Adhyaya 26

Verse 1

अगस्तिरुवाच । प्रसन्नोसि यदि स्कंद मयि प्रीतिरनुत्तमा । तत्समाचक्ष्व भगवंश्चिरं यन्मे हृदिस्थितम्

अगस्ती म्हणाले—हे स्कंद, जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि माझ्यावरील तुझी प्रीती अनुपम असेल, तर हे भगवन्, जे दीर्घकाळ माझ्या हृदयात स्थित आहे ते मला सांग.

Verse 2

अविमुक्तमिदं क्षेत्रं कदारभ्य भुवस्तले । परां प्रथितिमापन्नं मोक्षदं चाभवत्कथम्

भूतलावर हे अविमुक्त पुण्यक्षेत्र कधीपासून परमप्रसिद्ध झाले, आणि ते मोक्ष देणारे कसे बनले?

Verse 3

कथमेषा त्रिलोकीड्या गीयते मणिकर्णिका । तत्रासीत्किं पुरास्वामिन्यदा नामरनिम्नगा

मणिकर्णिका त्रिलोकीत प्रसिद्ध होऊन कशी गाई जाते? आणि हे स्वामी, प्राचीनकाळी तेथे काय होते, जेव्हा ती नदी नावाने ओळखली जाऊ लागली?

Verse 4

वाराणसीति काशीति रुद्रावास इति प्रभो । अवाप नामधेयानि कथमेतानि सा पुरी । आनंदकाननं रम्यमविमुक्तमनंतरम्

हे प्रभो, त्या पुरीला ‘वाराणसी’, ‘काशी’ आणि ‘रुद्रावास’ ही नावे कशी मिळाली? तसेच ती रम्य ‘आनंदकानन’ आणि पुढे ‘अविमुक्त’ अशी कशी म्हणतात?

Verse 5

महाश्मशान इति च कथं ख्यातं शिखिध्वज । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं संदेहं मेऽपनोदय

आणि हे शिखिध्वज, हे ‘महाश्मशान’ म्हणून कसे प्रसिद्ध झाले? मला हे ऐकायचे आहे—माझा संदेह दूर करा.

Verse 6

स्कंद उवाच । प्रश्नभारोयमतुलस्त्वया यः समुदाहृतः । कुंभयोनेऽमुमेवार्थमप्राक्षीदंबिका हरम्

स्कंद म्हणाले—हे कुंभयोनि, तू मांडलेला प्रश्नभार खरोखर अतुल आहे. हाच विषय अंबिकेने पूर्वी हराला विचारला होता.

Verse 7

यथा च देवदेवेन सर्वज्ञेन निवेदितम् । जगन्मातुः पुरस्ताच्च तथैव कथयामि ते

जसे देवदेव सर्वज्ञ प्रभूंनी जगन्मातेच्या समोर निवेदन केले, तसेच मी तुला ते सांगतो।

Verse 8

महाप्रलय काले च नष्टे स्थावरजंगमे । आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्

महाप्रलयकाळी स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाल्यावर सर्वत्र केवळ तमोमय अंधार झाला—ना सूर्य, ना ग्रह, ना तारे।

Verse 9

अचंद्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूतलम् । अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्धितम्

ना चंद्र, ना दिवस-रात्र; ना अग्नी, ना वायू, ना पृथ्वी—प्रकट प्रधानही नव्हते; आकाश शून्य होते आणि केवळ अविभक्त तेजच व्यापून होते।

Verse 10

द्रष्टृत्वादि विहीनं च शब्दस्पर्शसमुज्झितम् । व्यपेतगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम्

ते द्रष्टृत्वादी अवस्थांपासून रहित होते; शब्द-स्पर्शवर्जित; गंध-रूप लय पावलेले; रसत्यक्त—दिशा-परिचयहीन।

Verse 11

इत्थं सत्यंधतमसि सूचीभेद्ये निरंतरे । तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्या सदैकं प्रतिपाद्यते

अशा सत्यघन अंधकारात—जो निरंतर असून जणू सूईनेच भेदता येईल—श्रुती ‘तत् सत् ब्रह्म’ असे म्हणत सदैव एकमेव सत्य प्रतिपादित करते।

Verse 12

अमनोगोचरोवाचां विषयं न कथंचन । अनामरूपवर्णं च न स्थूलं न च यत्कृशम्

ते मनाच्या आवाक्याबाहेर आहे आणि वाणीचा विषयही कधी होत नाही। त्याला नाव नाही, रूप नाही, वर्ण नाही—ते न स्थूल, न सूक्ष्म।

Verse 13

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् । न यत्रोपचयः कश्चित्तथा चापचयोपि च

ते न ह्रस्व आहे न दीर्घ; न लघु आहे न गुरु. त्यात वाढ नाही आणि क्षयही नाही.

Verse 14

अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः । सत्यं ज्ञानमनंतं च यदानंदं परं महः

श्रुतीही जणू विस्मयाने एवढेच म्हणते—‘ते आहे’. ते परम तेज सत्य, ज्ञान, अनंत—आणि आनंदस्वरूप आहे.

