Adhyaya 9

Verse 1

शिवशर्मोवाच । का इमा रूपलावण्य सौभाग्यनिधयः स्त्रियः । दिव्यालंकारधारिण्यो दिव्यभोगसमन्विताः

शिवशर्मा म्हणाले—या कोण स्त्रिया आहेत, ज्या रूप-लावण्य व सौभाग्याची निधी आहेत, दिव्य अलंकार धारण करणाऱ्या आणि दिव्य भोगांनी युक्त आहेत?

Verse 2

गणावूचतुः । एता वारविलासिन्यो यज्ञभाजां प्रियंकराः । गीतज्ञा नृत्यकुशला वाद्यविद्या विचक्षणाः

दोन्ही गण म्हणाले—या नगरातील वारविलासिनी आहेत, यज्ञपुण्याचे भागीदार असणाऱ्यांना प्रिय करणाऱ्या; गीतज्ञ, नृत्यकुशल आणि वाद्यविद्येत प्रवीण आहेत।

Verse 3

कामकेलिकलाभिज्ञा द्यूतविद्याविशारदाः । रसज्ञा भाववेदिन्यश्चतुराश्चोचितोक्तिषु

त्या कामकेलीच्या कलांत अभिज्ञ, द्यूतविद्येत विशारद, रसज्ञ, भाव जाणणाऱ्या आणि योग्य, मधुर वचनांत चतुर आहेत।

Verse 4

नानादेश विशेषज्ञा नानाभाषा सुकोविदाः । संकेतोदंतनिपुणा नैकास्वैरचरा मुदा

त्या अनेक देशांच्या विशेष रीतिरिवाजांत जाणकार, अनेक भाषांत अतिशय कुशल, संकेत व इशाऱ्यांत निपुण, आणि आनंदाने अनेक प्रकारे स्वैरपणे वावरणाऱ्या आहेत।

Verse 5

लीलानर्मसुसाभिज्ञाः सुप्रलापेषु पंडिताः । यूनां मनांसि सततं स्वैर्हावै रमयंत्यमूः

या अप्सरा क्रीडा-नर्मात अत्यंत निपुण व मधुर संभाषणात पंडित आहेत; आपल्या हावभाव-लास्याने त्या सदैव तरुणांचे मन रमवितात।

Verse 6

निर्मथ्यमानात्क्षीरोदात्पूर्वमप्सरसस्त्वमूः । निःसृतास्त्रिजगज्जेतुर्मोहनास्त्रमनोभुवः

क्षीरसागराचे प्रथम मंथन होत असता या अप्सरा प्रकट झाल्या; त्रिजगज्जेता मनोभव (कामदेव) याचे हे मोहक अस्त्र आहे।

Verse 7

उर्वशी मेनका रंभा चंद्रलेखा तिलोत्तमा । वपुष्मतीकांतिमती लीलावत्युत्पलावती

उर्वशी, मेनका, रंभा, चंद्रलेखा, तिलोत्तमा; तसेच वपुष्मती, कान्तिमती, लीलावती आणि उत्पलावती—या अप्सरा होत।

Verse 8

अलंबुषा गुणवती स्थूलकेशी कलावती । कलानिधिर्गुणनिधिः कर्पूरतिलकोर्वरा

अलंबुषा, गुणवती, स्थूलकेशी, कलावती; तसेच कलानिधि, गुणनिधि, कर्पूरतिलका आणि उर्वरा—या देखील अप्सरा आहेत।

Verse 9

अनंगलतिका चापि तथा मदनमोहिनी । चकोराक्षी चंद्रकला तथा मुनिमनोहरा

अनंग-लतिका तसेच मदन-मोहिनी; चकोराक्षी, चंद्रकला आणि मुनि-मनोहरा—या देखील अप्सरा होत।

Verse 10

ग्रावद्रावा तपोद्वेष्टी चारुनासा सुकर्णिका । दारुसंजीविनी सुश्रीः क्रतुशुल्का शुभानना

ग्रावद्रावा, तपोद्वेष्टी, चारुनासा, सुकर्णिका; दारुसंजीविनी, सुश्री, क्रतुशुल्का आणि शुभानना—या देखील अप्सरांच्या गणात प्रसिद्ध आहेत.

Verse 11

तपःशुल्का तीर्थशुल्का दानशुल्का हिमावती । पंचाश्वमेधिका चैव राजसूयार्थिनी तथा

तपःशुल्का, तीर्थशुल्का, दानशुल्का, हिमावती; तसेच पंचाश्वमेधिका आणि राजसूयार्थिनी—या अप्सरांमध्ये गणल्या जातात.

Verse 12

अष्टाग्निहोमिका तद्वद्वाजपेयशतोद्भवा । इत्याद्यप्सरसां श्रेष्ठं सहस्रं षष्टिसंमितम्

अष्टाग्निहोमिका तसेच वाजपेयशतोद्भवा—इत्यादी. अशा रीतीने श्रेष्ठ अप्सरांची संख्या एकूण एक हजार साठ आहे.

