Adhyaya 44

Verse 1

स्कंद उवाच । अथ मंदरकंदरोदरोल्लसद समद्युति रत्नमंदिरे । परितः समधिष्ठितामरे निजशिखरैर्वसनीकृतांबरे

स्कंद म्हणाला—त्यानंतर मंदर पर्वताच्या गुहांत उजळणाऱ्या सम तेजासारख्या दीप्तीने झळकणाऱ्या रत्नमंदिरात, सर्व बाजूंनी देवांनी वेढलेल्या, आणि आपल्या शिखरांनी जणू आकाशालाच वस्त्र घातल्याप्रमाणे—

Verse 2

निवसञ्जगदीश्वरो हरः कृशरजनीश कलामनोहरः । लभते स्म न शर्म शंकरः प्रसरत्काशिवियोगज ज्वरः

तेथे निवास करूनही जगदीश्वर हर—चंद्राच्या कृश कलांनी मनोहर—शंकराला शांती लाभली नाही; कारण काशी-वियोगातून उत्पन्न झालेला ज्वर आतूनच वाढत पसरत होता।

Verse 3

विरहानलशांतये तदा समलेपि त्रिपुरारिणापि यः । मलयोद्भव पंक एष स प्रतिपेदेह्यधुना पिपांसुताम्

विरहाग्नी शांत करण्यासाठी जो मलयज चंदनलेप कधी त्रिपुरारि (शिव) यांनीही लावला होता, तोच आता कोरडा पडून जणू पुन्हा आर्द्रतेची तहान धरू लागला आहे।

Verse 4

परितापहराणि पद्मिनीनां मृदुलान्यपि कंकणीकृतानि । गदितानि यदीश्वरेण सर्पास्तदभूत्सत्यमहोमहेश्वरेच्छा

कमलिनींचा ताप हरविणारे कोमल कमलतंतूही, ईश्वराने उच्चारताच सर्प होऊन कंकणरूपाने घडले। ते सत्य ठरले—अहो, महेश्वराची इच्छा किती अद्भुत!

Verse 5

यदु दुग्धनिधिं निमथ्यदेवैर्मृदुसारः समकर्षि पूर्णचंद्रः । स बभूव कृशो वियोगतप्तेश्वरमूर्धोष्मपरिक्षरच्छरीरः

देवांनी क्षीरसागराचे मंथन करून मृदुसार—पूर्णचंद्र—उत्पन्न केला; तेव्हा तोही काशी-विरहाने तापलेल्या ईश्वराच्या मस्तकातून उठणाऱ्या उष्णतेने दग्ध झाल्यासारखा कृश झाला, जणू त्याचे शरीर वितळून झिरपू लागले।

Verse 6

यददीधरदेष जाततापः पृथुले मौलिजटानि कुंजकोणे । परितापहरां हरस्तदानीं द्युनदीं तामधुनापि नोज्जिहीते

जेव्हा त्या गिरिप्रदेशात ताप (विषाद) उत्पन्न झाला, तेव्हा हराने आपल्या मुकुटावरील दाट जटा वनकुंजाच्या कोपऱ्यात पसरल्या; आणि त्या वेळी धारण केलेली परितापहरिणी दिव्य नदी गंगा तो आजही सोडीत नाही।

Verse 7

महतो विरहस्य शंकरः प्रसभंतस्यवशी वशंगतः । विविदेन सुरैः सदोगतैरपि संवीतसुतापवेष्टितः

त्या महान विरहाने शंकराला—स्वामी असूनही—प्रसंगाने वश केले; आणि देवांनी नानाप्रकारे वेढले तरी तो तीव्र अंतस्तापानेच गुंडाळलेला राहिला।

Verse 8

अतिचित्रमिदं यदात्मना शुचिरप्येष कृपीटयोनिना । स्वपुरीविरहोद्भवेन वै परिताप्येत जगत्त्रयेश्वरः

हे अतिशय विचित्र आहे की, स्वतः परम शुद्ध—अग्निज (कृपीटयोनि) जगत्त्रयेश्वर—तोही आपल्या स्वपुरी काशीच्या विरहातून उत्पन्न झालेल्या वेदनेने खरोखर संतप्त होतो।

Verse 9

निजभालतलं कलानिधेः कलया नित्यमलंकरोति यः । स तदीश्वरमप्यतापयद्विधुरेको विपरीत एव तु

