरुषार्थांचा जनक आहे असे सांगून गृहस्थधर्मात दानाची शुद्ध रीती, अतिथिसत्कार, आश्रितांचे पालन, पञ्चयज्ञ व नित्यकर्मे यांचे निर्देश दिले आहेत. विवाहोचितता, शौच-शुद्धीचे विचार, स्त्रियांच्या संदर्भातील शुद्धता-नियम, हानिकारक वाणीचा निषेध आणि शोषक आर्थिक व्यवहारावर बंधनेही सांगितली आहेत. शेवटी काशीत संयमित जीवन हेच सर्वांगीण साधनामार्ग असून काशीसेवा पुण्याचा सर्वोच्च मुकुट आहे, असे प्रतिपादन होते।
Adhyaya 41
वनाश्रम–परिव्राजकधर्मः तथा षडङ्गयोग–प्राणायामविधिः (Forest-Dweller and Renunciant Ethics; Six-Limbed Yoga and Prāṇāyāma Method)
या अध्यायात स्कंद तृतीय व चतुर्थ आश्रमांचे धर्म क्रमबद्ध रीतीने सांगतात. गृहस्थातून वानप्रस्थाकडे जाताना ग्राम्य अन्नाचा त्याग, परिग्रहाचे संयमन, पञ्चयज्ञांचे पालन, शाक‑मूळ‑फळांवर आधारित तपस्वी उपजीविका, अन्नप्रक्रिया‑साठवणीचे व्यवहार्य पर्याय आणि निषिद्ध पदार्थांचे वर्जन यांचे वर्णन आहे। पुढे परिव्राजक/यतीचा आदर्श—एकाकी भ्रमण, अनासक्ती, समत्व, वाणीसंयम, ऋतुनियमांसह सूक्ष्म अहिंसा, अल्प साधने (धातुपात्र टाळणे, साधा दंड‑वस्त्र) आणि इंद्रियविषयांत गुंतण्याची चेतावणी—विस्ताराने येते। यानंतर मोक्षोपदेश: आत्मज्ञान निर्णायक, योग त्याचा सहाय्यक मार्ग, आणि अभ्यासानेच सिद्धी मिळते. योगाच्या व्याख्यांचा विचार करून मन‑इंद्रियांचा निग्रह व चेतना क्षेत्रज्ञ/परमात्म्यात स्थिर करण्याची पद्धती सांगितली आहे। षडंगयोग—आसन, प्राणसंरोध (प्राणायाम), प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधी—यांचा क्रम, सिद्धासन/पद्मासन/स्वस्तिकासन, योग्य स्थान, प्राणायामाची मात्राक्रम, जोरकस साधनेचे धोके, नाडीशुद्धीची लक्षणे व फलिते दिली आहेत। शेवटी योगस्थैर्याने कर्मबाध्यता निवृत्त होऊन मुक्ती, आणि योगयुक्त साधकास काशीमध्ये कैवल्य विशेष सुलभ असल्याचे प्रतिपादन आहे।
Adhyaya 42
कालचिह्नवर्णनम् (Signs of Approaching Death and the Turn to Kāśī)
या अध्यायात उपदेशपर संवादरूपाने अगस्त्य मुनी कुमार (स्कंद) यांना विचारतात—मृत्यूचा काळ जवळ आला आहे हे देहधाऱ्यांना कोणत्या चिन्हांनी कळते? कुमार नाकपुड्यांतील श्वासप्रवाहातील विचित्रता, इंद्रियभ्रम, देहातील कोरडेपणा व वर्णबदल, सावली/प्रतिबिंबातील दोष आणि अमंगल स्वप्नचिन्हे सांगतात; काही लक्षणांशी उरलेल्या आयुष्याचा अंदाजही दिवस-महिन्यांपर्यंत जोडतात। यानंतर चर्चा निदानातून धर्मोपदेशाकडे वळते—काळाला कोणीही चकवू शकत नाही; म्हणून योगसाधना व संयम करावा, किंवा काशीचे शरण घ्यावे। विशेषतः विश्वेश्वर हा निर्णायक आश्रय आहे असे प्रतिपादन केले आहे। उत्तरार्धात काशीमाहात्म्य दृढ करून सांगितले आहे की वाराणसीत निवास, विश्वेश्वराचे पूजन-दर्शन-स्पर्श आणि नगराची तारक महिमा कली, काळ, जरा व पापभय यांनाही मागे टाकते। शेवटी जरा हे अधःपतनाचे मुख्य लक्षण मानून, अशक्तपणा येण्यापूर्वीच काशीसेवा स्वीकारावी असा व्यवहार्य उपदेश देऊन अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 43