Verse 13

एतस्मिन्नप्सरोलोके वसंत्यन्या अपिस्त्रियः । सदा स्खलितलावण्याः सदास्खलितयौवनाः

या अप्सरालोकात इतरही अनेक स्त्रिया वसतात—ज्यांचे लावण्य सदैव ओसंडून वाहते आणि ज्यांचे यौवन सदैव परिपूर्ण असते.

Verse 14

दिव्यांबरा दिव्यमाल्या दिव्यगंधानुलेपनाः । दिव्यभोगैः सुसंपन्नाः स्वेच्छाविधृतविग्रहाः

त्या दिव्य वस्त्रे परिधान केलेल्या, दिव्य माळांनी अलंकृत आणि दिव्य सुगंधांनी अनुलेपित असतात; दिव्य भोगांनी संपन्न होऊन स्वेच्छेने देह-रूप धारण करतात.

Verse 15

कृत्वा मासोपवासानि स्खलंति ब्रह्मचर्यतः । सकृदेव द्विकृत्वो वा त्रिःकृत्वो दैवयोगतः

मासभर उपवास करूनही काही जण ब्रह्मचर्य-व्रतापासून स्खलित होतात—दैवयोगाच्या बळाने एकदा, दोनदा किंवा तिनदाही।

Verse 16

ता इमा दिव्यभोगिन्यो रूपलावण्यसंपदः । निवसंत्यप्सरोलोके सर्वकामसमन्विताः

त्या स्त्रिया दिव्य भोगांचा उपभोग करणाऱ्या, रूप-लावण्यसंपन्न; अप्सरालोकात निवास करतात आणि सर्व कामनांनी युक्त असतात।

Verse 17

कृत्वा व्रतानि सांगानि कामिकानि विधानतः । भवंति स्वैरचारिण्यो देवभोग्या इहागताः

विधानाप्रमाणे अंगोपांगांसह कामना-सिद्धी देणारी व्रते करून त्या येथे स्वैरचारिणी होतात आणि देवभोगास योग्य ठरतात।

Verse 18

पतिव्रतधृता नार्यो बलेन बलिना धृताः । भर्तबुद्ध्यारमंतेतं कदाचित्ता इमा द्विज

या पतिव्रता स्त्रिया एका प्रबळ बळाने धरून ठेवलेल्या आहेत; हे द्विज, कधी कधी त्या त्याला पतीबुद्धीने मानून त्याच्यात रमतात।

Verse 19

भर्तरि प्रोषिते याश्च ब्रह्मचर्यव्रताः सदा । विप्लवं ते सकृद्दैवात्ता एता वामलोचनाः

ज्यांचे पती दूर गेले होते आणि ज्या सदैव ब्रह्मचर्य-व्रतात होत्या, त्या दैववश एकदा स्खलित झाल्या; म्हणून त्या या वामलोचना झाल्या।

Verse 20

कुसुमानि सुगंधीनि सुवासं चंदनं तथा । सुगौरं चापि कर्पूरं सुसूक्ष्माण्यंबराणि च

सुगंधी पुष्पे, उत्तम सुवासद्रव्ये, चंदन; शुभ्र कापूर तसेच अतिशय सूक्ष्म वस्त्रे—ही सर्व अर्पण/सज्ज करावीत।

Verse 21

पर्णानि ऋजुताराणि जीर्णानि कठिनानि च । साग्राणि स्वर्णवर्णानि स्थूलनीलशिराणि च

पाने—सरळ व दृढ; जुनी व कठीण; टोकदार अग्र असलेली; सुवर्णवर्णी; आणि जाड निळ्या शिरा असलेली—अशी वर्णिली आहेत।

Verse 22

सुवासोपस्कराढ्यानि नागवल्ल्या द्विजोत्तम । शय्याविचित्राभरणा रतिशालोचितानि च

हे द्विजोत्तम! उत्तम वस्त्रे व विलासी उपस्करांनी समृद्ध, नागवल्लीसह; विचित्र शय्या व आभूषणांनी शोभित, आणि रतिशाळेस योग्य अशी सामग्रीही।

Verse 23

बहुकौतुकवस्तूनि समर्च्यद्विजदंपती । भोगदानमिदं काम्यं प्रतिसंक्रमणं रवेः

अनेक रम्य वस्तूंनी ब्राह्मण दांपत्याचा विधिपूर्वक सत्कार करून, हे इच्छित ‘भोगदान’ रवीच्या संक्रांतीकाळी करावे।

Verse 24

किंवा प्रतिव्यतीपातमेकसंवत्सरावधि । कोदादिति च मंत्रेण या दद्याद्वरवर्णिनी

किंवा प्रत्येक प्रतिव्यतीपाताच्या वेळी, एक वर्षभर, ‘कोदादिति’ या मंत्राने जी श्रेष्ठवर्णी सुंदरी दान देते (तिला ते फळ मिळते)।