जो आपल्या भाळावर कलानिधी (चंद्र) याची एक कला नित्य अलंकृत करतो, तोच चंद्र—विपरीत घडामोडीत—एकट्याने आपल्या स्वामीसुद्धा संतापाने जाळून टाकला।

Verse 10

गरलं गलनालिकातले विलसेदस्य न तेन तापितः । अमृतांशु तुषारदीधिति प्रचयैरेव तु तापितोऽद्भुतम्

त्याच्या कंठात विष झळकत असले तरी त्याने तो तापत नाही; उलट आश्चर्य असे की अमृतकिरण चंद्राच्या हिमशीत किरणसमूहांनीच तो दग्ध होतो।

Verse 11

विलसद्धरिचंदनोदकच्छटया तद्विरहापनुत्तये । हृदया हि तयाप्यदूयत प्रसरद्भोगिफटाभवैर्न तु

तो विरह दूर व्हावा म्हणून हरिचंदनमिश्रित पाण्याची झळाळती शिंपण केली; तरीही त्यानेही त्याचे हृदय दुःखीच राहिले—पण ते पसरलेल्या नागफण्यांमुळे नव्हे।

Verse 12

सकलभ्रममेष नाशयेत्स्रगहित्वाद्यपदेशजं हरः । इदमद्भुतमस्य यद्भ्रमः स्फुटमाल्येपि महाहिसंभवः

स्रग्ग्रहण इत्यादी निमित्ताने उत्पन्न होणारा सर्व भ्रम हर नष्ट करतो; पण आश्चर्य असे की स्पष्ट माळ असतानाही त्याचा भ्रम महा-नागापासूनच उद्भवतो।

Verse 13

स्मृतिमात्रपथंगतोपि यस्त्रिविध तापमपाकरोत्यलम् । स हि काशिवियोगतापितः स्वगतं किंचिदजल्पदित्यजः

जो केवळ स्मरणाच्या मार्गात आला तरी त्रिविध ताप पूर्णपणे दूर करतो, तोच अज प्रभू काशी-वियोगाने तापून स्वतःशी काहीतरी बोलला।

Verse 14

अपि काशि समागतोऽनिलो यदि गात्राणि परिष्वजेन्मम । दवथुः परिशांतिमेति तन्नहि मानी परिगाहनैरपि

काशीतून आलेला वारा जरी माझ्या अंगांना आलिंगन देईल, तरी ही दाहव्यथा शांत होईल; कारण ही अभिमानी वेदना वारंवार शमविले तरीही निवत नाही।

Verse 15

अगमिष्यदहोकथं सतापो ननु दक्षांगजयाय एधितः । ममजीवातुलता झटित्यलं ह्यभविष्यन्न हिमाद्रिजा यदि

अरेरे! दक्ष कन्येमुळे वाढलेला हा संताप मी कसा सहन केला असता? जर हिमालयकन्या (पार्वती) नसती, तर माझे प्राण तत्काळ गेले असते.

Verse 16

न तथोज्झितदेहयातया मम दक्षोद्भवयामनोऽदुनोत् । अविमुक्तवियोगजन्मनापरि दूयेत यथा महोष्मणा

देहत्याग केलेल्या सतीच्या वियोगाने माझे मन इतके दुखी झाले नव्हते, जितके आता अविमुक्त (काशी) क्षेत्राच्या वियोगामुळे होणाऱ्या प्रखर तापाने जळत आहे.

Verse 17

अयि काशि मुदा कदा पुनस्तव लप्स्ये सुखमंगसंगजम् । अतिशीतलितानि येन मेऽद्भुतगात्राणि भवंति तत्क्षणात्

हे काशी! तुझ्या स्पर्शाने मिळणारे सुख मला पुन्हा आनंदाने कधी प्राप्त होईल? ज्यामुळे माझे शरीर तत्काळ अत्यंत शीतल होईल.

Verse 18

अयि काशि विनाशिताघसंघे तवविश्लेषजआशुशुक्षणिः । अमृतांशुकलामृदुद्रवैरतिचित्रंहविषेव वर्धते

हे पापराशींचा नाश करणाऱ्या काशी! तुझ्या वियोगामुळे निर्माण झालेला अग्नी, चंद्राच्या किरणांप्रमाणे मृदू तुपाच्या आहुतीने जसा यज्ञ वाढतो, तसा आश्चर्यकारक रित्या वाढत आहे.

