Adhyaya 38

Verse 1

स्कंद उवाच । विवाहा ब्राह्म दैवार्षाः प्राजापत्यासुरौ तथा । गांधर्वो राक्षसश्चापि पैशाचोऽष्टम उच्यते

स्कंद म्हणाले: ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, आसुर, गांधर्व, राक्षस आणि आठवा पैशाच असे आठ प्रकारचे विवाह सांगितले आहेत.

Verse 2

स ब्राह्मो वरमाहूय यत्र कन्या स्वलंकृता । दीयते तत्सुतः पूयात्पुरुषानेकविंशतिम्

हा ब्राह्म-विवाह म्हणतात—जिथे वरास बोलावून, अलंकृत कन्या त्यास अर्पण केली जाते. त्या संयोगातून जन्मलेला पुत्र एकवीस पिढ्यांतील पुरुषांना पावन करतो.

Verse 3

यज्ञस्थायर्त्विजे दैवस्तज्जःपाति चतुर्दश । वरादादाय गोद्वंद्वमार्षस्तज्जः पुनाति षट्

यज्ञात कार्यरत ऋत्विजाला कन्यादान करणे हा दैव-विवाह; त्यातून जन्मलेला पुत्र चौदा पिढ्यांचे रक्षण करतो. जिथे वराकडून गायींचे जोडपे घेतले जाते तो आर्ष-विवाह; त्यातून जन्मलेला पुत्र सहा पिढ्या पावन करतो.

Verse 4

सहोभौ चरतां धर्ममित्युक्त्वा दीयतेर्थिने । यत्र कन्या प्राजापत्यस्तज्जो वंशान्पुनाति षट्

‘तुम्ही दोघेही एकत्र धर्माचरण करा’ असे म्हणून जिथे योग्य वराला कन्या दिली जाते तो प्राजापत्य-विवाह; त्यातून जन्मलेला पुत्र सहा वंशपरंपरा पावन करतो.

Verse 5

चत्वार एते विप्राणां धर्म्याः पाणिग्रहाः स्मृताः । आसुरः क्रयणाद्द्रव्यैर्गांधर्वोन्योन्य मैत्रतः

हे चारही ब्राह्मणांचे धर्म्य पाणिग्रह (विवाह) म्हणून स्मृत आहेत. आसुर-विवाह धनाने खरेदीसारखा होतो, आणि गांधर्व-विवाह परस्पर प्रेमामुळे होतो.

Verse 6

प्रसह्यकन्याहरणाद्राक्षसो निंदितः सताम् । छलेन कन्याहरणात्पैशाचो गर्हितोऽष्टमः

बलपूर्वक कन्याहरणातून होणारा राक्षस-विवाह सत्पुरुषांनी निंदिला आहे. छलाने कन्याहरणातून होणारा पैशाच—आठवा—तोही गर्ह्यच आहे.

Verse 7

प्रायः क्षत्रविशोरुक्ता गांधर्वासुरराक्षसाः । अष्टमस्त्वेष पापिष्ठः पापिष्ठानां च संभवेत्

गांधर्व, आसुर व राक्षस हे विवाहप्रकार प्रायः क्षत्रिय व वैश्यांसाठी सांगितले आहेत. पण हा आठवा प्रकार अत्यंत पापिष्ठ आहे; तो महापापी लोकांतच उद्भवतो.

Verse 8

सवर्णया करो ग्राह्यो धार्यः क्षत्रियया शरः । प्रतोदो वैश्यया धार्यो वासोंतः पज्जया तथा

स्ववर्ण स्त्रीसोबत पाणिग्रहण (हात धरणे) करावे. क्षत्रिया स्त्रीसोबत बाण धारण करावा, वैश्य स्त्रीसोबत प्रतोद (अंकुश/चाबूक) धारण करावा, आणि शूद्रा स्त्रीसोबत वस्त्राचा पदर/काठ धरावा.

Verse 9

असवर्णस्त्वेष विधिः स्मृतो दृष्टश्च वेदने । सवर्णाभिस्तु सर्वाभिः पाणिर्ग्राह्यस्त्वयं विधिः

असवर्ण (भिन्न वर्ण) विवाहांत हा विधी स्मृतिग्रंथांत सांगितला आहे व शास्त्रोपदेशातही दिसतो. पण सवर्ण स्त्रियांबाबत येथे नियम असा की केवळ पाणिग्रहणच करावे.

Verse 10

धर्म्यैर्विवाहैर्जायंते धर्म्या एव शतायुषः । अधर्म्यैर्धर्मरहिता मंदभाग्यधनायुषः

धर्म्य विवाहांपासून धर्मयुक्त संतती जन्मते, जी शतायुषी होते. अधर्म्य विवाहांपासून धर्मरहित संतती जन्मते—जिचे भाग्य, धन व आयुष्य अल्प असते.

Verse 11

ऋतुकालाभिगमनं धर्मोयं गृहिणः परः । स्त्रीणां वरमनुस्मृत्य यथाकाम्यथवा भवेत्

ऋतुकाळी पत्नीसमागम हा गृहस्थाचा परम धर्म आहे. स्त्रीचे हित स्मरून, तिच्या इच्छेनुसार संग करावा; अन्यथा संयम ठेवावा.

Verse 12

दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यं परं मतम् । श्राद्धाहः सर्वपर्वाणि यत्नात्त्याज्यानि धीमता

पुरुषांस दिवसा संगम परम आयु-क्षयकारक मानला आहे. श्राद्धदिनी व सर्व पर्वकाळी विवेकी पुरुषाने तो यत्नपूर्वक टाळावा.