Verse 15

अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति । निर्गुणं योगिगम्यं च सर्वव्याप्येककारणम्

ते अप्रमेय, निराधार, निर्विकार व निराकार आहे. निर्गुण असूनही योगींना गम्य—सर्वव्यापी, सर्वांचे एकमेव कारण.

Verse 16

निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् । यस्येत्थं संविकल्प्यंते संज्ञाः संज्ञोदितस्य वै

ते निर्विकल्प, निरारंभ, निर्माया व निरुपद्रव आहे. तरीही त्या संज्ञातीत परम तत्त्वावर अशा संज्ञा कल्पनेने आरोपिल्या जातात.

Verse 17

तस्यैकलस्य चरतो द्वितीयेच्छा भवत्किल । अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया

तो एकमेव, एकाकी परतत्त्व विचरत असता—असे म्हणतात—द्वितीयाची इच्छा उत्पन्न झाली. त्या अमूर्तानेच स्वलीलेने आपलीच मूर्ती घडविली.

Verse 18

सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा । सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी

ती सर्व ऐश्वर्य व गुणांनी युक्त, सर्वज्ञानमयी, शुभस्वरूपा आहे. ती सर्वत्र व्यापलेली, सर्वरूपधारिणी, सर्वदर्शी आणि सर्वकार्य करणारी आहे.

Verse 19

सर्वैकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंकृतिः । परिकल्प्येति तां मूर्तिमीश्वरीं शुद्धरूपिणीम्

ती सर्वांची एकमेव वंद्य, आदिस्रोत, सदैव विद्यमान आणि सर्व सृष्टीची व्यवस्था करणारी शक्ति आहे. असे मानून ते त्या शुद्धरूपिणी ईश्वरीची मूर्ती परिकल्पित करतात.

Verse 20

अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्मसर्वंगमव्ययम्

त्यानंतर ‘पर’ नावाने प्रसिद्ध, सर्वव्यापी व अव्यय ब्रह्म अंतर्धान पावून अप्रकट झाले.

Verse 21

अमूर्तं यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिरहं प्रिये । अर्वाचीनपराचीना ईश्वरं मां जगुर्बुधाः

‘प्रिये, जे अमूर्त तत्त्व “पर” म्हणून ओळखले जाते, त्याची मूर्ती मी आहे. निकटही आणि दूरही—असे जाणून बुधजन मला ईश्वर म्हणतात.’

Verse 22

ततस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरतामया । स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी

तेव्हा मी तेथे एकटाच स्वैर विहार करीत असता, ती देवी माझ्याच दिव्य विग्रहातून स्वयं प्रकट झाली—स्वदेहापासून कधीही न दूर जाणारी, नित्य स्वयंसिद्ध।

Verse 23

प्रधानं प्रकृतिं त्वां च मायां गुणवतीं पराम् । बुद्धि तत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम्

ते तुला प्रधान, प्रकृती आणि गुणयुक्त परा माया असे म्हणतात; तसेच तुलाच बुद्धितत्त्वाची जननी, सर्व विकारांपासून रहित असेही घोषित करतात।

Verse 24

युगपच्च त्वया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा । मयाऽद्य पुरुषेणैतत्क्षेत्रं चापि विनिर्मितम्

हे शक्ती! तुझ्यासह आणि ज्याचे स्वरूपच काळ आहे अशा तत्त्वासह, मी—आज पुरुषरूपाने—हे पवित्र क्षेत्रही निर्माण केले आहे।

Verse 25

सा शक्तिः प्रकृतिः प्रोक्ता स पुमानीश्वरः परः । ताभ्यां च रममाणाभ्यां तस्मिन्क्षेत्रे घटोद्भव

ती शक्ती ‘प्रकृती’ म्हणून सांगितली आहे, आणि तो पुरुष परम ईश्वर आहे; हे घटोद्भव (अगस्त्य)! ते दोघे त्या क्षेत्रात रममाण होत असता…

Verse 26

परमानंदरूपाभ्यां परमानंदरूपिणी । पंचक्रोशपरीमाणे स्वपादतलनिर्मिते

परमानंदरूपिणी ती देवी, परमानंदरूप त्या दोघांसह, आपल्या चरणतळानेच निर्मिलेल्या पंचक्रोश-परिमाणाच्या (या) क्षेत्रात विराजमान आहे।

Verse 27

मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन । विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः

हे मुने! प्रलयकाळीही ते पवित्र क्षेत्र कधीच सोडले जात नाही. कारण शिव व शिवा यांनी त्याचा त्याग केला नाही; म्हणून ज्ञानी त्यास ‘अविमुक्त’—कधीही न सोडलेले—असे जाणतात.

Verse 28

न यदा भूमिवलयं न यदाऽपां समुद्भवः । तदा विहर्तुमीशेन क्षेत्रमेतद्विनि र्मितम्

जेव्हा भूमीचे वलय नव्हते आणि जलांचाही उद्भव झाला नव्हता, तेव्हा ईश्वराच्या विहारासाठी हे पवित्र क्षेत्र निर्माण झाले.