Verse 19

अगमन्मम दक्षजा वियोगजो दवथुः प्राग्घिमवत्सुतौषधेन । अधुना खलु नैव शांतिमीयां यदि काशीं न विलोकयेहमाशु

पूर्वी सतीच्या वियोगामुळे झालेला माझा दाह पार्वतीरूपी औषधाने शांत झाला होता. परंतु आता जर मी लवकर काशीचे दर्शन घेतले नाही, तर मला मुळीच शांती मिळणार नाही.

Verse 20

मनसेति गृणंस्तदा शिवः सुतरां संवृततापवैकृतः । जगदंबिकया धियां जनन्या कथमप्येष वियुक्त इत्यमानि

तेव्हा शिव मनातल्या मनात काशीचे स्मरण करीत दाहजन्य तापाचे विकार अतिशय लपवून ठेवू लागला। तरीही जगदंबिका—धियेची जननी—मनात म्हणाली, “हा कसा असा विरक्त व व्याकुळ झाला?”

Verse 21

प्रियया वपुषोर्धयानयाप्यपरिज्ञात वियोगकारणः । वचनैरुपचर्यते स्म सप्रणतप्राणिनिदाघदारणः

प्रियसी—जी त्याच्या देहाचा अर्धभागच आहे—वियोगाचे कारण जाणू शकली नाही; तरीही तिने कोमल वचनांनी त्याची सेवा करून त्याला शांत करण्याचा प्रयत्न केला—त्याला, जो प्रणत जीवांचा संसारनिदाघ दग्धपणा दूर करतो।

Verse 22

श्रीपार्वत्युवाच । तव सर्वग सर्वमस्ति हस्ते विलसद्योग वियोग एव कस्ते । तव भूतिरहो विभूतिदात्री सकलापत्कलिकापि भूतधात्री

श्री पार्वती म्हणाल्या—हे सर्वग! सर्व काही तुझ्याच हस्ती आहे—योगही आणि वियोगही. तुझा वियोग कोण घडवील? अहो, तुझी शक्ती विभूती देणारी आहे; तीच सर्व आपत्तींच्या कलिकेलाही धारण करते आणि सर्व भूतांची धारक आहे।

Verse 23

त्वदनीक्षणतः क्षणाद्विभो प्रलयं यांति जगंति शोच्यवत् । च्यवते भवतः कृपालवादितरोपीशनयस्त्वयोंकृतः

हे विभो! तुझी दृष्टी क्षणभरही न पडली तर जगत दयनीय रीतीने क्षणात प्रलयास जाते। तुझ्या कृपेच्या एका थेंबावाचून दुसरा कोणताही ‘ईश्वर’ही टिकू शकत नाही; सर्व अधिपत्य तुझ्याच कृतीने स्थिर झाले आहे।

Verse 24

भवतः परितापहेतवो न भवंतींदु दिवाकराग्नयः । नयनानियतस्त्रिनेत्र तेऽमी प्रणयिन्यस्तिलसज्जला च मौलौ

तुझ्यासाठी चंद्र, सूर्य आणि अग्नीही संतापाचे कारण होत नाहीत। हे त्रिनेत्रा! तुझे नेत्र कोणत्याही बंधनात नाहीत; आणि तुझ्या मस्तकी रात्रिच्या काळ्या तीळतेलासारखा तम व शीतल कृपाजलासारखा उजळ प्रकाश—प्रिय अलंकारांसारखे विराजतात।

Verse 25

भुजगाभुजगाः सदैव तेऽमी न विषं संक्रमते च नीलकंठ । अहमस्मि च वामदेव वामा तव वामंवपुरत्र चित्तयुक्ता

हे नीलकंठा! हे सर्प सदैव तुझ्या अंगावर असतात, तरीही त्यांचे विष तुझ्यात संचारत नाही. आणि मी—हे वामदेवा—तुझी वामा, येथे तुझ्या डाव्या बाजूस चित्त एकाग्र करून, तुझ्या मंगल शिवस्वरूपाशी एकरूप होऊन स्थित आहे.

Verse 26

इति संसृतिसंबीजजनन्याभिहिते हिते । गिरां निगुंफे गिरिशो वक्तुमप्याददे गिरम्

अशा रीतीने संसृतिबीज जनणारी जननीने वाणीच्या माळेत गुंफलेली हितकारक वचने सांगितली; तेव्हा गिरिश (शिव) उत्तर देण्यासाठी वाणी उचलू लागला.