Verse 13

तत्र गच्छन्स्त्रियं मोहाद्धर्मात्प्रच्यवते परात्

त्या प्रसंगी मोहाने स्त्रीकडे जाणारा पुरुष परम धर्मापासून च्युत होतो.

Verse 14

ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः । स सदा ब्रह्मचारी च विज्ञेयः सद्गृहाश्रमी

जो केवळ ऋतुकाळीच (पत्नीसमागमास) जातो आणि स्वधर्मपत्नीमध्येच रत असतो, तो नित्य ब्रह्मचारीसमान—खरा गृहाश्रमी—समजावा.

Verse 15

ऋतुः षोडशयामिन्यश्चतस्रस्ता सुगर्हिताः । पुत्रास्तास्वपि या युग्मा अयुग्माः कन्यका प्रजाः

ऋतु सोळा रात्रींचा असतो; त्यांतील चार अत्यंत निंद्य आहेत. उरलेल्या रात्रींतही सम रात्री गर्भ राहिला तर पुत्र, आणि विषम रात्री राहिला तर कन्या संतती होते.

Verse 16

त्यक्त्वा चंद्रमसं दुःस्थं मघां पौष्णं विहाय च । शुचिः सन्निर्विशेत्पत्नीं पुन्नामर्क्षे विशेषतः । शुचिं पुत्रं प्रसूयेत पुरुषार्थप्रसाधकम्

अशुभ चंद्रदिवस टाळून आणि मघा व पौष्ण नक्षत्रही वर्ज्य करून, शुचिर्भूत होऊन—विशेषतः पुन्नाम नक्षत्री—पत्नीसमागम करावा. तेव्हा शुद्ध पुत्र जन्मेल, जो पुरुषार्थ साधणारा असेल.

Verse 17

आर्षे विवाहे गोद्वंद्वं यदुक्तं तन्न शस्यते । शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्या विक्रयपापकृत्

आर्ष-विवाहात सांगितलेले ‘गायींचे जोड’ हे किंमत मानून व्यवहार करणे प्रशंसनीय नाही. कन्येसाठी अगदी अल्प शुल्क घेतले तरी ते कन्या-विक्रयाचे पाप ठरते.

Verse 18

अपत्यविक्रयी कल्पं वसेद्विट्कृमिभोजने । अतो नाण्वपि कन्याया उपजीवेत्पिता धनम्

जो आपल्या अपत्याचा विक्रय करतो तो मल व कृमी भक्षण करावे लागणाऱ्या नरकात एक कल्प वास करतो. म्हणून कन्येमुळे मिळालेल्या धनाच्या अणुमात्रावरही पित्याने उपजीविका करू नये.

Verse 19

स्त्रीधनान्युपजीवंति ये मोहादिह बांधवाः । न केवलं निरयगास्तेषामपि हि पूर्वजाः

जे नातेवाईक मोहाने येथे स्त्रीधनावर उपजीविका करतात, ते केवळ स्वतःच नरकगामी होत नाहीत; त्यांच्या पूर्वजांनाही अधःपात होतो.

Verse 20

पत्या तुष्यति यत्र स्त्री तुष्येद्यत्र स्त्रिया पतिः । तत्र तुष्टा महालक्ष्मीर्निवसेद्दानवाऽरिणा

जिथे स्त्री पतीने संतुष्ट असते आणि जिथे पती स्त्रीमुळे संतुष्ट असतो, तिथे दानवांचा शत्रू विष्णूसह प्रसन्न महालक्ष्मी निवास करते.

Verse 21

वाणिज्यं नृपतेः सेवा वेदानध्यापनं तथा । कुविवाहः क्रियालोपः कुले पतनहेतवः

व्यापार, राजाची सेवा आणि उपजीविकेसाठी वेदाध्यापन; तसेच कुविवाह व विधिनिष्ठ कर्मांचा लोप—हे कुलपतनाची कारणे आहेत.

Verse 22

कुर्याद्वैवाहिके वह्नौ गृह्यकर्मान्वहं गृही । पंचयज्ञक्रियां चापि पक्तिं दैनंदिनीमपि

गृहस्थाने विवाहाग्नीमध्ये दररोज गृह्यकर्मे करावीत; तसेच पंचयज्ञांची क्रिया आणि नित्य अन्नपाक व अर्पणही करावे।

Verse 23

गृहस्थाश्रमिणः पंच सूना कर्म दिने दिने । कंडनी पेषणी चुल्ली ह्युदकुंभस्तु मार्जनी

गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्याच्या दैनंदिन कर्मात पाच ‘सूना’ असतात—कंडनी, पेषणी, चुली, उदकुंभ आणि मार्जनी (झाडू).