दिवोदास-राज्यवर्णनम् तथा वैश्वानरमूर्त्यपसारणम् (Divodāsa’s Rule in Kāśī and the Withdrawal of the Vaiśvānara Form)
अगस्त्य ऋषी स्कंदाला विचारतात—त्रिलोचन शिवांनी काशी का सोडली व मंदर पर्वतावर का गेले, आणि राजा दिवोदासाचे राज्य कसे प्रस्थापित झाले? स्कंद सांगतात की ब्रह्मदेवांच्या वचनाचा मान ठेवून शिव मंदरास निघून गेले; त्यांच्या पाठोपाठ इतर देवताही आपापली पवित्र स्थाने सोडून गेले. दिव्य सभा निघून गेल्यावर दिवोदासाचे राज्य निर्विघ्न झाले; त्यांनी वाराणसीला स्थिर राजधानी करून प्रजाधर्माने, न्यायाने राज्यकारभार केला. अध्यायात आदर्श नगर-नीतीचे चित्रण आहे—वर्णाश्रमधर्माचे पालन, विद्या व अतिथिसत्काराची भरभराट, गुन्हेगारी व शोषणाचा अभाव, आणि वेदपाठ, संगीत-वाद्यांच्या मंगल निनादांनी भरलेले सार्वजनिक जीवन. देवांना राजाच्या षाड्गुण्य, चतुरुपाय इत्यादी नीतीत कोणतीही उणीव सापडत नाही; ते गुरूंचा सल्ला घेऊन अप्रत्यक्ष उपाय ठरवतात. इंद्र अग्नीला (वैश्वानर) आज्ञा देतो की राज्यक्षेत्रातील आपली स्थापित मूर्ती/स्थिति मागे घ्यावी; अग्नी निघून गेल्यावर पाकयज्ञादी कर्मे बिघडतात, राजपाकशाळेत अग्नी अदृश्य होतो. दिवोदास हे दैवी डावपेच ओळखतात—उत्तम शासन असले तरी सामाजिक-यज्ञीय व्यवस्था अतिमानवी दबावाने डळमळू शकते, हे अध्याय दाखवतो.
Adhyaya 44
काशीवियोगज्वरः, मणिकर्णिकामाहात्म्यस्तुति, दिवोदासवियोजनार्थं योगिन्यादेशः (Kāśī-Viyoga Fever; Praise of Maṇikarṇikā; Commissioning the Yoginīs regarding Divodāsa)
अध्याय ४४ मध्ये कथा तीन टप्प्यांत उलगडते. (१) स्कंद शिवांचे तेजस्वी रत्नमय धाम वर्णितात; तरीही ते ‘काशी-वियोगज्वर’ाने व्याकुळ दिसतात. विषाने न दुखणारे नीलकंठ शिव चंद्रकिरणांनी ‘तप्त’ होतात हा विरोधाभास—हा ज्वर देहाचा नसून काशीच्या तारक महिमेला उजागर करणारा कथोपाय आहे. (२) पार्वती शिवांना धीर देऊन काशीचे, विशेषतः मणिकर्णिकेचे, माहात्म्य गाते—तिच्यासारखे स्थान नाही; तेथे भय व पुनर्जन्म नष्ट होतात; काशीत त्याग/मरणाने मोक्ष सहज मिळतो, केवळ तप, कर्मकांड किंवा विद्या यांमुळे तसा लाभ दुर्मिळ आहे. (३) शिव परतण्यास सिद्ध होतात, पण धर्म-राजनीतीचा बंधन मानतात—ब्रह्माच्या आज्ञेने दिवोदास काशीचे धर्मपूर्वक राज्य करीत आहे; म्हणून त्याला बलाने हटविणे शिवांना मान्य नाही. ते योगिनींना आदेश देतात की योगमायेने दिवोदासाची काशीत राहण्याची आसक्ती शिथिल व्हावी, तो स्वयंस्फूर्त निघून जावा; अशा रीतीने धर्म न मोडता वाराणसीचे पुनर्नवीकरण होते.
