Adhyaya 18

Verse 1

अगस्तिरुवाच । इति शृण्वन्कथां रम्यां शिवशर्माऽथ माथुरः । मुक्तिपुर्यां सुसंस्नातो मायापुर्यां गतासुकः

अगस्ती म्हणाले—अशी रम्य कथा ऐकत असता मथुरेचा शिवशर्मा मुक्तिपुरीत उत्तम स्नान करून हर्षित मनाने मायापुरीकडे निघून गेला।

Verse 2

नेत्रयोः प्राघुणी चक्रे ततः सप्तर्षिमंडलम् । व्रजन्स वैष्णवं लोकमंते विष्णुपुरीक्षणात्

त्यानंतर त्याने डोळ्यांसमोर सप्तर्षिमंडळाचे दर्शन घेतले; आणि पुढे विष्णुपुरीच्या दर्शनाने अखेरीस वैष्णव लोकास प्राप्त झाला।

Verse 3

उवाच च प्रसन्नात्मा स्तुतश्चारणमागधैः । प्रार्थितो देवकन्याभिस्तिष्ठ तिष्ठेति चक्षणम्

तो प्रसन्नचित्त होऊन बोलला; चारण व मागधांनी त्याची स्तुती केली; आणि देवकन्यांनी वारंवार विनविले—“क्षणभर थांबा, थांबा।”

Verse 4

स्थिता सुतासु निःश्वसस्य मंदभाग्या वयं त्विति । गतः पुण्यतमांल्लोकानसौ यत्पुण्यवत्तमः

सख्यांमध्ये उभ्या राहून त्या उसासा टाकून म्हणाल्या— “आम्ही खरोखर मंदभाग्य”; कारण तो परम पुण्यवान पुरुष पुण्यतम लोकांना गेला आहे।

Verse 5

इति शृणवन्मुखात्तासां वचनानि विमानगः । देवौ कस्यायमतुलो लोकस्तेजोमयः शुभः

त्यांच्या मुखातून ते शब्द ऐकून विमानस्थ प्रवासी विचारू लागला— “हे देवहो! हा अतुल, शुभ, तेजोमय लोक कोणाचा आहे?”

Verse 6

इति द्विजवचः श्रुत्वा प्रोचतुर्गणसत्तमौ । शिवशर्मञ्छिवमते सदा सप्तर्षयोमलाः

द्विजाचे वचन ऐकून ते दोघे श्रेष्ठ गण म्हणाले— “हे शिवशर्मा! शिवमतानुसार येथे सदा निर्मळ सप्तर्षी वास करतात।”

Verse 7

वसंतीह प्रजाः स्रष्टुं विनियुक्ताः प्रजासृजा । मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरङ्गिराः

प्रजा निर्माण करण्यासाठी प्रजापतीने नियुक्त केलेले येथे वास करतात— मरीचि, अत्रि, पुलह, पुलस्त्य, क्रतु आणि अंगिरा।

Verse 8

वसिष्ठश्च महाभागो ब्रह्मणो मानसाः सुताः । सप्त ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः

आणि महाभाग वसिष्ठही— हे ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र आहेत. पुराणांत हे ‘सप्त ब्रह्मा’ म्हणून निश्चयाने प्रसिद्ध आहेत।

Verse 9

संभूतिरनसूया च क्षमा प्रीतिश्च सन्नतिः । स्मृतिरूर्जा क्रमादेषां पत्न्यो लोकस्य मातरः

सम्भूती, अनसूया, क्षमा, प्रीती, सन्नती, स्मृती आणि ऊर्जा—या क्रमाने त्यांच्या पत्नी असून त्या लोकमाता म्हणून पूज्य आहेत।

Verse 10

एतेषां तपसा चैतद्धार्यते भुवनत्रयम् । उत्पाद्य ब्रह्मणा पूर्वमेते प्रोक्ता महर्षयः

या महात्म्यांच्या तपोबलाने हे त्रिभुवन धारण होते. पूर्वी ब्रह्म्याने त्यांना उत्पन्न करून ‘महर्षी’ असे घोषित केले.