Verse 29

इदं रहस्यं क्षेत्रस्य वेद कोपि न कुंभज । नास्तिकाय न वक्तव्यं कदाचिच्चर्मचक्षुषे

हे कुंभजा! या क्षेत्राचे हे रहस्य फारच थोड्यांना माहीत आहे. नास्तिकाला कधीही सांगू नये, तसेच जो केवळ बाह्य दृष्टी—‘चर्मचक्षु’—ने पाहतो त्यालाही नाही.

Verse 30

श्रद्धालवे विनीताय त्रिकालज्ञानचक्षुषे । शिवभक्ताय शांताय वक्तव्यं च मुमुक्षवे

परंतु हा उपदेश श्रद्धावान व विनीत व्यक्तीस, त्रिकाल-ज्ञानाने प्रकाशित दृष्टी असणाऱ्यास, शिवभक्त, शांत स्वभावाच्या आणि मोक्षाची इच्छा धरणाऱ्या मुमुक्षूस सांगावा.

Verse 31

अविमुक्तं तदरभ्य क्षेत्रमेतदुदीर्यते । पर्यंक भूतं शिवयोर्निरंतरसुखास्पदम्

त्याच क्षणापासून हे क्षेत्र ‘अविमुक्त’ म्हणून कीर्तित आहे—शिव-शिवेचे शय्यास्थान, अखंड सुखाचे धाम.

Verse 32

अभावः कल्प्यते मूढैर्यदा च शिवयोस्तयोः । क्षेत्रस्यास्य तदाभावः कल्प्यो निर्वाणकारिणः

जेव्हा मूढ जन येथे शिव व त्यांच्या शक्तीचा ‘अभाव’ कल्पितात, तेव्हा निर्वाण देणाऱ्या या पवित्र क्षेत्राचाही अभाव मानावा लागेल।

Verse 33

अनाराध्य महेशानमनवाप्य च काशिकाम् । योगाद्युपायविज्ञोपि न निर्वाणमवाप्नुयात्

महेशाचे आराधन न करता आणि काशिका (काशी) न मिळवता, योगादी उपायांत निपुण असला तरीही अंतिम निर्वाण मिळत नाही।

Verse 34

अस्यानंदवनं नाम पुरा कारि पिनाकिना । क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमंनतरम्

पूर्वी पिनाकी (शिव) यांनी या स्थळास ‘आनंदवन’ असे नाव दिले. आणि हे क्षेत्र आनंदाचे थेट कारण असल्याने ते तत्क्षणी ‘अविमुक्त’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.

Verse 35

आनंदकंदबीजानामंकुराणि यतस्ततः । ज्ञेयानि सर्वलिंगानि तस्मिन्नानंदकानने

त्या आनंदकाननात सर्व लिंगे ही दिव्य आनंदरूपी कंद-बीजांपासून सर्वत्र उगवलेल्या अंकुरांसारखी जाणावीत।

Verse 36

अविमुक्तमिति ख्यातमासीदित्थं घटोद्भव । तथा चाख्याम्यथ मुने यथासीन्मणिकर्णिका

अशा रीतीने, हे घटोद्भव (अगस्त्य), हे ‘अविमुक्त’ म्हणून ख्यात झाले. आणि आता, हे मुने, मणिकर्णिका कशी उत्पन्न झाली ते सांगतो।

Verse 37

प्रागानंदवने तत्र शिवयो रममाणयोः । इच्छेत्यभूत्कलशज सृज्यः कोप्यपरः किल

पूर्वी आनंदवनात, शिव-शक्ती रममाण असता, हे कलशज (अगस्त्य)! ‘काहीतरी अन्य सृजावे’ अशी केवळ इच्छा तेथे उत्पन्न झाली, असे म्हणतात.

Verse 38

यस्मिन्न्यस्ते महाभारे आवां स्वः स्वैरचारिणौ । निर्वाणश्राणनं कुर्वः केवलं काशिशायिनाम्

तो महान भार दूर झाल्यावर, आम्ही दोघे आपल्या स्वर्गात स्वैर विहार करू लागलो आणि केवळ काशी-निवासी जनांनाच मोक्षदान करू लागलो.

Verse 39

स एव सर्वं कुरुते स एव परिपाति च । स एव संवृणोत्यंते सर्वैश्वर्यनिधिः स च

तोच सर्व काही करतो, तोच रक्षण करतो; आणि शेवटी तोच सर्वांना पुन्हा एकत्र समेटतो—तोच सर्व ऐश्वर्यांचा निधी आहे.

Verse 40

चेतःसमुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोलदोलितम् । सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम्

चिंतेच्या लाटांनी हेलकावणारा मनाचा समुद्र आवर; त्यात सत्त्व हे रत्न, तम हे ग्राह, आणि रज हे प्रवाळासारखे गुंतवणारे आहे.

Verse 41

यस्य प्रसादात्तिष्ठावः सुखमानंदकानने । परिक्षिप्त मनोवृत्तौ क्व हि चिंतातुरे सुखम्

ज्याच्या कृपेने आम्ही आनंदकाननात सुखाने स्थित आहोत; कारण मनोवृत्ती विखुरल्या असता, चिंताग्रस्ताला सुख कुठे मिळणार?