Verse 27

ईश्वर उवाच । अयि काशीत्यष्टमूर्तिर्भवो भावाष्टकोभवत् । सत्वरं शिवयाज्ञायि ध्रुवं काश्याहृतोहरः

ईश्वर म्हणाले—हे शिवयाज्ञायि! ‘काशी!’ असा उच्चार होताच भव (शिव) अष्टमूर्ती होऊन भावाच्या अष्टक रूपाने प्रकट होतो. म्हणून, हे शिवज्ञे, हर निश्चयच त्वरित काशीकडे ओढला जातो.

Verse 28

अथबालसखी भूत तत्तत्काननवीरुधम् शिवाप्रस्तावयांचक्रे विमुक्तां मुक्तिदां पुरीम्

मग ती (पार्वती) जणू बालसखी झाल्यासारखी होऊन, नानाविध अरण्ये व वेलीं यांच्या मध्ये, स्वतः मुक्त व मुक्तिदायिनी अशी पुरी—काशी—हिचा विषय काढून वर्णन करू लागली.

Verse 29

पार्वत्युवाच । गगनतलमिलितसलिले प्रलयेपि भव त्रिशूलपरि विधृताम् । कृतपुंडरीकशोभां स्मरहरकाशीं पुरीं यावः

पार्वती म्हणाली—हे भव! प्रलयकाळीही, जेव्हा जल गगनतलाशी मिळून जाते, तेव्हाही तुझ्या त्रिशूळावर धारण केलेली, कमळासारख्या शोभेने उजळलेली, हे स्मरहरा, ती काशीपुरी आपण जाऊया.

Verse 30

धराधरेंद्रस्य धरातिसुंदरा न मां तथास्यापि धिनोति धूर्जटे । धरागतापीह न या ध्रुवंधरा पुरीधुरीणा तव काशिका यथा

हे धूर्जटे! पर्वतराजाच्या अत्यंत सुंदर भूमीनेही मला तसा आनंद होत नाही; पृथ्वीवर असूनही तुझी श्रेष्ठ, अचल व अनुपम काशिका जसा आनंद देते तसा नाही।

Verse 31

न यत्र काश्यां कलिकालजं भयं न यत्र काश्यां मरणात्पुनर्भवः । न यत्र काश्यां कलुषोद्भवं भयं कथं विभो सा नयनातिथिर्भवेत्

काशीत कलियुगजन्य भय नाही, काशीत मृत्यूनंतर पुनर्जन्म नाही; काशीत मलिनतेतून उत्पन्न भयही नाही। हे विभो! ती नगरी माझ्या नेत्रांची प्रिय अतिथी कशी होणार नाही?

Verse 32

किमत्र नो संति पुरः सहस्रशः पदेपदे सर्वसमृद्धिभूमयः । परं न काशी सदृशीदृशोः पदं क्वचिद्गता मे भवता शपे शिव

इथे हजारो नगरे नाहीत काय—पावलोपावली सर्वसमृद्धीची भूमी? तरी काशीसम कुठलीच नाही; तीच माझ्या दृष्टीचे परम ध्येय आहे। मी कधी उलट बोललो असेन तर, हे शिवा, मला दंड कर।

Verse 33

त्रिविष्टपे संति न किं पुरः शतं समस्तकौतूहलजन्मभूमयः । तृणी भवंतीह च ताः पुरःपुरः पदं पुरारे भवतो भवद्विषः

त्रिविष्टपात शेकडो नगरे नाहीत काय—सर्व कौतुकांची जन्मभूमी? तरीही ती सर्व इथे तृणासमान ठरतात, हे पुरारि—तुझ्या त्या पदापुढे, तुझ्या काशीपुढे, हे भवद्विषांचा शत्रू!

Verse 34

न केवलं काशिवियोगजो ज्वरः प्रबाधते त्वां तु तथा यथात्र माम् । उपाय एषोत्र निदाघशांतये पुरी तु सा वा ममजन्मभूरथ

फक्त काशी-वियोगाचा ज्वरच तुला त्रास देत नाही; तो इथे मला अधिकच पीडतो। हा दाह शांत करण्याचा उपाय हाच—चला त्या नगरीला जाऊ, ती माझी जन्मभूमी असो वा नसो।

Verse 35

मया न मेने ममजन्मभूमिका वियोगजन्मा परिदाघईशितः । अवाप्यकाशीं परितः प्रशांतिदां समस्तसंतापविघातहेतुकाम्

माझ्या जन्मभूमीपासूनच्या वियोगातून उत्पन्न झालेला दाह इतका प्रबळ आहे असे मला वाटले नव्हते; पण सर्वत्र शांती देणारी काशी प्राप्त होताच तोच सर्व संतापांचा नाश करणारा कारणभूत ठरतो.