Verse 24

तासां च पंचसूनानां निराकरणहेतवः । क्रतवः पंच निर्दिष्टा गृहि श्रेयोभिवर्धनाः

त्या पाच सूना-जन्य दोषांचे निराकरण करण्यासाठी पाच यज्ञ सांगितले आहेत; ते गृहस्थाचे कल्याण व श्रेय वाढवितात।

Verse 25

पाठनं ब्रह्मयज्ञः स्यात्तर्पणं च पितृ क्रतुः । होमो दैवो बलिर्भौतोऽतिथ्यर्चा नृक्रतुः क्रमात्

पाठ/स्वाध्याय हा ब्रह्मयज्ञ; तर्पण हा पितृयज्ञ; अग्निहोम हा देवयज्ञ; बलिदान हा भूतयज्ञ; आणि अतिथिपूजन हा नृयज्ञ—असा क्रम आहे।

Verse 26

पितृप्रीतिं प्रकुर्वाणः कुर्वीत श्राद्धमन्वहम् । अन्नोदकपयोमूलैः फलैर्वापि गृहाश्रमी

पितरांच्या प्रीत्यर्थ गृहस्थाने दररोज श्राद्ध करावे—यथाशक्ती अन्न, पाणी, दूध, कंदमुळे किंवा फळे यांद्वारे।

Verse 27

गोदानेन च यत्पुण्यं पात्राय विधिपूर्वकम् । सत्कृत्य भिक्षवे भिक्षां दत्त्वा तत्फलमाप्नुयात्

विधिपूर्वक योग्य पात्रास गोदान केल्याने जे पुण्य मिळते, तेच फळ भिक्षुकाचा सत्कार करून त्यास आदराने भिक्षा दिल्याने प्राप्त होते.

Verse 28

तपोविद्यासमिद्दीप्ते हुतं विप्रास्य पावके । तारयेद्विघ्नसंघेभ्यः पापाब्धेरपि दुस्तरात्

तप व विद्या यांनी प्रज्वलित झालेल्या ब्राह्मणाच्या अग्नीत केलेले हवन, विघ्नसमूहांपासून व दुस्तर पापसागरातूनही पार नेते.

Verse 29

अनर्चितोऽतिथिर्गेहाद्भग्नाशो यस्य गच्छति । आजन्मसंचितात्पुण्यात्क्षणात्स हि बहिर्भवेत्

ज्याच्या घरातून अतिथी पूजन-सत्कार न मिळता आशाभंग होऊन निघून जातो, तो जन्मापासून साठवलेल्या पुण्यापासूनही क्षणात वंचित होतो.

Verse 30

सांत्वपूर्वाणि वाक्यानि शय्यार्थे भूस्तृणोदके । एतान्यपि प्रदेयानि सदाभ्यागत तुष्टये

आगंतुक संतुष्ट व्हावा म्हणून सांत्वनापूर्ण वचन, शय्यासाठी भूमी, तृण व पाणी—हेही नेहमी द्यावे.

Verse 31

गृहस्थः परपाकादी प्रेत्य तत्पशुतां व्रजेत् । श्रेयः परान्नपुष्टस्य गृह्णीयादन्नदो यतः

जो गृहस्थ परक्यांच्या शिजवलेल्या अन्नावर जगतो, तो मरणोत्तर त्यांच्या पशुत्वाला जातो. म्हणून परान्नावर पोसले जाण्यापेक्षा अन्नदाता होणे हेच श्रेयस्कर.

Verse 32

आदित्योढोऽतिथिः सायं सत्कर्तव्यः प्रयत्नतः । असत्कृतोन्यतो गच्छन्दुष्कृतं भूरि यच्छति

सूर्यास्ताच्या वेळी संध्याकाळी जो अतिथी येतो, त्याचा विशेष प्रयत्नाने सत्कार करावा. सत्कार न झाल्यास तो अन्यत्र गेल्यावर त्या घरास फार मोठे पाप लागते.

Verse 33

भुंजानोऽतिथिशेषान्नमिहायुर्धनभाग्भवेत् । प्रणोद्यातिथिमन्नाशी किल्बिषी च गृहाश्रमी

अतिथीच्या उरलेल्या अन्नाचे सेवन केल्याने येथे दीर्घायुष्य व धन-समृद्धी मिळते. पण अतिथीला हाकलून देऊन जो गृहस्थ स्वतः जेवतो, तो पापी ठरतो.

Verse 34

वैश्वदेवांत संप्राप्तः सूर्योढो वातिथिः स्मृतः । न पूर्वकाल आयातो न च दृष्टचरः क्वचित्

वैश्वदेवाच्या शेवटी सूर्यास्तासह जो येतो, तो ‘वातिथी’ (अचानक आलेला अतिथी) म्हणून ओळखला जातो. तो न पूर्वी आला असतो, न त्याचे आचरण पूर्वपरिचित असते.

Verse 35

बलिपात्रकरे विप्रे यद्यन्योतिथिरागतः । अदत्त्वा तं बलिं तस्मै यथाशक्त्यान्नमर्पयेत्

ब्राह्मणाच्या हातात बलिपात्र असताना दुसरा अतिथी आला, तर तो बळी त्याला न देता, यथाशक्ती त्याला अन्न अर्पण करावे.

Verse 36

कुमाराश्च स्ववासिन्यो गर्भिण्योऽतिरुजान्विताः । अतिथेरादितोप्येते भोज्या नात्र विचारणा

मुले, घरातील स्त्रिया, गर्भवती स्त्रिया आणि अतिशय आजारी—यांनाही अतिथीच्या आधीच भोजन द्यावे; येथे विचार करण्यास वाव नाही.

Verse 37

पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नात्यमृतं गृही । स्वार्थं पचन्नघं भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः

जो गृहस्थ प्रथम पितर, देव व मनुष्यांना अन्न अर्पण करून मग भोजन करतो, तो अमृतासमान भोग घेतो. पण जो केवळ स्वार्थासाठी शिजवतो, तो पापच खातो—फक्त पोटभरू ठरतो.

Verse 38

माध्याह्निकं वैश्वदेवं गृहस्थः स्वयमाचरेत् । पत्नी सायं बलिं दद्यात्सिद्धान्नैर्मंत्रवर्जितम्

मध्याह्नी गृहस्थाने स्वतः वैश्वदेव करावा. संध्याकाळी पत्नीने शिजलेल्या अन्नाने, मंत्र न म्हणता, बलि अर्पण करावी.