Verse 42

संप्रधार्येति स विभुः सर्वतश्चित्स्वरूपया । तया सह जगद्धात्र्या जगद्धाताऽथ धूर्जटिः

असा संकल्प करून सर्वव्यापी प्रभु धूर्जटि—जगद्धाता—सर्वत्र चित्स्वरूपिणी जगद्धात्रीसह सृष्टीची व्यवस्था घडविण्यास प्रवृत्त झाले।

Verse 43

सव्ये व्यापारयांचक्रे दृशमंगे सुधामुचम् । ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः

त्यांनी आपल्या डाव्या बाजूस अमृत-वर्षिणी दृष्टी प्रवर्तित केली; त्यातून त्रैलोक्यसुंदर असा एक पुरुष प्रकट झाला।

Verse 44

शांतः सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य जितसागरः । तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमोऽभवत्

तो शांत होता, सत्त्वगुणाने परिपूर्ण; गांभीर्यात सागरालाही जिंकणारा; आणि क्षमायुक्त—हे मुने—अतुलनीय झाला।

Verse 45

इंद्रनीलद्युतिःश्रीमान्पुंडरीकोत्तमेक्षणः । सुवर्णाकृति सुच्छाय दुकूलयुगलावृतः

तो इंद्रनीलमण्यासारख्या तेजाने शोभित, श्रीसम्पन्न, श्रेष्ठ कमलनेत्रांचा; सुवर्णाकृती व निर्मळ छायायुक्त, उत्तम दुकूलयुगलाने आच्छादित होता।

Verse 46

लसत्प्रचंडदोर्दंड युगलद्वयराजितः । उल्लसत्परमामोदनाभीह्रदकुशेशयः

तो लखलखीत प्रचंड भुजदंडांच्या दोन युगलांनी शोभायमान होता; आणि त्याच्या नाभी-ह्रदात परम सुगंध व आनंदाने फुललेले कमळ झळकत होते।

Verse 47

एकः सर्वगुणावासस्त्वेकः सर्वकलानिधिः । एकः सर्वोत्तमो यस्मात्ततो यः पुरुषोत्तमः

तो एकच सर्वगुणांचा आवास आहे, तोच सर्वकला व सामर्थ्यांचा निधी आहे। तो सर्वांत सर्वोत्तम परम असल्यामुळे त्याला ‘पुरुषोत्तम’ असे म्हणतात।

Verse 48

ततो महांतं तं वीक्ष्य महामहिमभूषणम् । महादेव उवाचेदं महाविष्णुर्भवाच्युत

मग अपार महिमेने भूषित त्या महान प्रभूला पाहून महादेव म्हणाले— “हे अच्युत, तू महाविष्णु हो।”

Verse 49

तव निःश्वसितं वेदास्तेभ्यः सर्वमवैष्यसि । वेददृष्टेन मार्गेण कुरु सर्वं यथोचितम्

वेद हे तुझ्याच निःश्वासासारखे आहेत; त्यांच्यापासून तू सर्व काही जाणशील। वेदांनी दाखविलेल्या मार्गाने सर्व कार्य यथोचित कर।

Verse 50

इत्युक्त्वा तं महेशानो बुद्धितत्त्वस्वरूपिणम् । शिवया सहितो रुद्रो विवेशानंदकाननम्

असे म्हणून, बुद्धितत्त्वस्वरूप त्या प्रभूला उद्देशून महेशान रुद्र शिवेसह आनंदकाननात प्रविष्ट झाले।

Verse 51

ततः स भगवान्विष्णुर्मौलावाज्ञां निधाय च । क्षणं ध्यानपरो भूत्वा तपस्येव मनो दधौ

त्यानंतर भगवान विष्णूंनी ती आज्ञा श्रद्धेने मस्तकी धारण केली; क्षणभर ध्यानस्थ होऊन मन जणू तपस्येत लावले।

Verse 52

खनित्वा तत्र चक्रेण रम्यां पुष्करिणीं हरिः । निजांगस्वेदसंदोह सलिलैस्तामपूरयत्

तेथे हरिने आपल्या चक्राने खणून रम्य अशी पुष्करिणी निर्माण केली; आणि आपल्या देहातून वाहणाऱ्या घर्मधारांच्या जलाने ती भरून काढली।

Verse 53

समाः सहस्रं पंचाशत्तप उग्रं चचार सः । चक्रपुष्कीरणी तीरे तत्र स्थाणुसमाकृतिः

तो चक्र-पुष्करिणीच्या तीरावर स्तंभासारखा अचल उभा राहून एक हजार पन्नास वर्षे उग्र तप करीत राहिला।

Verse 54

ततः स भगवानीशो मृडान्या सहितो मृडः । दृष्ट्वा ज्वलंतं तपसा निश्चलं मीलितेक्षणम्

मग भगवन् ईश—करुणामय शिव—मृडानीसह तेथे आले आणि तपाने ज्वलंत, अचल, ध्यानात नेत्र मिटलेला त्याला पाहिले।

Verse 55

तमुवाच हृषीकेशं मौलिमांदोलयन्मुहुः । अहो महत्त्वं तपसस्त्वहो धैर्यं च चेतसः

तेव्हा त्यांनी हृषीकेशाला म्हटले, वारंवार मस्तक हलवीत—“अहो! तपाचे किती माहात्म्य; आणि चित्ताचे धैर्यही किती महान!”