Verse 25

कामरूपधरो देवः प्रीयतामिति वादिनी । सा श्रेष्ठाऽप्सरसां मध्ये वसेत्कल्पमिहांगना

“कामरूप धारण करणारा देव प्रसन्न होवो”—असे म्हणत ती, अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ अशी ती अंगना, तेथे एक पूर्ण कल्पपर्यंत वास करू लागली।

Verse 26

कन्यारूपधराकाचिद्याभुक्ता केनचित्क्वचित् । देवरूपेण तं कालमारभ्य ब्रह्मचारिणी

कन्यारूप धारण केलेली एकी, कुठेतरी कोणाकडून भोगली गेली; त्या वेळेपासून—ते देव-रूपात घडले म्हणून—ती ब्रह्मचारिणी होऊन राहिली।

Verse 27

तदेव वृत्तं ध्यायंती निधनं याति कालतः । दिव्यरूपधरा सेह जायते दिव्य भोगभाक्

त्याच वृत्तांताचे चिंतन करत करत ती काळानुसार निधन पावली; आणि मग दिव्यरूप धारण करून येथे जन्मली व दिव्य भोगांची भागीदार झाली।

Verse 28

निदानमप्सरोलोकस्येतिशृण्वन्द्विजाग्रणीः । सौरं लोकमथ प्राप्य क्षणेन स विमानगः

अप्सरालोक प्राप्तीचे कारण असे—हे द्विजश्रेष्ठ—हे ऐकून तो विमानात आरूढ होऊन क्षणातच सूर्यलोकास पोहोचला।

Verse 29

यथा कदंबकुसुमं किंजल्कैः सर्वतोवृतम् । देदीप्यमानं हि तथा समंताद्भानुभानुभिः

जसे कदंबाचे फूल परागकणांच्या तंतूंनी सर्व बाजूंनी वेढलेले असून तेजस्वी दिसते, तसेच ते सर्वत्र किरणांवर किरणांनी दैदीप्यमान होते।

Verse 30

दूराद्रविं स विज्ञाय धृततामरसद्वयम् । नवभिर्योजनानां च सहस्रैः संमितेन ह

दूरूनच रवि ओळखून त्याने दोन्ही हातांत दोन कमळे धारण केली; आणि म्हणतात की त्या सूर्य-मंडळाचे माप नऊ सहस्र योजन होते।

Verse 31

विचित्रेणैकचक्रेण सप्तसप्तियुतेन च । अनूरुणाधिष्ठितेन पुरतोधृतरश्मिना

तो अद्भुत एकचक्र रथ होता, ज्यास सात घोडे जुंपलेले; अनूरुण सारथी होता आणि किरणे पुढे पसरलेली होती।

Verse 32

अप्सरोमुनिगंधर्व सर्पग्रामणि नैरृतैः । स्यंदनेनातिजविना प्रणनाम कृतांजलिः

अप्सरा, मुनी, गंधर्व, नाग-प्रधान व नैरृत यांनी वेढलेला तो अतिवेगवान रथावरून हात जोडून प्रणाम करू लागला।

Verse 33

तस्य प्रणामंदेवोपि भ्रूभंगेनानुमन्य च । अतिदूरं नभोवर्त्म व्यतिचक्राम सक्षणात्

त्याच्या प्रणामास देवाने केवळ भुवईच्या संकेताने मान्यता दिली; आणि क्षणातच तो आकाशाच्या अतिदूर मार्गावरून पुढे निघून गेला।

Verse 34

प्रक्रांते द्युमणौ दूरं शिवशर्मातिशर्मवान् । प्रोवाच भगवद्भक्तौ कथं लभ्यं रवेः पदम्

द्युमणि (सूर्य) दूर पुढे निघून गेल्यावर, अतिशय आनंदाने भरलेला शिवशर्मा म्हणाला—“भगवद्भक्तीने रविचे पद कसे प्राप्त होते?”

Verse 35

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुमाचक्षाथां ममाग्रतः । सतां साप्तपदी मैत्री तन्मे मैत्र्या प्रणोदितौ

हे मला हे ऐकावयास आहे—माझ्यापुढे स्पष्ट सांगावे। सत्पुरुषांत ‘सप्तपदी’ने मैत्री दृढ होते; म्हणून मैत्रीने प्रेरित होऊन मला सांगा।

Verse 36

गणावूचतुः । शृणु द्विज महाप्राज्ञ त्वय्यकथ्यं न किंचन । सत्संगादेव साधूनां सत्कथा संप्रवर्तते

गण म्हणाले—हे महाप्राज्ञ द्विजा, ऐक; तुझ्यापासून लपवण्यासारखे काहीच नाही। साधूंच्या सत्संगातूनच सत्कथा प्रवाहित होते।