Verse 11

प्रजाः सृजत रे पुत्रा नानारूपाः प्रयत्नतः । ततः प्रणम्य ब्रह्माणं तपसे कृतनिश्चयाः

“अरे पुत्रांनो, प्रयत्नपूर्वक नानारूप प्रजा निर्माण करा.” असे ऐकून त्यांनी ब्रह्माला प्रणाम करून तपासाठी दृढ निश्चय केला.

Verse 12

अविमुक्तं समासाद्य क्षेत्रंक्षेत्रज्ञधिष्ठितम् । मुक्तये सर्वजंतूनामविमुक्तं शिवेन यत्

ते अविमुक्त या पवित्र क्षेत्रास पोहोचले—क्षेत्रज्ञाच्या अधिष्ठानाने युक्त; जे शिवाने सर्व प्राण्यांच्या मुक्तीसाठी ‘अविमुक्त’ म्हणून ठरविले आहे।

Verse 13

प्रतिष्ठाप्य च लिंगानि ते स्वनाम्नांकितानि च । शिवेति परया भक्त्या तेपुरुग्रं तपो भृशम

त्यांनी आपल्या-आपल्या नावांनी अंकित लिंगांची स्थापना केली; आणि ‘शिव’ असा जयघोष करीत पराभक्तीने अत्यंत उग्र तप केले।

Verse 15

प्राजापत्येऽत्र ते लोके वसंत्युज्ज्वलतेजसः । गोकर्णेशस्य सरसः प्रत्यक्तीरे प्रतिष्ठितम्

येथे या प्राजापत्य लोकी उज्ज्वल तेजस्वी जन वसतात. गोकर्णेश सरोवराच्या पश्चिम तीरावर हे पुण्यस्थान प्रतिष्ठित आहे.

Verse 16

लिंगमत्रीश्वरं दृष्ट्वा ब्रह्मतेजोभिवर्धते । कर्कोट वाप्या ईशाने मरीचेः कुंडमुत्तमम्

अत्रीश्वर नामक लिंगाचे दर्शन घेतल्याने ब्रह्मतेज वाढते. ईशान दिशेस कर्कोटा वापी आणि मरीचीचे उत्तम कुंड आहे.

Verse 17

तत्र स्नात्वा नरो भक्त्त्या भ्राजते भास्करो यथा । मरीचीश्वर संज्ञं तु तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम्

तेथे भक्तीने स्नान केल्यास मनुष्य सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होतो. तेथे मरीचीश्वर नावाचे लिंग प्रतिष्ठित आहे.

Verse 18

तल्लिंगदर्शनाद्विप्र मारीचं लोकमाप्नुयात् । कांत्या मरीचिमालीव शोभते पुरुषर्षभः

हे विप्र! त्या लिंगाच्या दर्शनाने मरीच लोक प्राप्त होतो. पुरुषश्रेष्ठ किरणमाळा धारण केल्यासारखा कांतिने शोभतो.

Verse 19

पुलहेश पुलस्त्येशौ स्वर्गद्वारस्य पश्चिमे । तौ दृष्ट्वा मनुजो लोके प्राजापत्ये महीयते

पुलहेश व पुलस्त्येश हे स्वर्गद्वाराच्या पश्चिमेस आहेत. त्या दोघांचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य प्राजापत्य लोकी मान पावतो.

Verse 20

हरिकेशवने रम्ये दृष्ट्वैवांगिरसेश्वरम् । इह लोके वसेद्विप्र तेजसापरिबृंहितः

रम्य हरिकेशव वनात अङ्गिरसेश्वराचे केवळ दर्शन होताच ब्राह्मण याच लोकी दिव्य तेजाने परिपुष्ट होऊन निवास करतो.

Verse 21

वरणायास्तटे रम्ये दृष्ट्वा वासिष्ठमीश्वम् । क्रत्वीश्वरं च तत्रैव लभते वसतिं त्विह

वरणा नदीच्या रम्य तटावर वासिष्ठेश्वराचे दर्शन करून आणि तेथेच क्रत्वीश्वराचेही दर्शन घेतल्यास, मनुष्य याच लोकी स्थिर निवास व कल्याण प्राप्त करतो.