Verse 56

अहो अनिंधनो वह्निर्ज्वलत्येष निरंतरम् । अलं तप्त्वा महाविष्णो वरं वरय सत्तम

“अहो! इंधनाविना ही अग्नी निरंतर जळत आहे. हे महाविष्णो, आता तप पुरे—हे सत्तम, वर माग।”

Verse 57

मृडस्याम्रोडितमिदं प्रत्यभिज्ञाय भाषितम् । उन्मीलित दृगंभोजः समुत्तस्थौ चतुर्भुजः

मृड (शिव) यांनी उच्चारलेले हे वचन ओळखून चतुर्भुज प्रभूंनी कमलासारखे नेत्र उघडले आणि उठून उभे राहिले।

Verse 58

श्रीविष्णुरुवाच । यदि प्रसन्नो देवेश देवदेव महेश्वर । भवान्या सहितं त्वां तु द्रष्टुमिच्छामि सर्वदा

श्रीविष्णु म्हणाले—हे देवेश, देवदेव, महेश्वर! आपण प्रसन्न असाल तर भवानिसहित आपले दर्शन मला सदैव व्हावे अशी इच्छा आहे।

Verse 59

सर्वकर्मसु सर्वत्र त्वामेव शशिशेखर । पुरश्चरं तं पश्यामि यथा तन्मे वरस्तथा

हे शशिशेखर! सर्व कर्मांत, सर्वत्र मला केवळ आपलेच दर्शन व्हावे—आपणच सदैव माझ्या पुढे पुढे चालत राहावे; हाच माझा वर असो।

Verse 60

त्वदीय चरणांभोज मकरंदमधूत्सुकः । मच्चेतो भ्रमरो भ्रांतिं विहायास्तु सुनिश्चलः

आपल्या चरणकमळांच्या परागमधुरसाचे मधु पिण्यास उत्सुक माझा चित्तरूपी भ्रमर सर्व भटकंती सोडून पूर्ण स्थिर होवो।

Verse 61

श्रीशिव उवाच । एवमस्तु हृषीकेश यत्त्वयोक्तं जनार्दन । अन्यं वरं प्रयच्छामि तमाकर्णय सुव्रत

श्रीशिव म्हणाले—हे हृषीकेश, हे जनार्दन! तू जे बोललास तसेच होवो. हे सुव्रत! मी तुला आणखी एक वर देतो; तो ऐक.

Verse 62

त्वदीयस्यास्य तपसो महोपचय दर्शनात् । यन्मयांदोलितो मौलिरहिश्रवणभूषणः

तुझ्या तपस्येच्या महान् पुण्यसंचयाचे दर्शन होताच मी भावविवश झालो; सर्परूप कर्णभूषणांनी शोभलेला माझा मस्तक आपोआप डोलू लागला।

Verse 63

तदांदोलनतः कर्णात्पपात मणिकर्णिका । मणिभिः खचिता रम्या ततोऽस्तु मणिकर्णिका

त्या डोलण्यामुळे माझ्या कानातून मण्यांनी जडलेली अतिरम्य मणिकर्णिका पडली; म्हणून तिचे नाव ‘मणिकर्णिका’ असेच प्रसिद्ध होवो।

Verse 64

चक्रपुष्करिणी तीर्थं पुराख्यातमिदं शुभम् । त्वया चक्रेण खननाच्छंखचक्रगदाधर

हे शुभ तीर्थ प्राचीन काळापासून ‘चक्रपुष्करिणी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; हे शंख-चक्र-गदाधर, तुझ्या चक्राने खणून काढल्यामुळे हे नाव पडले।

Verse 65

मम कर्णात्पपातेयं यदा च मणिकर्णिका । तदाप्रभृति लोकेऽत्र ख्यातास्तु मणिकर्णिका

जेव्हा माझ्या कानातून ही मणिकर्णिका पडली, तेव्हापासूनच या लोकी ती ‘मणिकर्णिका’ म्हणून प्रसिद्ध झाली।

Verse 66

श्रीविष्णुरुवाच । मुक्ताकुंडलपातेन तवाद्रितनयाप्रिय । तीर्थानां परमं तीर्थं मुक्तिक्षेत्रमिहास्तु वै

श्रीविष्णु म्हणाले—हे अद्रितनयाप्रिया, तुझ्या मुक्ताकुंडलाच्या पातामुळे हे तीर्थांतील परम तीर्थ होवो आणि येथेच मुक्तिक्षेत्र असो।

Verse 67

काशतेऽत्र यतो ज्योतिस्तदनाख्येयमीश्वरः । अतो नामापरं चास्तु काशीति प्रथितं विभो

हे प्रभो! येथे अवर्णनीय दिव्य ज्योती प्रकटते; म्हणून, हे विभो, याचे दुसरे नाव ‘काशी’ असे प्रसिद्ध होवो.