Verse 37

नियंता सर्वभूतानां य एकःकारणं परम् । अनामा गोत्ररहितो रूपादि परिवर्जितः

तो एकच सर्वभूतांचा नियंता व परम कारण आहे—नामरहित, गोत्ररहित आणि रूपादि गुणांपासून परे।

Verse 38

आविर्भाव तिरोभावौ यद्भूनर्तनवर्तिनौ । स एव वक्ति सततं सर्वात्मा वेदपूरुषः

ज्यामध्ये भूतांच्या नर्तनात आविर्भाव व तिरोभाव चालू असतात—तोच सर्वात्मा, वेदपुरुष, सतत वाणी प्रकट करतो।

Verse 39

योसावादित्यपुरुषः सोसावहमिति स्फुटम् । अंधतमः प्रविशंति ये चैवान्यमुपासते

जो तो आदित्यपुरुष आहे, तोच ‘मी’ आहे—हे स्पष्ट आहे। जे अन्याची उपासना करतात ते घोर अंधारात प्रवेश करतात।

Verse 40

निश्चितार्थां श्रुतिमिमां ब्राह्मणासो द्विजोत्तम । तमेकमुपतिष्ठंते निश्चित्येति पुनःपुनः

हे द्विजोत्तम! या श्रुतीचा निश्चित अर्थ जाणून ब्राह्मण पुन्हा पुन्हा विचार करून त्या एकाच परम तत्त्वाची उपासना करतात।

Verse 41

उपलभ्य च सावित्रीं नोपतिष्ठेत यः पराम् । काले त्रिकालं सप्ताहात्स पतेन्नात्र संशयः

परम सावित्री (गायत्री) प्राप्त करून जो योग्य वेळी—दिवसातील त्रिकाळ—तिची उपासना करीत नाही, तो सात दिवसांत पतित होतो; यात संशय नाही.

Verse 42

तावत्प्रातर्जपंस्तिष्ठेद्यावदर्धोदयो रवेः । आसनस्थो जपेन्मौनी प्रत्यगातारकोदयात्

सकाळी सूर्य अर्धोदय होईपर्यंत जपात रत राहावे. योग्य आसनावर बसून मौन धारण करून प्रातःताऱ्याचा उदय ओलांडेपर्यंत जप करावा.

Verse 43

सादित्यां मध्यमां संध्यां जपेदादित्यसंमुखः । काललोपो न कर्तव्यस्ततः कालं प्रतीक्षयेत्

मध्यान्हाची सादित्या संध्या सूर्याभिमुख होऊन जपावी. वेळेचा लोप करू नये; म्हणून योग्य वेळ येईपर्यंत प्रतीक्षा करून संध्या करावी.

Verse 44

काले फलंत्योषधयः काले पुष्पंति पादपाः । वर्षंति तोयदाः काले तस्मात्कालं न लंघयेत्

ऋतुकाळी औषधी फळतात, ऋतुकाळी वृक्ष फुलतात, ऋतुकाळी मेघ जलवृष्टी करतात; म्हणून नियत काळ ओलांडू नये.

Verse 45

मंदेहदेहनाशार्थमुदयास्तमये रविः । समीहते द्विजोत्सृष्टं मंत्रतोयांजलित्रयम्

मंदेहांच्या देहनाशासाठी सूर्य उदय व अस्तकाळी प्रयत्न करतो; म्हणून द्विजाने मंत्रसंस्कारित जलाच्या तीन अंजलींची तो अपेक्षा करतो.

Verse 46

गायत्रीमंत्रतोयाढ्यं दत्तं येनांजलित्रयम् । काले सवित्रे किं न स्यात्तेन दत्तं जगत्त्रयम्

ज्याने योग्य काळी गायत्रीमंत्रयुक्त जलाच्या तीन अंजली सवित्यास अर्पिल्या—त्याला काय अशक्य? जणू त्याने त्रिलोकीच दान केली.

Verse 47

किं किं न सविता सूते काले सम्यगुपासितः । आयुरारोग्यमैश्वर्यं वसूनि सपशूनि च

योग्य काळी सम्यक् उपासिला असता सविता काय देत नाही? तो आयुष्य, आरोग्य, ऐश्वर्य, धनसंपदा आणि पशुसहित वैभव देतो.

Verse 48

मित्रपुत्र कलत्राणि क्षेत्राणि विविधानि च । भोगानष्टविधांश्चापि स्वर्गं चाप्यपवर्गकम्

तो मित्र, पुत्र व कलत्र; विविध प्रकारची क्षेत्रे; अष्टविध भोग; तसेच स्वर्ग आणि अपवर्ग (मोक्ष)ही प्रदान करतो.

Verse 49

अष्टादश सुविद्यासु मीमांसातिगरीयसी । ततोपि तर्कशास्त्राणि पुराणं तेभ्य एव च

अठरा विद्यांमध्ये मीमांसा अत्यंत श्रेष्ठ मानली जाते; त्याहूनही वर तर्कशास्त्रे, आणि त्यांच्याही वर पुराण आहे.