Verse 39

एतत्सायंतनं नाम वैश्वदेवं गृहाश्रमे । सायंप्रातर्भवेदेव वैश्वदेवं प्रयत्नतः

गृहाश्रमात यास ‘सायंतन वैश्वदेव’ असे म्हणतात. संध्याकाळी व सकाळी—दोन्ही वेळी—प्रयत्नपूर्वक वैश्वदेव करावा.

Verse 40

वैश्वदेवेन ये हीना आतिथ्येन विवर्जिताः । सर्वे ते वृषला ज्ञेयाः प्राप्तवेदा अपि द्विजाः

जे वैश्वदेव करीत नाहीत आणि अतिथिसत्कारही करीत नाहीत, ते सर्व वृषल समजावेत—ते द्विज असोत वा वेदज्ञ असोत तरीही.

Verse 41

अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुंजते ये द्विजाधमाः । इह लोकेन्नहीनाः स्युः काकयोनिं व्रजंत्यथ

जे अधम द्विज वैश्वदेव न करता भोजन करतात, ते या लोकी अन्नहीन होतात; आणि पुढे काकयोनीस प्राप्त होतात.

Verse 42

वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः । तद्धि कुर्वन्यथाशक्ति प्राप्नुयात्सद्गतिं पराम्

वेदोक्त स्वधर्मकर्म नित्य आलस्य न करता करावे। ते यथाशक्ती आचरल्यास मनुष्याला परम सद्गती प्राप्त होते.

Verse 43

षष्ठ्यष्टम्योर्वसेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । पंचदश्यां चतुर्दश्यां तथैव च भगेक्षुरे

षष्ठी व अष्टमी तिथीस पाप तेलात व मांसात नित्य वसते असे म्हणतात. तसेच चतुर्दशी व पंधराव्या तिथीस, आणि कामभोगातही (पापाचा वास मानला आहे)।

Verse 44

उदयं तं न चेक्षेत नास्तं यंतं न मध्यगम् । न राहुणोपसृष्टं च नांबुसंस्थं दिवाकरम्

सूर्य उदयास, अस्तास व मध्यान्ही पाहू नये. राहुग्रस्त (ग्रहणातील) सूर्यही पाहू नये, तसेच पाण्यात प्रतिबिंबित सूर्यही पाहू नये.

Verse 45

न वीक्षेतात्ममनोरूपमाशुधावेन्न वर्षति । नोल्लंघयेद्वत्सतंत्रीं न नग्नो जलमाविशेत्

स्वतःचे रूप आसक्तीने पाहू नये. पाऊस नसताना उगाच वेगाने धावू नये. वासराच्या बांधणीची दोरी ओलांडू नये, आणि नग्न होऊन पाण्यात उतरू नये.

Verse 46

देवतायतनं विप्रं धेनुं मधुमृदं घृतम् । जातिवृद्धं वयोवृद्धं विद्यावृद्धं तपस्विनम्

देवालय, ब्राह्मण, गाय, मधु, माती व तूप; तसेच जातीनं वृद्ध, वयानं वृद्ध, विद्येनं वृद्ध आणि तपस्वी—यांचा श्रद्धेने सत्कार व जपणूक करावी.

Verse 47

अश्वत्थं चैत्यवृक्षं च गुरुं जलभृतं घटम् । सिद्धान्नं दधिसिद्धार्थं गच्छन्कुर्यात्प्रदक्षिणम्

चालताना अश्वत्थ (पिंपळ), चैत्यवृक्ष, गुरु, जलभरलेला घट, शिजलेले अन्न, दही व मोहरी—हे धर्माचे मंगल आधार मानून श्रद्धेने प्रदक्षिणा करावी।

Verse 48

रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया । एकवासा न भुंजीत न भुंजीतोत्कटासने

रजस्वला स्त्रीशी संग करू नये; तसेच पत्नीबरोबर एकत्र भोजन करू नये। एकाच वस्त्रात भोजन करू नये, आणि उकडून बसूनही भोजन करू नये।

Verse 49

नाश्नंतीं स्त्रीं समीक्षेत तेजस्कामो द्विजोत्तमः । असंतर्प्य पितॄन्देवान्नाद्यादन्नं नवं क्वचित्

आध्यात्मिक तेज इच्छिणारा द्विजोत्तम भोजन करणाऱ्या स्त्रीकडे पाहू नये। तसेच पितर व देव यांना तृप्त न करता कधीही नवे शिजलेले अन्न खाऊ नये।

Verse 50

पक्वान्नं चापि नो मांसं दीर्घकालं जिजीविषुः । न मूत्रं गोव्रजे कुर्यान्न वल्मीके न भस्मनि

दीर्घायुष्य इच्छिणाऱ्याने शिजलेले अन्न खावे व मांस टाळावे। गोव्रजात, वारुळावर आणि भस्मावर मूत्रत्याग करू नये।

Verse 51

न गर्तेषु ससत्वेषु न तिष्ठन्न व्रजन्नपि । गोविप्रसूर्यवाय्वग्नि चंद्रर्क्षांबु गुरूनपि

ज्या गर्तांत सजीव आहेत तिथे उभे राहून किंवा चालत चालत मल-मूत्रत्याग करू नये। तसेच गाय, ब्राह्मण, सूर्य, वायू, अग्नी, चंद्र, नक्षत्र, जल आणि गुरुजन यांच्या समोर तोंड करूनही करू नये।

Verse 52

अभिपश्यन्न कुर्वीत मलमूत्रविसर्जनम् । तिरस्कृत्यावनिं लोष्टकाष्ठपर्णतृणादिभिः

कोणी पाहत असताना मलमूत्रविसर्जन करू नये. ढेकळे, काष्ठ, पाने, गवत इत्यादींनी भूमी आड करूनच त्याग करावा.