Verse 36

न मोक्षलक्ष्म्योत्र समक्षमीक्षितास्तनूभृता केनचिदेव कुत्रचित् । अवैम्यहं शर्मद सर्वशर्मदा सरूपिणी मुक्तिरसौ हि काशिका

देहधारी जीवांना ‘मोक्षलक्ष्मी’ इथेच इतकी प्रत्यक्ष दिसते; अन्यत्र कुठेही नाही. मी जाणले आहे की सर्व कल्याण व आनंद देणारी काशिका हीच साक्षात् रूपाने मुक्ति आहे.

Verse 37

न मुक्तिरस्तीह तथा समाधिना स्थिरेंद्रियत्वोज्झित तत्समाधिना । क्रतुक्रियाभिर्न न वेदविद्यया यथा हि काश्यां परिहाय विग्रहम्

अशी मुक्ति अन्यत्र मिळत नाही—इंद्रियस्थैर्य नसलेल्या त्या समाधीने नाही, यज्ञांनी नाही, कर्मकांडाने नाही, वेदविद्येनेही नाही; जी काशीमध्ये देहत्याग केल्यावर मिळते.

Verse 38

न नाकलोके सुखमस्ति तादृशं कुतस्तु पातालतलेऽतिसुंदरे । वार्तापि मर्त्ये सुखसंश्रया क्व वा काश्यां हि यादृक्तनुमात्रधारिणि

तसे सुख स्वर्गलोकातही नाही; मग अतिसुंदर पाताळात कुठून असेल! मर्त्यलोकी तर त्या आनंदाची वार्ताही कुठे—जो काशीमध्ये केवळ देह धारण करणाऱ्यालाही मिळतो.

Verse 39

क्षेत्रे त्रिशूलिन्भवतोऽविमुक्ते विमुक्तिलक्ष्म्या न कदापि मुक्ते । मनोपि यः प्राणिवरः प्रयुंक्ते षडंगयोगं स सदैव युंक्ते

हे त्रिशूलधारी! तुमच्या अविमुक्त क्षेत्रात मुक्तिलक्ष्मी कधीही दूर होत नाही. जो श्रेष्ठ प्राणी तेथे केवळ मनही लावतो, तो खरोखरच सदैव षडंगयोगात युक्त असतो.

Verse 40

षडंगयोगान्नहि तादृशी नृभिः शरीरसिद्धिः सहसात्र लभ्यते । सुखेन काशीं समवाप्य यादृशीदृशौ स्थिरीकृत्य शिव त्वयि क्षणम्

षडंगयोगाने मनुष्यांना येथे तशी देहसिद्धी सहसा मिळत नाही. पण सहज काशीला पोहोचून, हे शिवा, क्षणभरही तुझ्यावर दृष्टी स्थिर केली तर तीच सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 41

वरं हि तिर्यक्त्वमबुद्धिवैभवं न मानवत्वं बहुबुद्धिभाजनम् । अकाशिसंदर्शननिष्फलोदयं समंततः पुष्करबुद्बुदोपमम्

बुद्धिवैभव नसलेले तिर्यक्-जीवनही श्रेष्ठ; पण बहुबुद्धीने युक्त मानवी जन्म जर काशी-दर्शनाविना निष्फळ ठरला, तर तो सर्वथा पाण्यावरील बुडबुड्यासारखा आहे.

Verse 42

दृशौ कृतार्थे कृतकाशिदर्शने तनुःकृतार्था शिवकाशिवासिनी । मनःकृतार्थं धृतकाशिसंश्रयं मुखं कृतार्थं कृतकाशिसंमुखम्

काशी-दर्शनाने डोळे कृतार्थ होतात; शिवाच्या काशीत वास केल्याने देह कृतार्थ होते. काशीचा आश्रय धरल्याने मन कृतार्थ होते; काशीसमोर मुख केल्याने मुख कृतार्थ होते.