Verse 50

ततोपि धर्मशास्त्राणि तेभ्यो गुर्वी श्रुतिर्द्विज । ततोप्युपनिषच्छ्रेष्ठा गायत्री च ततोधिका

त्याहूनही श्रेष्ठ धर्मशास्त्रे; त्यांहूनही अधिक गुरुतर, हे द्विजा, श्रुती आहे। त्याहूनही श्रेष्ठ उपनिषदे; आणि त्यांहूनही अधिक श्रेष्ठ गायत्री आहे.

Verse 51

दुर्लभा सर्वमंत्रेषु गायत्री प्रणवान्विता । न गायत्र्याधिकं किंचित्त्रयीषु परिगीयते

सर्व मंत्रांमध्ये प्रणवयुक्त गायत्री अत्यंत दुर्लभ आहे। त्रयी वेदांत गायत्रीपेक्षा अधिक श्रेष्ठ असे काहीही गाईले जात नाही.

Verse 52

न गायत्री समो मंत्रो न काशी सदृशी पुरी । न विश्वेश समं लिंगं सत्यंसत्यं पुनःपुनः

गायत्रीसमान मंत्र नाही; काशीसारखी पुरी नाही; विश्वेशासमान लिंग नाही—हे सत्य, सत्य, पुन्हा पुन्हा सत्य.

Verse 53

गायत्री वेदजननी गायत्री ब्राह्मणप्रसूः । गातारं त्रायते यस्माद्गायत्री तेन गीयते

गायत्री वेदांची जननी आहे; गायत्री ब्राह्मणांची प्रसूती आहे। कारण ती गाणारा/जप करणारा (गाता) याचे रक्षण करते, म्हणून तिला ‘गायत्री’ म्हणतात.

Verse 54

वाच्यवाचकसंबंधो गायत्र्याः सवितुर्द्वयोः । वाच्योसौ सविता साक्षाद्गायत्रीवाचिकापरा

गायत्री आणि सविता—या दोघांमध्ये वाच्य-वाचक असा संबंध आहे। वाच्य तो साक्षात् सविता; आणि गायत्री ही परा वाचिका (अभिव्यक्त करणारी) आहे.

Verse 55

प्रभावेणैव गायत्र्याः क्षत्रियः कौशिको वशी । राजर्षित्वं परित्यज्य ब्रह्मर्षिपदमीयिवान्

गायत्रीच्या केवळ प्रभावाने वशीभूत कौशिक—क्षत्रिय असूनही—राजर्षित्व सोडून ब्रह्मर्षिपदास प्राप्त झाला।

Verse 56

सामर्थ्यं प्राप चात्युच्चैरन्यद्भुवनसर्जने । किं किं न दद्याद्गायत्री सम्यगेवमुपासिता

त्याने अन्य भुवनांची सृष्टी करण्याइतकेही अत्युच्च सामर्थ्य मिळविले. अशा रीतीने सम्यक् उपासिलेली गायत्री काय देत नाही?

Verse 57

न ब्राह्मणो वेदपाठान्न शास्त्रपठनादपि । देव्यास्त्रिकालमभ्यासाद्बाह्मणः स्याद्धि नान्यथा

फक्त वेदपाठाने किंवा शास्त्रवाचनाने कोणी खरा ब्राह्मण होत नाही; देवी (गायत्री)चा त्रिकाल अभ्यास केल्यानेच ब्राह्मण होतो—अन्यथा नाही.

Verse 58

गायत्र्येव परं विष्णुर्गायत्र्येव परःशिवः । गायत्र्येव परोब्रह्मा गायत्र्येव त्रयी ततः

गायत्रीच परम विष्णू आहे, गायत्रीच परम शिव आहे; गायत्रीच परम ब्रह्मा आहे—म्हणून गायत्रीच त्रयी (त्रिदेव व त्रिवेद) आहे.

Verse 59

देवत्रयं स भगवानंशुमाली दिवाकरः । सर्वेषां महसां राशिः कालकालप्रवर्तकः

किरणमालाधारी दिनकर तो भगवान् सूर्यच देवत्रय आहे; तो सर्व तेजांचा राशी आणि काळ व त्याच्या चक्रांचा प्रवर्तक आहे.