Adhyaya 45
योगिनीवृन्दप्रवेशः, नामजपफलम्, पूजाकालविधानम् (Yoginī Host’s Entry, Fruits of Name-Recitation, and Worship Timing)
या अध्यायात स्कंद सांगतात की योगिनींचा एक समूह मायेनें गुप्तपणे काशीत प्रवेश करतो. विविध सामाजिक भूमिका व विशेष कौशल्ये धारण करून त्या घराघरांत व सार्वजनिक ठिकाणी न ओळखता वावरतात; यामुळे काशीतील सूक्ष्म शक्ती-व्यवहार आणि सावधानतेचा बोध होतो. त्या परस्पर ठरवतात की स्वामी अप्रसन्न असला तरी काशी सोडता येत नाही, कारण काशी चार पुरुषार्थांची सिद्धी देणारी आणि शंभूचे अद्वितीय शक्तिक्षेत्र आहे. यानंतर व्यास योगिनींची नावे, काशीत त्यांच्या भजनाचे फळ, उत्सवकाळ व पूजाविधान विचारतात. स्कंद रक्षणकारी नामावली सांगून फलश्रुती देतात—दिवसातून तीन वेळा नामजप केल्यास उपद्रव शांत होतात व शत्रु-भूतादिजन्य बाधा नष्ट होतात. शेवटी धूप-दीप-नैवेद्य इत्यादींची व्यवस्था, शरद ऋतूतील महापूजा, आश्विन शुक्ल प्रतिपदेपासून नवमीप्रधान क्रम, कृष्णपक्षातील रात्रविधी, निर्दिष्ट द्रव्यांसह होमसंख्या, आणि चित्र कृष्ण प्रतिपदेची वार्षिक यात्रा क्षेत्रविघ्नशांतीसाठी सांगितली आहे; मणिकर्णिकेत नमस्कार केल्याने विघ्नांपासून संरक्षण मिळते असा निष्कर्ष आहे।
Adhyaya 46
लोळार्क-आदित्यप्रादुर्भावः (Manifestation and Glory of Lolārka Āditya at Asisaṃbheda)
या अध्यायात स्कंद सांगतात की योगिनी-प्रसंगानंतर भगवान् अंशुमाली/रवीला शुभ वाराणसीस त्वरेने पाठवितात, जेणेकरून धर्ममूर्ती राजा दिवोदास याला अधर्म-विरोधाच्या मार्गाने ढळविता येईल काय, हे पाहावे. तसेच धर्मप्रतिष्ठित राजाची निंदा करणे महादोषकारक आहे, आणि काशीत धर्मनिश्चय स्थिर असताना काम, क्रोध, लोभ, मोह, मत्सर व अहंकार यांसारख्या विकारांना विजय मिळू नये, अशी सूचना दिली जाते. रवी काशी-दर्शनाच्या लालसेने वर्षभर अनेक वेष धारण करतो—तपस्वी, भिक्षुक, नवकर्मकांड-प्रवर्तक, मायावी, पंडित, गृहस्थ, संन्यासी—परंतु राजाच्या राज्यात कोणताही नैतिक दोष आढळत नाही. कार्य अपूर्ण राहील या भीतीने तो काशीतच राहण्याचा विचार करतो व काशीचे अनुपम माहात्म्य गातो—प्रवेश करणाऱ्यांचे दोषही येथे शमतात. मग तो काशीत द्वादश आदित्यरूपाने सूर्य-प्रतिष्ठा करतो; त्यात ‘लोळार्क’ विशेष, कारण काशी पाहण्याची तीव्र लोलता यामुळे हे नाव पडले. लोळार्काचे स्थान दक्षिण दिशेला असिसंभेद येथे सांगितले आहे. मार्गशीर्षकाळातील वार्षिक यात्रा, विशेषतः षष्ठी/सप्तमी तिथी व रविवारी, गंगा–असि संगमात स्नान, श्राद्धविधी, दान व कर्मांचे फल अनेकपटीने वाढणे—विशेषतः सूर्यग्रहणकाळी—अशी तीर्थविधाने वर्णिली आहेत; ती प्रसिद्ध तीर्थांपेक्षाही श्रेष्ठ फल देतात असे म्हटले आहे. शेवटी हे वर्णन केवळ स्तुती नसून सत्य आहे असे प्रतिपादन करून, वैदिक धर्मविरोधी निंदकांना नाकारले आहे।
Adhyaya 47
Uttarārka–Barkarīkuṇḍa Māhātmya (The Glory of Uttarārka and the Origin of Barkarī Kuṇḍa)