Verse 43

वरं हि तत्काशिरजोति पावनं रजस्तमोध्वंसि शशिप्रभोज्ज्वलम् । कृतप्रणामैर्मणिकर्णिका भुवे ललाटगंयद्बहुमन्यते सुरैः

धन्य आहे काशीची ती धूळ—अतिशय पावन, रज-तमाचा नाश करणारी, चंद्रप्रभेसारखी उज्ज्वल. पृथ्वीवरील मणिकर्णिकेत प्रणाम केल्याने जी धूळ कपाळावर येते, तिला देवही फार मान देतात.

Verse 44

न देवलोको न च सत्यलोको न नागलोको मणिकर्णिकायाः । तुलां व्रजेद्यत्र महाप्रयाणकृच्छ्रुतिर्भवेद्ब्रह्मरसायनास्पदम्

ना देवलोक, ना सत्यलोक, ना नागलोक—यांपैकी कोणताही मणिकर्णिकेच्या तुलनेचा नाही. जिथे कठीण ‘महाप्रयाण’ही जणू श्रुतीने प्रमाणित झालेला मार्ग ठरतो, कारण ते ब्रह्मरस-अमृताचे आश्रयस्थान आहे.

Verse 45

महामहोभूर्मणिकर्णिकास्थली तमस्ततिर्यत्र समेति संक्षयम् । परः शतैर्जन्मभिरेधितापि या दिवाकराग्नींदुकरैरनिग्रहा

महामहिमामय मणिकर्णिका-स्थळी अशी पावन भूमी आहे की जिथे अंधकाराचा समूह पूर्णतः क्षय पावतो. शेकडो जन्मांनी वाढलेला तमही तेथील सूर्य-अग्नी-चंद्रसदृश तेजापुढे टिकत नाही.

Verse 46

किमु निर्वाणपदस्य भद्रपीठं मृदुलं तल्पमथोनुमोक्षलक्ष्म्याः । अथवा मणिकर्णिकास्थली परमानंदसुकंदजन्मभूमिः

मणिकर्णिका ही काय निर्वाणपदाचे मंगल आसन, त्याची कोमल शय्यासदृश विश्रांती नाही काय? अथवा तीच तर मोक्षलक्ष्मीची जन्मभूमी—परमानंद व खऱ्या सुखाचा मूलस्रोत आहे.

Verse 47

समतीतविमुक्तजंतुसंख्या क्रियते यत्र जनैः सुखोपविष्टैः । विलसद्द्युति सूक्ष्मशर्कराभिः स्ववपुःपातमहोत्सवाभिलाषैः

तेथे लोक सुखाने बसलेले असतात, आणि जणू आधीच मुक्त झालेल्या जीवांची संख्या मोजली जाते—चमचमणाऱ्या सूक्ष्म वाळुकणांनी—जेव्हा ते काशीतील देहपातनाच्या महोत्सवाची अभिलाषा धरतात.

Verse 48

स्कंद उवाच । अपर्णापरिवर्ण्येति पुरीं वाराणसीं मुने । पुनर्विज्ञापयामास काशीप्राप्त्यै पिनाकिनम्

स्कंद म्हणाले—हे मुने! अशा प्रकारे वाराणसीपुरीचे वर्णन करून अपर्णा (पार्वती) हिने काशीप्राप्तीसाठी पिनाकिन (शिव) यांना पुन्हा विनंती केली.

Verse 49

श्रीपार्वत्युवाच । प्रमथाधिप सर्वेश नित्यस्वाधीनवर्तन । यथानंदवनं यायां तथा कुरु वरप्रद

श्री पार्वती म्हणाल्या—हे प्रमथाधिप, हे सर्वेश्वर, ज्यांची गती सदा स्वाधीन आहे! हे वरप्रद, अशी व्यवस्था करा की मी नंदवनास जाऊ शकेन.