Verse 68

अन्यं वरं वरे देव देयः सोप्यविचारितम् । स ते परोपकारार्थं जगद्रक्षामणे शिव

हे देववर! कोणताही विलंब न करता आणखी एक वर द्या—तो परोपकारासाठी असो, हे शिव, जगद्रक्षक।

Verse 69

आब्रह्मस्तंबपर्यंतं यत्किंचिज्जंतुसंज्ञितम् । चतुर्षु भूतग्रामेषु काश्यां तन्मुक्तिमाप्स्यतु

ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत—जे काही ‘जीव’ म्हणून ओळखले जाते, चारही भूतसमूहांत—ते काशीत मुक्ती पावेल.

Verse 70

अस्मिंस्तीर्थवरे शंभो मणिश्रव णभूषणे । संध्यां स्नानं जपं होमं वेदाध्ययनमुत्तमम् । तर्पण पिंडदानं च देवतानां च पूजनम्

हे शंभो! या श्रेष्ठ तीर्थात—मणिश्रवण-भूषण येथे—संध्या, स्नान, जप, होम, उत्तम वेदाध्ययन, तर्पण, पिंडदान आणि देवतांचे पूजन (करावे).

Verse 71

गोभूतिलहिरण्याश्वदीपान्नांबरभूषणम् । कन्यादानं प्रयत्नेन सप्ततंतूननेकशः

गाय, भूमी, तीळ, सुवर्ण, घोडे, दीप, अन्न, वस्त्रे व भूषणे यांचे दान करावे; तसेच प्रयत्नपूर्वक कन्यादान आणि अनेक प्रकारची सप्ततंतु-वस्त्रे इत्यादी (दान) करावे.

Verse 72

व्रतोत्सर्गं वृषोत्सर्गं लिंगादि स्थापनं तथा । करोति यो महाप्राज्ञो ज्ञात्वायुःक्षणगत्वरम्

आयुष्य क्षणात वेगाने निघून जाते हे जाणून जो महाप्राज्ञ येथे व्रतोत्सर्ग, वृषोत्सर्ग व शिवलिंगादी स्थापना करतो।

Verse 73

विपत्तिं विपुलां चापि संपत्तिमतिभंगुराम् । अक्षया मुक्तिरेकास्तु विपाकस्तस्य कर्मणः

मोठी विपत्ती आली तरी, किंवा अतिभंगुर संपत्ती मिळाली तरी—त्या कर्माचा एकमेव टिकाऊ फल अक्षय मुक्तीच आहे।

Verse 74

अन्यच्चापि शुभं कर्म यदत्र श्रद्धयायुतम् । विनात्मघातमीशान त्यक्त्वा प्रायोपवेशनम्

आणखी येथे श्रद्धायुक्त जे कोणतेही शुभ कर्म—आत्मघात न करता, हे ईशान, प्रायोपवेशन (मरणोपवास) सोडून—फलदायी ठरते।

Verse 75

नैःश्रेयस्याः श्रियो हेतुस्तदस्तु जगदीश्वर । नानुशोचति नाख्याति कृत्वा कालांतरेपि यत्

हे जगदीश्वर, तेच परम कल्याण व खरी समृद्धीचे कारण असो—जे कर्म करून दीर्घकाळानंतरही ना पश्चात्ताप होतो, ना त्याची बढाई सांगावीशी वाटते।

Verse 76

तदिहाक्षयतामेतु तस्येश त्वदनुग्रहात् । तव प्रसादात्तस्येश सर्वमक्षयमस्तु तत्

म्हणून हे ईश, तुझ्या अनुग्रहाने त्याचे पुण्य येथे अक्षय होवो। हे प्रभो, तुझ्या प्रसादाने त्याचे सर्व काही अविनाशी असो।

Verse 77

यदस्ति यद्भविष्यच्च यद्भूतं च सदाशिव । तस्मादेतच्च सर्वस्मात्क्षेत्रमस्तु शुभोदयम्

हे सदाशिव! जे आहे, जे होईल आणि जे झाले—ते सर्व तुझ्याच अधीन आहे. म्हणून हे पवित्र क्षेत्र सर्व क्षेत्रांहून श्रेष्ठ होवो व शुभोदय देओ.

Verse 78

यथा सदाशिव त्वत्तो न किंचिदधिकं शिवम् । तथानंदवनादस्मात्किंचिन्मास्त्वधिकं क्वचित्

हे सदाशिव, हे शिव! जसे तुझ्याहून अधिक काहीच नाही, तसेच या आनंदवनाहून अधिक कुठेही काही नसावे.

Verse 79

विना सांख्येन योगेन विना स्वात्मावलोकनम् । विना व्रत तपो दानैः श्रेयोऽस्तु प्राणिनामिह

येथे प्राणी सांख्याविना, योगाविना, स्वात्मावलोकनाविना, तसेच व्रत-तप-दानाविना देखील परम श्रेय प्राप्त करो.