Verse 22

काश्यामेतानि लिंगानि सेवितानि शुभैषिभिः । मनोभिवांछितं दद्युरिह लोके परत्र च

काशीत ही लिंगे शुभेच्छुकांनी सेविली-पूजिली आहेत; ती याच लोकी आणि परलोकीही मनोवांछित फल देतात.

Verse 23

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाभाग तिष्ठते सात्र सुंदरी । अरुंधती महापुण्या पतिव्रतपरायणा

गण म्हणाले— हे महाभाग शिवशर्मन्! येथे ती सुंदरी अरुंधती वास करते; ती महापुण्यवती व पतिव्रतधर्मास पूर्णतः समर्पित आहे.

Verse 24

यस्याः स्मरणमात्रेण गंगास्नान फलं लभेत् । अंतःपुरचरैर्द्वित्रैः पवित्रैः सहितो विभुः

जिच्या केवळ स्मरणाने गंगास्नानाचे फळ मिळते; तो विभु अंतःपुरातील दोन-तीन पवित्र परिचारकांसह (येथे) विराजमान आहे.

Verse 25

सदा नारायणो देवो यस्याश्चक्रे कथां मुदा । कमलायाः पुरोभागे पातिव्रत्य सुतोषितः

तिच्या पातिव्रत्याने सदैव संतुष्ट झालेल्या नारायणदेवांनी कमला (लक्ष्मी) हिच्या समोर, अग्रस्थानी, आनंदाने तिची कथा सांगितली।

Verse 26

पतिव्रतास्वरुंधत्याः कमले विमलाशयः । यथास्ति न तथाऽन्यस्याः कस्याश्चित्कापि भामिनि

हे कमले, हे सुंदरी! पतिव्रता अरुंधतीच्या अंतःकरणातील जी निर्मळ शुद्धता आहे, तशी कोणत्याही अन्य स्त्रीमध्ये कुठेही नाही।

Verse 27

न तद्रूपं न तच्छीलं न तत्कौलीन्यमेव च । न तत्कलासुकौशल्यं पत्युः शुश्रूषणं न तत्

तसे रूप नाही, तसे शील नाही, तसे कुलीनत्वही नाही; कलांतील तशी सूक्ष्म कुशलता नाही, आणि पतीची तशी समर्पित शुश्रूषाही नाही।

Verse 28

न माधुर्यं न गांभीर्यं न चार्यपरितोषणम् । अरुंधत्या यथा देवि तथाऽन्यासां क्वचित्प्रिये

तशी मधुरता नाही, तशी गांभीर्यताही नाही, आणि श्रेष्ठांना संतुष्ट करण्याची तशी शक्तीही नाही—हे देवी, हे प्रिये—जशी अरुंधतीमध्ये आहे, तशी अन्य स्त्रियांमध्ये कुठेही नाही।

Verse 29

धन्यास्ता योषितो लोके सभाग्याः शुद्धबुद्धयः । अरुंधत्याः प्रसंगे या नामापि परिगृह्णते

या स्त्रिया या लोकी धन्य आहेत—सौभाग्यवती व शुद्धबुद्धी—ज्या अरुंधतीच्या प्रसंगात तिचे नावसुद्धा श्रद्धेने ग्रहण करतात।

Verse 30

यदा पतिव्रतानां तु कथास्मद्भवने भवेत् । तदा प्राथमिकीं रेखामेषाऽलंकुरुते सती

जेव्हा आमच्या घरी पतिव्रतांच्या पुण्यकथेचे पठण होते, तेव्हाच ही सती स्त्री यथोचित प्रथम मंगलरेषा अलंकृत करते।

Verse 31

ब्रुवतोरिति संकथां तथा गणयोर्वैष्णवयोर्मुदावहाम् । ध्रुवलोकौपागतस्ततो नयनातिथ्यमतथ्यवर्जितः

ते दोन्ही वैष्णव गण आनंददायी कथा सांगत असता, त्याने ध्रुवलोकास प्राप्त झालेल्या पुरुषाचे दर्शन घेतले—नेत्रांना अतिथीसारखा, सत्य व निर्दोष।