या अध्यायात काशीच्या उत्तर दिशेला असलेल्या सूर्यतीर्थाचे वर्णन आहे. तेथे ‘अर्ककुंड’ नावाचे अत्यंत पुण्य सरोवर असून त्याचे अधिष्ठाता तेजस्वी देव ‘उत्तरार्क’ आहेत; ते काशीचे रक्षक व पीडा-निवारक म्हणून स्तुत आहेत. स्कंद पुढे उत्पत्तिकथा सांगतो. आत्रेय वंशातील प्रियव्रत नावाचा सदाचारी, अतिथिसत्कार करणारा ब्राह्मण आपल्या गुणी व कुशल कन्येस योग्य वर मिळावा म्हणून अतिचिंतेत पडतो. ही चिंता ‘चिंताज्वर’ या असाध्य व्याधीचे रूप घेऊन त्याचा मृत्यू होतो. त्याची पत्नी पतिव्रता धर्मानुसार त्याच्यासह प्राणत्याग करते आणि कन्या अनाथ होते. ती दृढ ब्रह्मचर्य स्वीकारून उत्तरार्काजवळ कठोर तप करते; दररोज एक शेळी (अजा) शांत साक्षीदारासारखी येते. शिव पार्वतीसह तिची तपश्चर्या पाहून, देवीच्या प्रेरणेने वर देतो. ती तपस्विनी प्रथम स्वतःसाठी नव्हे, तर त्या शेळीकरिता कृपा मागते—परहितबुद्धीचे आदर्श रूप दाखवते. देव दांपत्य सांगते की धनसंचय टिकत नाही; परोपकार मात्र टिकाऊ फल देतो. पार्वती वर देते की ती तिची प्रिय सखी होईल, दिव्य गुणांनी विभूषित होईल; तसेच काशीची राजकन्या म्हणून प्रसिद्ध होऊन ऐहिक समृद्धी व परम मुक्ती प्राप्त करील. पुष्य महिन्यातील रविवारी उत्तरार्क/अर्ककुंड येथे शांत, शीतलचित्ताने पहाटे स्नान करून वार्षिक व्रत करण्याचे विधान आहे. परंपरेने अर्ककुंड ‘बर्करीकुंड’ म्हणून ओळखले जाते आणि तेथे त्या कन्येच्या प्रतिमेची पूजा करावी असे सांगितले आहे. शेवटी फलश्रुती—लोलार्क व उत्तरार्क प्रसंगासह ही कथा ऐकली असता रोग व दारिद्र्य दूर होते।
Adhyaya 48
Adhyāya 48: Sāmbasya Śāpaḥ, Vārāṇasī-yātrā, and the Māhātmya of Sāmbāditya and Sāmbakuṇḍa (Samba’s Curse and Solar Worship in Kāśī)
या अध्यायात स्कंद द्वारकेतील प्रसंग सांगतो. नारदमुनी रम्य नगरीत येतात व श्रीकृष्ण त्यांचा सत्कार करतात; पण सौंदर्याच्या गर्वाने मदोन्मत्त असलेला कृष्णपुत्र साम्ब त्यांना यथोचित नमस्कार करत नाही. नारद एकांतात साम्बच्या वर्तनाचे सामाजिक-नैतिक दुष्परिणाम—विशेषतः तरुण सौंदर्यामुळे स्त्रियांचे चित्त विचलित होणे—कृष्णांना सांगतात. तेव्हा कृष्ण विचार करून अंतःपुरातील स्त्रीसमूहात साम्बला बोलावून शुद्धी-शिक्षारूपाने त्याला कुष्ठरोगाचा शाप देतात. पुढे उपाय सांगितला जातो—कृष्ण साम्बला काशीला जाण्यास सांगतात, जिथे विश्वेश्वराच्या शैवाधिकाराखालील क्षेत्र व पवित्र तीर्थजल प्रायश्चित्त व शुद्धी देणारे आहेत. काशीत साम्ब सूर्यदेव (अंशुमाली/आदित्य) यांची उपासना करतो, साम्बकुंडाची स्थापना/संबंध करतो आणि स्नान-पूजेमुळे आपले नैसर्गिक रूप व आरोग्य पुनः प्राप्त करतो. फलश्रुतीनुसार रविवारी पहाटे साम्बकुंडात स्नान, साम्बादित्यपूजन आणि माघ शुक्ल सप्तमी (रवि-सप्तमी) व्रताने रोगनाश, शोकहरण व कल्याण होते; शेवटी विषय द्रौपदादित्यकडे वळतो।
Adhyaya 49
द्रौपदी-आदित्य-माहात्म्य तथा मयूखादित्य-गभस्तीश्वर-प्रतिष्ठा (Draupadī’s Āditya Māhātmya and the Mayūkhāditya–Gabhastīśvara Foundation Narrative)