Verse 53

प्रावृत्य वाससा मौलिं मौनी विण्मूत्रमुत्सृजेत् । यथासुखमुखो रात्रौ दिनेच्छायांधकारयोः

डोक्यावर वस्त्र घेऊन व मौन पाळून मलमूत्राचा त्याग करावा. रात्री सोयीच्या दिशेला तोंड करून, आणि दिवसा सावलीत किंवा अंधारात करावा.

Verse 54

भीतिषु प्राणबाधायां कुर्यान्मलविसर्जनम् । मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम्

भीती किंवा प्राणसंकट असेल तेव्हाच मलविसर्जन करावे. तोंडाने अग्नीवर फुंकर मारू नये, आणि नग्न स्त्रीकडे पाहू नये.

Verse 55

नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्त्वशुचि निक्षिपेत् । प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्ययोर्द्वयोः

अग्नीवर पाय तापू नयेत, आणि कोणतीही वस्तू अशुद्ध ठिकाणी ठेवू नये. प्राणिहिंसा करू नये, आणि उभय संध्याकाळी (प्रातः व सायं) भोजन करू नये.

Verse 56

न संविशेत संध्यायां प्रत्यक्सौम्यशिरा अपि । विण्मूत्रष्ठीवनं नाप्सु कुर्याद्दीर्घजिजीविषुः

संध्याकाळी, डोके उत्तर दिशेला करूनसुद्धा, झोपू नये. दीर्घायुष्य इच्छिणाऱ्याने पाण्यात मल, मूत्र किंवा थुंकी टाकू नये.

Verse 57

नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत् । नैकः सुप्यात्क्वचिच्छून्ये न शयानं प्रबोधयेत्

वासराला दूध पाजणाऱ्या गायींकडे पाहू नये, तसेच इंद्रधनुष्य दाखवू नये। निर्जन ठिकाणी एकट्याने झोपू नये, आणि झोपलेल्या माणसाला अचानक जागे करू नये।

Verse 58

पंथानं नैकलो यायान्न वार्यंजलिना पिबेत् । न दिवोद्भूत सारं च भक्षयेद्दधिनो निशि

रस्त्यावर एकट्याने जाऊ नये, आणि अंजलीने (दोन्ही तळहात जोडून) पाणी पिऊ नये। तसेच रात्री दिवसा उठलेला ‘सार’—म्हणजे दही/त्याची वरची साय—खाऊ नये।

Verse 59

स्त्रीधर्मिण्या नाभिवदेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु । तौर्यत्रिक प्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत्

रजस्वला स्त्रीला नमस्कार करू नये. रात्री तृप्तीपर्यंत (अतिभोजन) खाऊ नये. गाणे-नृत्य-वाद्य अशा करमणुकीची आसक्ती ठेवू नये, आणि कांस्यपात्रात पाय धुवू नयेत.

Verse 60

श्राद्धं कृत्वा पर श्राद्धे योऽश्नीयाज्ज्ञानवर्जितः । दातुः श्राद्धफलं नास्ति भोक्ता किल्बिषभुग्भवेत्

आपले श्राद्ध करून जो अज्ञानी दुसऱ्याच्या श्राद्धात भोजन करतो, दात्याला श्राद्धफळ मिळत नाही आणि तो भोक्ता पापाचा भागीदार होतो.

Verse 61

न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चो पानहावपि । न भिन्न भाजनेश्नीयान्नासीताग्न्यादि दूषिते

दुसऱ्याने वापरलेले वस्त्र व पादत्राणे (चप्पल-जोडे) धारण करू नयेत. तुटलेल्या भांड्यातून भोजन करू नये, आणि अग्नी इत्यादींनी दूषित (अपवित्र) ठिकाणी बसू नये.

Verse 62

आरोहणं गवां पृष्ठे प्रेतधूमं सरित्तरम् । बालातपं दिवास्वापं द्यजेद्दीर्घं जिजीविषुः

दीर्घायुष्याची इच्छा असणाऱ्याने गायीच्या पाठीवर चढणे, प्रेतकर्माचा धूर, उतावळेपणाने नदी ओलांडणे, कडक उन्हात राहणे आणि दिवसा झोपणे—हे सर्व टाळावे।

Verse 63

स्नात्वा न मार्जयेद्गात्रं विसृजेन्न शिखां पथि । हस्तौ शिरो न धुनुयान्नाकर्षेदासनं पदा

स्नान झाल्यावर अंग रगडून कोरडे करू नये; वाटेत शिखा सैल करून सोडू नये। डोक्यावर हात झटकू नयेत आणि पायाने आसन ओढू नये।

Verse 64

नोत्पाटयेल्लोमनखं दशनेन कदाचन । करजैः करजच्छेदं तृणच्छेदं विवर्जयेत्

कधीही दातांनी केस किंवा नख उपटू नये. नखांनीच नख फाडणे आणि तृण (गवत) तोडणे-फोडणे हेही वर्ज्य करावे।