Verse 60

अर्कमुद्दिश्य सततमस्मल्लोकनिवासिनः । श्रुतिं ह्युदाहरंतीमां सारासारविवेकिनः

सूर्याकडे दृष्टि ठेवून, आपल्या लोकातील निवासी, सार‑असाराचा विवेक करणारे, ही वैदिक श्रुती सतत उद्धृत करीत असतात।

Verse 61

एषो ह देवः प्रदिशोनु सर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्भे अंतः । स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जानास्तिष्ठति सर्वतोमुखः

हा देव सर्व दिशांत व्यापलेला आहे; तो प्रथमज असून गर्भांतही अंतःस्थित आहे। तोच जन्मलेला, तोच जन्म घेणारा; अंतर्मुख होऊन तो सर्वतोमुख उभा आहे।

Verse 62

सदैवमुपतिष्ठेरन्सौरसूक्तैरतंद्रिताः । ये नमंत्यत्र ते विप्रा विप्रा भास्करसन्निभाः

सौरसूक्तांनी, आळस न करता, ते सदैव (सूर्याची) उपासना करोत. येथे जे ब्राह्मण नमस्कार करतात, ते भास्करासारखे तेजस्वी ब्राह्मण होतात।

Verse 63

पुष्यार्केप्यथ हस्तार्के मूलार्केप्यथवा द्विज । उत्तरार्केऽथ यत्कार्यं तत्फलत्येव नान्यथा

हे द्विजा! पुष्यार्क, हस्तार्क, मूलार्क किंवा उत्तरार्क—या दिवशी जे कार्य केले जाते ते निश्चयाने फळते; अन्यथा नाही।

Verse 64

पौषे मास्यर्कदिवसे यः स्नात्वा भास्करोदये । दानहोमंजपंकुर्यादर्चामर्कस्य सुव्रत

हे सुव्रता! पौष महिन्यात अर्कदिवशी जो भास्करोदयास स्नान करून दान, होम व जप करतो आणि सूर्याची अर्चना करतो, तो (निश्चित पुण्य) प्राप्त करतो।

Verse 65

श्रद्धावानेकभक्तश्च कामक्रोधविवर्जितः । सहाप्सरोभिर्द्युतिमान्स वसेदत्र भोगवान्

जो श्रद्धावान, एकनिष्ठ भक्त आणि काम-क्रोधरहित आहे, तो येथे अप्सरांसह तेजस्वी होऊन वास करतो व दिव्य भोगसुखांचा उपभोग घेतो।

Verse 66

अयने विषुवे चापि षडशीतिमुखेषु वा । विष्णुपद्यां च ये दद्युर्महादानानि सुव्रताः

अयन, विषुव, षडशीतिमुख तसेच विष्णुपदीच्या दिवशी जे सुव्रती महादान करतात, ते श्रेष्ठ व्रतधारी म्हणून स्तुत्य आहेत।

Verse 67

तिलाञ्जुह्वति साज्यांश्च ब्राह्मणान्भोजयंति च । पितॄनुद्दिश्य च श्राद्धं ये कुर्वंति विपश्चितः

जे विवेकी घृतासह तिळाची आहुती देतात, ब्राह्मणांना भोजन घालतात आणि पितरांच्या उद्देशाने श्राद्ध करतात, त्यांचा धर्म पुण्यसमृद्ध ठरतो।

Verse 68

महापूजां च ये कुर्युर्महामंत्राञ्जपंति च । तेऽत्र वैकर्तने लोके विकर्तनसमप्रभा

जे महापूजा करतात आणि महामंत्रांचा जप करतात, ते येथे वैकर्तन-लोकी विकर्तन (सूर्य) समान प्रभेने उजळतात।

Verse 69

न दरिद्रा न च दुःखार्ता न व्याधि परिपीडिताः । संक्रमेष्वर्कभक्ता ये न विरूपा न दुर्भगाः

संक्रांतीच्या वेळी जे अर्क (सूर्य) भक्त असतात, ते न दरिद्री, न दुःखार्त, न रोगपीडित; ते न कुरूप, न दुर्भाग्यवान असतात।

Verse 70

संक्रमेषु न यैर्दत्तं न स्नातं तीर्थवारिषु । विशेषहोमो न कृतः कपिलाज्याप्लुतैस्तिलैः

जे संक्रांतीच्या वेळी दान देत नाहीत, तीर्थजलात स्नान करीत नाहीत, आणि कपिला गायीच्या तुपात भिजविलेल्या तिळांनी विशेष होमही करीत नाहीत—

Verse 71

ते दृश्यंते प्रतिद्वारं विहीन नयनाननाः । देहिदेहीति जल्पंतो देहिनः सपटच्चराः

ते प्रत्येक दाराशी दिसतात—डोळे व मुख नसलेले; ‘दे, दे’ असे बडबडत, देहधारी जीव चिंध्यांत फिरत राहतात।

Verse 72

समं कृष्णलकेनापि यो दद्यात्कांचनं कृती । सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे स वसेदत्र पुण्यभाक्

समर्थ पुरुषाने सूर्यग्रहणकाळी कुरुक्षेत्रात कृष्णलाएवढे जरी सुवर्ण दान केले, तरी तो येथे महान पुण्याचा भागी होऊन वास करतो।

Verse 73

सर्वं गंगासमं तोयं सर्वे ब्रह्मसमा द्विजाः । सर्वं देयं स्वर्णसमं राहुग्रस्ते दिवाकरे