Verse 80

शशका मशका कीटाः पतं गास्तुरगोरगाः । पंचक्रोश्यां मृताः काश्यां संतु निर्वाणदीक्षिताः

काशीत पंचक्रोशी-परिसरात जे ससा, डास, कीटक, पक्षी, घोडे व सर्प मरतील—ते सर्व जणू निर्वाणदीक्षित होवोत.

Verse 81

नामापि गृह्णतां काश्याः सदैवास्त्वेनसः क्षयः

जे काशीचे नामसुद्धा घेतात, त्यांचा पापक्षय सदैव होवो.

Verse 82

सदा कृतयुगं चास्तु सदाचास्तूत्तरायणम् । सदा महोदयश्चास्तु काश्यां निवसतां सताम्

काशीत निवास करणाऱ्या सत्पुरुषांसाठी सदैव कृतयुगच असो, सदैव शुभ उत्तरायण असो, आणि त्यांच्यासाठी नित्य महोदयाचा पुण्यसंयोग घडो।

Verse 83

यानि कानि पवित्राणि श्रुत्युक्तानि सदाशिव । तेभ्योऽधिकतरं चास्तु क्षेत्रमेतत्त्रिलोचन

हे सदाशिव! श्रुतींमध्ये जी जी पवित्र साधने सांगितली आहेत, त्या सर्वांपेक्षा अधिक पावन हे क्षेत्र असो, हे त्रिलोचन।

Verse 84

चतुर्णामपि वेदानां पुण्यमध्ययनाच्च यत् । तत्पुण्यं जायतां काश्यां गायत्रीलक्ष जाप्यतः

चारही वेदांच्या अध्ययनाने जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य काशीत गायत्रीचे एक लक्ष जप केल्याने प्राप्त होवो।

Verse 85

अष्टांगयोगाभ्यासेन यत्पुण्यमपि जायतेः । तत्पुण्यं साधिकं भूयाच्छ्रद्धाकाशीनिषेवणात्

अष्टांगयोगाच्या अभ्यासाने जे पुण्य मिळते, ते पुण्य श्रद्धेने काशीचे सेवन व निवास केल्याने अधिकाधिक वाढो।

Verse 86

कृच्छ्रचांद्रायणाद्यैश्च यच्छ्रेयः समुपार्ज्यते । तदेकेनोपवासेन भवत्वानंदकानने

कृच्छ्र, चांद्रायण इत्यादी कठोर व्रतांनी जे श्रेय मिळते, ते आनंदकाननात एका उपवासानेच प्राप्त होवो।

Verse 87

अन्यत्र यत्तपस्तप्त्वा श्रेयः स्याच्छरदां शतम् । तदस्तु काश्यां वर्षेण भूमिशय्या व्रतेन हि

अन्यत्र शंभर शरद्‌ऋतू तप करून जे श्रेय मिळते, तेच काशीत भूमिशय्या-व्रताने एका वर्षात प्राप्त होवो।

Verse 88

आजन्म मौनव्रततो यदन्यत्रफलं स्मृतम् । तदस्तु काश्यां पक्षाहः सत्यवाक्परिभाषणात्

अन्यत्र आजन्म मौनव्रताने जे फळ सांगितले आहे, तेच काशीत पंधरवडाभर सत्यवचन बोलण्याने प्राप्त होवो।

Verse 89

अन्यत्र दत्त्वा सर्वस्वं सुकृतं यत्समीरितम् । सहस्रभोजनात्काश्यां तद्भूयादयुताधिकम्

अन्यत्र सर्वस्व दान केल्याने जे सुकृत सांगितले आहे, ते काशीत सहस्र भोजनदानाने अयुताधिक म्हणजे दहा हजारांनी अधिक वाढो।

Verse 90

मुक्तिक्षेत्राणि सर्वाणि यत्संसेव्योदितं फलम् । पंचरात्रात्तदत्रास्तु निषेव्य मणिकर्णिकाम्

सर्व मुक्तिक्षेत्रांची सेवा केल्याने जे फळ सांगितले आहे, तेच येथे मणिकर्णिकेचे भक्तीने सेवन केल्यास पाच रात्रींत प्राप्त होवो।

Verse 91

प्रयागस्नानपुण्येन यत्पुण्यं स्याच्छिवप्रदम् । काशीदर्शनमात्रेण तत्पुण्यं श्रद्धयास्त्विह

प्रयागस्नानाच्या पुण्याने जे शिवप्रद पुण्य मिळते, तेच येथे श्रद्धेने काशीचे केवळ दर्शन घेतल्याने प्राप्त होवो।

Verse 92

यत्पुण्यमश्वमेधेन यत्पुण्यं राजसूयतः । काश्यां तत्पुण्यमाप्नोतु त्रिरात्रशयनाद्यमी

अश्वमेध यज्ञाने जे पुण्य आणि राजसूय यज्ञाने जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य हा नियमशील पुरुष काशीमध्ये तीन रात्री शयन-व्रत केल्याने प्राप्त करतो.