Verse 65

शुभायन यदायत्यां त्यजेत्तत्कर्म यत्नतः । अद्वारेण न गंतव्यं स्ववेश्मपरवेश्मनोः

शुभ वेळ जवळ येत असताना ती बिघडवणारी कृत्ये प्रयत्नपूर्वक टाळावीत. स्वतःच्या किंवा परक्या घरात दारावाचून दुसऱ्या मार्गाने प्रवेश करू नये।

Verse 66

क्रीडेन्नाक्षैः सहासीत न धर्मघ्नैर्न रोगिभिः । न शयीत क्वचिन्नग्नः पाणौ भुंजीत नैव च

पासे खेळू नयेत; धर्मनाशक लोकांशी व रोग्यांशी संगत करू नये. कुठेही नग्न होऊन झोपू नये आणि हातात घेऊन (पात्राविना) भोजन करू नये।

Verse 67

आर्द्रपादकरास्योश्नन्दीर्घकालं च जीवति । संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत्

ज्याचे पाय, हात व मुख ओले असताना तो भोजन करतो, तो दीर्घकाळ जगतो असे म्हटले आहे. तरीही ओल्या पायांनी शयन करू नये आणि उच्छिष्ट अवस्थेत कुठेही जाऊ नये.

Verse 68

शयनस्थो न चाश्नीयान्नपिबेन्न जपेद्द्विजः । सोपानत्कश्चनाचामेन्न तिष्ठन्धारया पिबेत्

शय्येवर पडून असताना द्विजाने खाऊ नये, पिऊ नये आणि जपही करू नये. पादत्राणे/पादुका घालून आचमन करू नये, तसेच उभे राहून सलग धार करून पाणी पिऊ नये.

Verse 69

सर्वं तिलमयं नाद्यात्सायं शर्माभिलाषुकः । न निरीक्षेत विण्मूत्रे नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः

कल्याण इच्छिणाऱ्याने संध्याकाळी पूर्णतः तिळमय अन्न खाऊ नये. विष्ठा-मूत्राकडे पाहू नये आणि उच्छिष्ट अवस्थेत डोके स्पर्श करू नये.

Verse 70

नाधितिष्ठेत्तुषांगार भस्मकेशकपालिकाः । पतितैः सह संवासः पतनायैव जायते

तूस, निखारे, भस्म, केस आणि कपालपात्र यांवर कधीही पाय ठेवू नये. पतितांशी निकट सहवास केल्याने स्वतःचाच पतन होतो.

Verse 71

श्रावयेद्वैदिकं मंत्रं न शूद्राय कदाचन । ब्राह्मण्याद्धीयते विप्रः शूद्रो धर्माच्च हीयते

शूद्राला ऐकविण्यासाठी वैदिक मंत्र कधीही पठण/श्रवण करू नये. अशा आचरणाने विप्र ब्राह्मण्यापासून ढळतो आणि शूद्रही धर्मापासून च्युत होतो.

Verse 72

धर्मोपदेशः शूद्राणां स्वश्रेयः प्रतिघातयेत् । द्विजशुश्रूषणं धर्मः शूद्राणां हि परो मतः

येथे असे सांगितले आहे की शूद्रांना (काही) धर्मोपदेश देणे त्यांच्या स्वतःच्या कल्याणास बाधक ठरते. शूद्रांचा परम धर्म द्विजांची सेवा व शुश्रूषा हाच मानला आहे.

Verse 73

कंडूयनं हि शिरसः पाणिभ्यां न शुभं मतम् । आताडनं कराभ्यां च क्रोशनं केशलुंचनम्

हातांनी डोके खाजवणे शुभ मानले जात नाही; तसेच हातांनी स्वतःला मारणे, मोठ्याने आक्रोश करणे आणि केस उपटणेही (अशुभ) आहे.

Verse 74

अशास्त्रवर्तिनो भूपाल्लुब्धात्कृत्वा प्रतिग्रहम् । ब्राह्मणः सान्वयो याति नरकानेकविंशतिम्

जो ब्राह्मण शास्त्रविरुद्ध वागणाऱ्या लोभी राजाकडून दान-प्रतिग्रह करतो, तो वंशासहित एकवीस नरकांना जातो.

Verse 75

अकालविद्युत्स्तनिते वर्षर्तौ पांसुवर्षणे । महावातध्वनौ रात्रावनध्यायाः प्रकीर्तिताः

अकाली वीज-गर्जना झाल्यास, वर्षाऋतूत, धुळीचा वर्षाव झाल्यास, तसेच रात्री महावाऱ्याच्या गडगडाटात—हे अनध्यायाचे काळ सांगितले आहेत.

Verse 76

उल्कापाते च भूकंपे दिग्दाहे मध्यरात्रिषु । संध्ययोर्वृषलोपांते राज्ञोराहोश्च सूतके

उल्कापात, भूकंप, दिशादाह (दिशांत अग्निप्रकोप), मध्यरात्र, दोन्ही संध्याकाळ-प्रातःसंध्या, उपद्रव-शांतीच्या शेवटी, तसेच राजमृत्यूजन्य किंवा राहुजन्य सूतकात—हेही अनध्यायाचे काळ मानले आहेत.