दिवाकर सूर्य राहूने ग्रासला असता सर्व पाणी गंगेसमान, सर्व द्विज ब्रह्मासमान, आणि प्रत्येक दान सुवर्णदानासमान होते।

Verse 74

दत्तं जप्तं हुतं स्नातं यत्किंचित्सदनुष्ठितम् । भानूपरागे श्राद्धादि तद्धेतुर्ब्रध्न संनिधे

सूर्यग्रहणकाळी विधिपूर्वक जे काही केले जाते—दान, जप, होम, स्नान व श्राद्धादी—ते सर्व ब्रध्न (सूर्य) यांच्या सन्निधीत परम फलदायी ठरते।

Verse 75

रविवारे संक्रमश्चेदुपरागोऽथवाभवेत् । तदा यदर्जितं पुण्यं तदिहाक्षयमाप्यते

रविवारी संक्रांत किंवा ग्रहण आले, तर त्या वेळी जे पुण्य अर्जित होते ते याच जन्मी अक्षय फल देणारे ठरते।

Verse 76

भानुवारो यदा षष्ठ्यां सप्तम्यामथ जायते । तदा यत्सुकृतं कर्म कृतं तदिह भुज्यते

जेव्हा रविवार षष्ठी किंवा सप्तमी तिथीस येतो, तेव्हा त्या वेळी केलेल्या सुकृत कर्माचे फळ इहलोकीच भोगास येते।

Verse 77

हंसो भानुः सहस्रांशुस्तपनस्तापनो रवि । विकर्तनो विवस्वांश्च विश्वकर्मा विभावसुः

हंस, भानु, सहस्रांशु, तपन, तापनो, रवि; विकर्तन, विवस्वान, विश्वकर्मा आणि विभावसु—ही सूर्यदेवाची नावे आहेत।

Verse 78

विश्वरूपो विश्वकर्ता मार्तंडो मिहिरोंऽशुमान् । आदित्यश्चोष्णगुः सूर्योऽर्यमा ब्रध्नो दिवाकरः

विश्वरूप, विश्वकर्ता, मार्तंड, मिहिर, अंशुमान; आदित्य, उष्णगु, सूर्य, अर्यमा, ब्रध्न आणि दिवाकर—ही सूर्यदेवाची नावे आहेत।

Verse 79

द्वादशात्मा सप्तहयो भास्करो हस्करः खगः । सुरः प्रभाकरः श्रीमांल्लोकचक्षुर्ग्रहेश्वरः

द्वादशात्मा, सप्तहय, भास्कर, हस्कर, खग; सुर, प्रभाकर, श्रीमान, लोकचक्षु आणि ग्रहेश्वर—ही सूर्यदेवाची नावे आहेत।

Verse 80

त्रिलोकेशो लोकसाक्षीतमोरिः शाश्वतः शुचिः । गभस्तिहस्तस्तीव्रांशुस्तरणिः सुमहोरणिः

त्रिलोकेश, लोकसाक्षी, तमोरि, शाश्वत, शुचि; गभस्तिहस्त, तीव्रांशु, तरणि आणि सुमहोरणि—ही सूर्यदेवांची पवित्र नावे आहेत।

Verse 81

द्युमणिर्हरिदश्वोर्को भानुमान्भयनाशनः । छन्दोश्वो वेदवेद्यश्च भास्वान्पूषा वृषाकपिः

द्युमणि, हरिदश्व, अर्क, भानुमान, भयनाशन; छन्दोश्व, वेदवेद्य, भास्वान, पूषा आणि वृषाकपि—ही सूर्यदेवांची नावे आहेत।

Verse 82

एकचक्ररथो मित्रो मंदेहारिस्तमिस्रहा । दैत्यहा पापहर्ता च धर्मोधर्म प्रकाशकः

एकचक्ररथ, मित्र, मन्देहांचा संहारक, तमिस्रा-अंधकारनाशक; दैत्यहा, पापहर्ता आणि धर्म-अधर्म प्रकाशक—ही सूर्यदेवांची नावे आहेत।

Verse 83

हेलिकश्चित्रभानुश्च कलिघ्नस्तार्क्ष्यवाहनः । दिक्पतिः पद्मिनीनाथः कुशेशयकरो हरिः

हेलिक, चित्रभानु, कलिघ्न, तार्क्ष्यवाहन; दिक्पति, पद्मिनीनाथ, कुशेशयकर आणि हरि—ही सूर्यदेवांची पवित्र नावे आहेत।

Verse 84

घर्मरश्मिर्दुर्निरीक्ष्यश्चंडांशुः कश्यपात्मजः । एभिः सप्ततिसंख्याकैः पुण्यैः सूर्यस्य नामभिः

घर्मरश्मि, दुर्निरीक्ष्य, चंडांशु आणि कश्यपात्मज—सूर्याच्या या सत्तर पुण्य नामांनी सविताची स्तुती केली जाते।