Verse 93

तुलापुरुषदानेन यत्पुण्यं सम्यगाप्यते । काशीदर्शनमात्रेण तत्पुण्यं श्रद्धयास्तु वै

तुलापुरुष-दानाने जे पुण्य विधिपूर्वक मिळते, तेच पुण्य श्रद्धेसह केवळ काशीचे दर्शन घेतल्याने निश्चयाने प्राप्त होते.

Verse 94

इति विष्णोर्वरं श्रुत्वा देवदेवो जगत्पतिः । उवाच च प्रसन्नात्मा तथाऽस्तु मधुसूदन

विष्णूचा हा वर ऐकून देवदेव, जगत्पती, प्रसन्नचित्त होऊन म्हणाले—“तथास्तु, हे मधुसूदन।”

Verse 95

श्रीमहादेव उवाच । शृणु विष्णो महाबाहो जगतः प्रभवाप्यय । विधेहि सृष्टिं विविधां यथावत्त्वं श्रुतीरिताम्

श्रीमहादेव म्हणाले—हे विष्णो, महाबाहो! जगताच्या उत्पत्ती-प्रलयाचा कारणभूत! वेदांनी सांगितल्याप्रमाणे यथावत् विविध सृष्टीची रचना कर.

Verse 96

पितेव सर्वभूतानां धर्मतः पालको भव । विध्वंसनीया विविधा धर्मध्वंसविधायिनः

पित्याप्रमाणे धर्माने सर्व भूतांचे पालनकर्ता हो; आणि जे धर्माचा नाश घडवितात अशा विविध अधर्म्यांचा विध्वंस कर.

Verse 97

धर्मेतरपथस्थानामुपसंहृतये हरे । हेतुमात्रं भवान्यस्मात्स्वकर्मनिहता हि ते

हे हरे! धर्मेतर मार्गावर उभे असलेल्यांच्या उपसंहारासाठी तू केवळ निमित्तमात्र आहेस; ते खरे तर आपल्या स्वकर्मांनीच निहत होतात।

Verse 98

यथा परिणतं सस्यं पतेत्प्रसवबंधनात् । ते परीणतपाप्मानः पतिष्यंति तथा स्वयम्

जसे परिपक्व झालेले धान्य कणसाच्या बंधनातून आपोआप गळून पडते, तसेच परिपक्व पाप असलेले लोक स्वतःच पडतील।

Verse 99

ये च त्वामवमन्यंते दर्पिताः स्वतपोबलैः । तेषां चैवोपसंहृत्यै प्रभविष्याम्यहं हरे

आणि जे आपल्या तपोबलाच्या गर्वाने मदोन्मत्त होऊन तुझा अवमान करतात—त्यांचाही उपसंहार करण्यासाठी, हे हरे, मी प्रकट होईन।

Verse 100

उपपातकिनो ये च महापातकिनश्च ये । तेपि काशीं समासाद्य भविष्यंति गतैनसः

उपपातकाचे दोषी आणि महापातकाचे दोषी—तेही काशीला येऊन पापरहित होतात।

Verse 110

विष्णोऽविमुक्ते संवासः कर्मनिर्मूलनक्षमः । द्वित्राणां हि पवित्राणां निर्वाणा येह जायते

हे विष्णो! अविमुक्तात निवास कर्मांचे निर्मूलन करण्यास समर्थ आहे; येथे पवित्र जनांना दोन-तीन (दिन-रात्र) मध्येच निर्वाण प्राप्त होते।

Verse 120

अश्रद्धयापि यः स्नातो मणिकर्ण्यां विधानतः । सोपि पुण्यमवाप्नोति स्वर्गप्राप्तिकरं परम्

जो श्रद्धा नसतानाही विधिपूर्वक मणिकर्णिकेत स्नान करतो, तोही पुण्य प्राप्त करतो—स्वर्गप्राप्तीस कारणीभूत असे परम पुण्य।

Verse 130

योसौ विश्वेश्वरो देवः काशीपुर्यामुमे स्थितः । लिंगरूपधरः साक्षान्मम श्रेयास्पदं हि तत्

हे उमे! काशीपुरीत स्थित तोच विश्वेश्वर देव, जो साक्षात् लिंगरूप धारण करतो—तेच निश्चयाने माझे श्रेयस्थान व परम कल्याणाचे अधिष्ठान आहे।

Verse 140

बहूपसर्गो योगोयं कृच्छ्रसाध्यं तपो हि यत् । योगाद्भ्रष्टस्तपोभ्रष्टो गर्भक्लेशसहःपुनः

हा योग अनेक विघ्नांनी ग्रस्त आहे; तपही कष्टानेच साध्य होते. जो योगातून ढळतो किंवा तपातून पतित होतो, त्याला पुन्हा गर्भक्लेशांचे दुःख (पुनर्जन्म) भोगावे लागते।

Verse 150

व्यास उवाच । अगस्त्यस्य पुरः सूत कथयित्वा कथामिमाम् । सर्वपापप्रशमनीं पुनः स्कंद उवाच ह

व्यास म्हणाले—हे सूत! अगस्त्यांच्या समोर सर्वपाप-शामिनी ही कथा सांगून झाल्यावर, स्कंद पुन्हा बोलला।