Verse 77

दर्शाष्टकासु भूतायां श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च । प्रतिपद्यपि पूर्णायां गजोष्ट्राभ्यां कृतांतरे

दर्शा व अष्टका तिथींना, भूत (अशुभ) दिवशी, श्राद्धाचे दान स्वीकारल्यानंतर, तसेच पौर्णिमेनंतरच्या प्रतिपदेला—हत्ती व उंटांमुळे व्यत्यय झाल्यास—हा काळ अनध्याय मानून वेदाध्ययन थांबवावे।

Verse 78

खरोष्ट्रक्रोष्ट्र विरुते समवाये रुदत्यपि । उपाकर्मणि चोत्सर्गे नाविमार्गे तरौ जले

गाढव व उंटांचा आरव ऐकू आला, गोंधळ व रडारड झाली; उपाकर्म व उत्सर्गकाळी; तसेच नौकेतल्या मार्गात, झाडावर किंवा पाण्यात असताना—या सर्व वेळी शास्त्राध्ययन थांबवावे।

Verse 79

आरण्यकमधीत्यापि बाणसाम्नोरपि ध्वनौ । अनध्यायेषु चैतेषु नाधीयीत द्विजः क्वचित्

आरण्यकाचा अभ्यास करत असला तरी, बाणांचा आवाज किंवा सामगानाचा नाद ऐकू आला, तसेच अशा सर्व अनध्याय-काळांत—द्विजाने कुठेही अध्ययन करू नये।

Verse 80

कृतांतरायो न पठेद्भेकाखु श्वाहि बभ्रुभिः । भूताष्टम्योः पंचदश्योर्ब्रह्मचारी सदा भवेत्

व्यत्यय झाला असता बेडूक, उंदीर, कुत्रे, साप व नकुल यांच्या मध्ये पाठ करू नये। भूताष्टमी व पंधराव्या तिथीस ब्रह्मचारीने सदैव ब्रह्मचर्यात दृढ राहावे।

Verse 81

अनायुष्यकरं चैव परदारोपसर्पणम् । तस्मात्तद्दूरतस्त्याज्यं वैरिणां चोपसेवनम्

परस्त्रीकडे जाणे आयुष्यहानीकारक आहे; म्हणून ते दूरूनच त्यागावे. तसेच वैर्‍यांची संगतही तशीच सोडावी.

Verse 82

पूर्वर्द्धिभिः परित्यक्तमात्मानं नावमानयेत् । सदोद्यमवतां यस्माच्छ्रियो विद्या न दुर्लभाः

पूर्वीची समृद्धी निघून गेली तरीही स्वतःचा अवमान करू नये; कारण जे सदैव उद्योगी असतात त्यांना लक्ष्मी व विद्या दुर्लभ नसतात।

Verse 83

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्नब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मो घटोद्भव

सत्य बोलावे, प्रिय वचन बोलावे; अप्रिय सत्य बोलू नये. आणि प्रिय वाटले तरी असत्य बोलू नये—हे घटोद्भवा! हाच धर्म आहे.

Verse 84

भद्रमेव वदेन्नित्यं भद्रमेव विचिंतयेत् । भद्रैरेवेह संसर्गो नाभद्रैश्च कदाचन

नेहमी मंगल वचनच बोलावे, नेहमी मंगलाचाच विचार करावा. या लोकी सज्जनांचा संग करावा, दुर्जनांचा कधीही नाही.

Verse 85

रूपवित्तकुलैर्हीनान्सुधीर्नाधिक्षिपेन्नरान् । पुप्पवंतौ न चेक्षेत त्वशुचिर्ज्योतिषां गणम्

सुधी पुरुषाने रूप, धन व कुल यांपासून हीन असलेल्या लोकांचा अपमान करू नये. तसेच अशुचि अवस्थेत रतिक्रीडेत मग्न युगुलाकडे पाहू नये, आणि नक्षत्रसमूहाकडेही दृष्टि करू नये.

Verse 86

वाचोवेगं मनोवेगं जिह्वावेगं च वर्जयेत् । उत्कोच द्यूत दौत्यार्त द्रव्यं दूरात्परित्यजेत्

वाणीचा वेग, मनाचा वेग आणि जिभेचा वेग—हे आवरावे. तसेच लाच, जुगार, दूतकार्य/दलाली आणि पीडा वा दबावातून मिळालेले धन दूरूनच त्यागावे.

Verse 87

गोब्राह्मणाग्नीनुच्छिष्ट पाणिना नैव संस्पृशेत् । न स्पृशेदनिमित्ते नखानि स्वानि त्वनातुरः

उच्छिष्टाने अपवित्र झालेल्या हाताने गाय, ब्राह्मण व पवित्र अग्नी यांना कधीही स्पर्श करू नये. तसेच कारण नसताना निरोगी मनुष्याने स्वतःची नखे कुरतडू नयेत.

Verse 88

गुह्यजान्यपि लोमानि तत्स्पर्शादशुचिर्भवेत् । पादधौतोदकं मूत्रमुच्छिष्टान्नोदकानि च

गुप्तांगांतील केसांना स्पर्श केल्यानेही मनुष्य अशुद्ध होतो. तसेच पाय धुतलेले पाणी, मूत्र आणि उच्छिष्ट अन्नाशी संबंधित पाणीही अशुद्ध मानले जाते.

Verse 89

निष्ठीवनं च श्लेष्माणं गृहाद्दूरं विनिक्षिपेत् । अहर्निशं श्रुतेर्जाप्याच्छौचाचारनिषेवणात् । अद्रोहवत्या बुद्ध्या च पूर्वं जन्म स्मरेद्द्विजः

थुंकी व कफ घरापासून दूर टाकावा. अहोरात्र श्रुतीचा जप-पाठ, शौच व सदाचाराचे पालन आणि अद्रोही बुद्धी यांमुळे द्विजास पूर्वजन्माचे स्मरण होऊ शकते.