Verse 85

प्रणवादि चतुर्थ्यंतैर्नमस्कार समन्वितैः । प्रत्येकमुच्चरन्नाम दृष्ट्वादृष्ट्वा दिवाकरम्

ॐ पासून आरंभ करून चतुर्थी-प्रत्यय (—ाय) युक्त ‘नमः’सहित प्रत्येक नाम क्रमाने उच्चारावे आणि दिवाकर सूर्याचे वारंवार दर्शन घ्यावे।

Verse 86

विगृह्य पाणियुग्मेन ताम्रपात्रं सुनिर्मलम् । जानुभ्यामवनिं गत्वा परिपूर्य जलेन च

दोन्ही हातांनी अतिशय स्वच्छ तांब्याचे पात्र घेऊन, गुडघ्यावर भूमीवर जाऊन, ते पात्र पाण्याने पूर्ण भरावे।

Verse 87

करवीरादि कुसुमै रक्तचंदनमिश्रितैः । दूर्वांकुरैरक्षतैश्च निक्षिप्तैः पात्रमध्यतः

करवीर इत्यादी फुले रक्तचंदनात मिसळून, दूर्वांकुर व अक्षत घेऊन, ते पात्राच्या मध्यभागी ठेवावेत।

Verse 88

दद्यादर्घ्यमनर्घ्याय सवित्रे ध्यानपूर्वकम् । उपमौलि समानीय तत्पात्रं नान्यदृङ्मनाः

ध्यानपूर्वक सविता देवाला अनमोल अर्घ्य अर्पण करावे; ते पात्र मस्तकाच्या शिखरापर्यंत उचलून, दृष्टी व मन अन्यत्र जाऊ देऊ नये।

Verse 89

प्रतिमंत्रं नमस्कुर्यादुदयास्तमये रविम् । अनया नामसप्तत्या महामंत्ररहस्यया

प्रत्येक मंत्रासह सूर्योदय व सूर्यास्तकाळी रविला नमस्कार करावा—महामंत्राच्या रहस्यरूप या सत्तर नामांच्या स्तोत्राने।

Verse 90

एवं कुर्वन्नरो जातु न दरिद्रो न दुःखभाक् । व्याधिभिर्मुच्यते घोरैरपिजन्मांतरार्जितैः

जो मनुष्य अशा प्रकारे आचरण करतो तो कधीही दरिद्री होत नाही, ना दुःखाचा भागी होतो. तो भयंकर व्याधींमधूनही मुक्त होतो, जरी त्या पूर्वजन्मार्जित असल्या तरीही.

Verse 91

विनौषधैर्विना वैद्यैर्विनापथ्यपरिग्रहैः । कालेन निधनं प्राप्तः सूर्यलोके महीयते

औषधे न घेता, वैद्यांशिवाय आणि पथ्यनियम न स्वीकारताही, नियत काळी देहांत झाल्यावर तो सूर्यलोकी मान पावतो.

Verse 92

इत्येकदेशः कथितो भानुलोकस्य सत्तम । महातेजोनिधेरस्य कोविशेषमवैत्यहो

हे सत्पुरुषश्रेष्ठा! अशा रीतीने भानुलोकाचा केवळ एक अंश सांगितला आहे. या महातेजाच्या निधीची विशेष महिमा कोण पूर्णपणे जाणू शकेल?

Verse 93

स्वकर्णविषयीकुर्वन्नितिपुण्यकथामिमाम् । क्षणादालोकयांचक्रे महेंद्रस्य महापुरीम्

ही पुण्यकथा कानांनी ऐकून घेताच, त्याने क्षणार्धातच महेंद्र (इंद्र) याची महान पुरी पाहिली.

Verse 94

अगस्तिरुवाच । श्रुत्वा सौरीं कथमेतामप्सरोलोकसंयुताम् । न दरिद्रो भवेत्क्वापि नाधर्मेषु प्रवर्तते

अगस्त्य म्हणाले: अप्सरोलोकाशी संयुक्त अशी ही सौरी कथा ऐकली की मनुष्य कुठेही दरिद्री होत नाही आणि अधर्माकडे प्रवृत्त होत नाही.

Verse 95

ब्राह्मणैः सततं श्राव्यमिदमाख्यानमुत्तमम् । वेदपाठेन यत्पुण्यं तत्पुण्यफलदायकम्

हे उत्तम आख्यान ब्राह्मणांनी सदैव पठावे व ऐकावे. वेदपाठाने जे पुण्य मिळते, त्याच पुण्याचे फल हे प्रदान करते.

Verse 96

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शृण्वंतोऽध्यायमुत्तमम् । पातकानि विसृज्येह गतिं यास्यंत्यनुत्तमाम्

ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य हे उत्तम अध्याय ऐकतात ते इथेच पातके टाकून अनुत्तम गतीस प्राप्त होतात.