अध्यायाची सुरुवात सूत–व्यास–स्कंद अशा स्तरित कथनातून होते. येथे पांडवांना रुद्रस्वरूप धर्मस्थापनेसाठीचे साधन आणि नारायणाला कृष्णरूपाने नीतिधर्माचा स्थैर्यदाता असे तात्त्विक अर्थाने मांडले आहे. संकटकाळात द्रौपदी ब्रध्न/सविता रूप सूर्याची कठोर भक्ती करते; सूर्यदेव प्रसन्न होऊन तिला अक्षय-स्थालिका देतात, ज्यामुळे अन्नटंचाई व अतिथिसत्काराची बाधा दूर होते. पुढे हा वरदान काशीच्या पवित्र भूगोलाशी जोडला जातो—विश्वेश्वराच्या दक्षिणेस सूर्यदर्शन व पूजेमुळे भूक, रोग, भय, शोक-अंधार व वियोगदुःख यांचा नाश होतो, अशी सूर्याची प्रतिज्ञा सांगितली आहे. दुसऱ्या भागात पञ्चनद तीर्थावर सूर्याचे घोर तप, गभस्तीश्वर लिंगप्रतिष्ठा आणि मंगला/गौरी देवीची उपासना वर्णिली आहे. शिव प्रकट होऊन तपाची प्रशंसा करतात; शिवस्तोत्रे व मंगला-गौरी स्तुतीनंतर ते उपदेश देतात की ‘चौसष्ट-नाम’ अष्टक व मंगला-गौरी अष्टकाचा जप नित्य पापशुद्धी करतो व दुर्मिळ काशीप्राप्ती घडवतो. चैत्र शुक्ल तृतीयेला मंगला-व्रत—उपवास, रात्रजागरण, पूजन, कन्याभोजन, होम व दान—याने कल्याण व अमंगलनिवारण होते. शेवटी मयूखादित्य नामकरणाचे कारण, विशेषतः रविवारी पूजाफळ (रोग-दारिद्र्यनाश) आणि ही कथा ऐकली असता नरकगती टळते अशी फलश्रुती दिली आहे.
Adhyaya 50
खखोल्कादित्य-प्रादुर्भावः (The Manifestation and Merit of Khakholka Āditya)
या अध्यायात स्कंद वाराणसीतील सूर्यरूपे (आदित्य) सांगून ‘खखोल्का आदित्य’ या विशेष प्रादुर्भावाची ओळख करून देतात; तो क्लेश-पीडा दूर करणारा म्हणून स्तुत आहे. पुढे कथा कद्रू व विनता यांच्या प्राचीन प्रसंगात गुंफली जाते—उच्चैःश्रवसाच्या वर्णाविषयीच्या पैजेत कद्रू सर्पपुत्रांकडून कपट करवून विनतेला दास्य प्राप्त होते. आईची अवस्था पाहून गरुड मुक्तीची अट विचारतो; नाग विनतेच्या सुटकेसाठी अमृत (सुधा) आणण्यास सांगतात. विनता गरुडाला धर्मविवेक शिकवते—विशेषतः निषादांमध्ये ब्राह्मण ओळखण्याची चिन्हे सांगून, अज्ञानाने ब्राह्मणहिंसा होऊ नये असा इशारा देते; अन्याय्य हिंसेचा मोठा दोषही स्पष्ट करते. गरुडाचे अमृत-आहरण स्वार्थासाठी नसून मातृमोचनाच्या कर्तव्यभावनेतून घडते. अखेरीस हा प्रसंग काशीमध्ये पुनःस्थापित होतो—शंकर व भास्कर काशीमध्ये कृपाळू सान्निध्यरूपे मानले आहेत. फलश्रुतीनुसार, निर्दिष्ट तीर्थावर खखोल्का आदित्याचे दर्शन घेतल्यास शीघ्र रोगनिवारण, अभिष्टपूर्ती व ही कथा ऐकून पावनता प्राप्त होते.
FAQs about Purva Ardha
It establishes a method for reading place as doctrine: sacred sites are presented as pedagogical terrains where devotion, ritual order, and liberation-claims are narrated through exemplary episodes and praises.
Merit is framed as arising from reverent approach—listening to the discourse, honoring sacred rivers and deities, and cultivating disciplined humility—rather than from mere physical travel alone.
Chapter 1 highlights an instructive episode involving Nārada and the Vindhya mountain, using dialogue and moral reflection to critique pride and to motivate refuge in the supreme deity (Viśveśa/Śiva).