Verse 90

वृद्धान्प्रयत्नाद्वंदेत दद्यात्तेषां स्वमासनम् । विनम्रधमनिस्तस्मादनुयायात्ततश्च तान्

प्रयत्नपूर्वक वृद्धांना वंदन करावे आणि त्यांना आपले आसन द्यावे. नम्र भावाने नंतर त्यांच्या मागोमाग साथही द्यावी.

Verse 91

श्रुति भूदेव देवानां नृप साधु तपस्विनाम् । पतिव्रतानां नारीणां निंदां कुर्यान्न कर्हिचित्

वेद, ब्राह्मण, देव, राजा, साधू-तपस्वी आणि पतिव्रता स्त्रिया यांची निंदा कधीही करू नये.

Verse 92

न मनुष्यस्तुतिं कुर्यान्नात्मानमपमानयेत् । अभ्युद्यतं न प्रणुदेत्परमर्माणि नोच्चरेत्

सांसारिक मनुष्यांची स्तुती करू नये, आणि स्वतःचा अपमानही करू नये। आदराने जवळ आलेल्याला दूर लोटू नये, तसेच परक्यांची मर्मस्थाने/गुपिते उघड करू नयेत।

Verse 93

अधर्मादेधते पूर्वं विद्वेष्टॄनपि संजयेत् । सर्वतोभद्रमाप्यापि ततो नश्येच्च सान्वयः

अधर्मामुळे प्रथमदर्शनी वाढ होते, आणि द्वेष करणाऱ्यांनाही तो जिंकून घेतो. पण ‘सर्वतोभद्र’ समृद्धी मिळूनही शेवटी तो वंशासहित नष्ट होतो.

Verse 94

उद्धृत्य पंच मृत्पिंडान्स्नायात्परजलाशये । अनुद्धृत्य च तत्कर्तुरेनसः स्यात्तुरीयभाक्

परक्या तळ्यात/जलाशयात स्नान करायचे असल्यास पाण्यातून पाच मातीचे ढेकळे उचलून मग स्नान करावे. तसे न करता स्नान केल्यास, त्या कर्त्याच्या पापाचा चौथा भाग स्नानकर्त्यास लागतो.

Verse 95

श्रद्धया पात्रमासाद्य यत्किंचिद्दीयते वसु । देशे काले च विधिना तदानंत्याय कल्पते

श्रद्धेने योग्य पात्रास जे काही धन दिले जाते—अल्प जरी असले—ते देश, काळ व विधीनुसार दिल्यास, ते दान अनंत पुण्य देणारे ठरते.

Verse 96

भूप्रदो मंडलाधीशः सर्वत्रसुखिनोन्नदाः । तोयदाता सदा तृप्तो रूपवान्रूप्यदो भवेत्

भूमिदान करणारा मंडलाधीश होतो व सर्वत्र सुख-कल्याण वाढवितो. जलदान करणारा सदा तृप्त राहतो. शोभादायक दानाने रूपवान होतो, आणि रौप्यदानाने धनवान होतो.

Verse 97

प्रदीपदो निर्मलाक्षो गोदाताऽर्यमलोकभाक् । स्वर्णदाता च दीर्घायुस्तिलदः स्यात्तु सुप्रजाः

दीपदानाने दृष्टी निर्मळ होते. गोदान करणारा यमलोकास प्राप्त होतो. सुवर्णदानाने दीर्घायुष्य मिळते, आणि तिळदानाने उत्तम संततीची प्राप्ती होते.

Verse 98

वेश्मदो ऽत्युच्चसौधेशो वस्त्रदश्चंद्रलो कभाक् । हयप्रदो दिव्ययानो लक्ष्मीवान्वृषभप्रदः

घरदान करणारा अतिउच्च प्रासादाचा स्वामी होतो. वस्त्रदानाने चंद्रलोक प्राप्त होतो. अश्वदानाने दिव्य वाहन मिळते; वृषभदानाने लक्ष्मीसमृद्धी लाभते.

Verse 99

सुभार्यः शिबिका दाता सुपर्यंक प्रदोपि च । धान्यैः समृद्धिमान्नित्यमभयप्रद ईशिता

शिबिका (पालखी) दान केल्याने सुभार्या मिळते; उत्तम शय्यादानानेही तसेच सुख-मान मिळते. धान्यदानाने नित्य समृद्धी येते; अभयदानाने प्रभुत्व व अधिकार प्राप्त होतो.

Verse 100

ब्रह्मदो ब्रह्मलोकेज्यो ब्रह्मदः सर्वदो मतः । उपायेनापि यो ब्रह्म दापयेत्सोपि तत्समः

ब्रह्मविद्यादान करणारा ब्रह्मलोकी पूज्य होतो; ब्रह्मदान हे सर्वदानासमान मानले आहे. जो कोणत्याही उपायाने ब्रह्मदान घडवून आणतो, तोही त्या दात्यास तुल्य होतो.

Verse 110

सा च वाराणसी लभ्या सदाचारवता सदा । मनसापि सदाचारमतो विद्वान्न लंघयेत्

ती वाराणसी सदाचारात सदैव स्थित असणाऱ्यालाच प्राप्त होते. म्हणून विद्वानाने मनानेही सदाचाराचा भंग करू नये.

Verse 115

इति श्रुत्वा वचः स्कंदो मैत्रावरुणिभाषितम् । अविमुक्तस्य माहात्म्यं वक्तुं समुपचक्रमे

मैत्रावरुणीने सांगितलेले वचन असे ऐकून स्कंदाने अविमुक्ताचे माहात्म्य सांगण्यास आरंभ केला।