Verse 50

स्कन्द उवाच । जितपीयूषमाधुर्यां काशीस्तवनसुंदरीम् । अथाकर्ण्याहमुदितो गिरिशो गिरिजां गिरम्

स्कंद म्हणाला—काशीच्या स्तुतीने शोभणारी, अमृताहून मधुर अशी गिरिजेची वाणी ऐकून गिरिश (शिव) अत्यंत आनंदित झाला।

Verse 51

श्रीदेवदेव उवाच । अयि प्रियतमे गौरि त्वद्वा गमृतसीकरैः । आप्यायितोस्मि नितरां काशीप्राप्त्यै यतेधुना

श्री देवदेव म्हणाले—हे प्रियतमे गौरी! तुझ्या वाणीच्या अमृतकणांनी मी अत्यंत तृप्त व ताजातवाना झालो आहे; म्हणून आता काशीप्राप्तीसाठी मी प्रयत्न करीन।

Verse 52

त्वं जानासि महादेवि मम यत्तन्महद्व्रतम् । अभुक्तपूर्वमन्येन वस्तूपाश्नामि नेतरत्

हे महादेवी! तुला माहीत आहे, हे माझे महान व्रत आहे—जे वस्तू पूर्वी दुसऱ्याने भोगलेली नाही, तीच मी ग्रहण करतो; अन्यथा कधीच नाही।

Verse 53

पितामहस्य वचनाद्दिवोदासे महीपतौ । धर्मेण शासति पुरीं क उपायो विधीयताम्

पितामह (ब्रह्मा) यांच्या आज्ञेने जेव्हा महीपति दिवोदास धर्माने पुरीचे शासन करीत आहे, तेव्हा आता कोणता उपाय करावा?

Verse 54

कथं स राजा धर्मिष्ठः प्रजापालनतत्परः । वियोज्यते पुरः काश्या दिवोदासो महीपतिः

जो राजा अत्यंत धर्मिष्ठ व प्रजापालनात तत्पर आहे—तो महीपति दिवोदास—त्याला काशीपुरातून कसे दूर करावे?

Verse 55

अधर्मवर्तिनो यस्माद्विघ्नः स्यान्नेतरस्य तु । तस्मात्कं प्रेषयामीशे यस्तं काश्या वियोजयेत्

अधर्ममार्गाने चालणाऱ्यासच विघ्न येतात, धर्मनिष्ठास नाहीत। म्हणून, हे ईश्वरा, मी असा एकास पाठवीन जो त्याला काशीपासून दूर करील।

Verse 56

धर्मवर्त्मानुसरतां यो विघ्नं समुपाचरेत् । तस्यैव जायते विघ्नः प्रत्युत प्रेमवर्धिनि

जे धर्ममार्ग अनुसरणाऱ्यांवर विघ्न आणू पाहतात, तेच विघ्न त्यांच्यावरच येते; उलट शेवटी भक्तांचे प्रेम व निष्ठा अधिकच वाढते।

Verse 57

विनाच्छिद्रेण तं भूपं नोत्सादयितुमुत्सहे । मयैव हि यतो रक्ष्याः प्रिये धर्मधुरंधराः

दोष न सापडता त्या राजाचा नाश करण्यास मी समर्थ नाही; कारण, हे प्रिये, धर्माचे धुरंधर तर माझ्याच रक्षणास पात्र आहेत।

Verse 58

न जरा तमतिक्रामेन्न तं मृत्युर्जिर्घांसति । व्याधयस्तं न बाधंते धर्मवर्त्मभृदत्रयः

जरा त्याला गाठत नाही, मृत्यू त्याला घात करण्यास धावत नाही। व्याधीही त्याला बाधत नाहीत—तो धर्ममार्गाचा धारक, निर्भय आहे।

Verse 59

इति संचिंतयन्देवो योगिनीचक्रमग्रतः । ददर्शातिमहाप्रौढं गाढकार्यस्य साधनम्

असे चिंतन करीत देवाने योगिनीचक्रासमोर त्या कठीण कार्यसिद्धीसाठी एक अत्यंत प्रबळ साधन पाहिले।

Verse 60

अथ देव्या समालोच्य व्योमकेशो महामुने । योगिनीवृंदमाहूय जगौ वाक्यमिदं हरः

मग देवीशी सल्लामसलत करून, हे महामुने, व्योमकेशाने योगिनींचा समूह बोलाविला; आणि हराने हे वचन उच्चारले।

Verse 61

सत्वरं यात योगिन्यो मम वाराणसीं पुरीम् । यत्र राजा दिवोदासो राज्यं धर्मेण शास्त्यलम्

हे योगिनींनो, त्वरेने माझ्या वाराणसी पुरीस जा; जिथे राजा दिवोदास धर्माने आपल्या राज्याचे पूर्ण शासन करीत आहे।

Verse 62

स्वधर्मविच्युतः काशीं यथा तूर्णं त्यजेन्नृपः । तथोपचरत प्राज्ञा योगमायाबलान्विताः

हे प्राज्ञ योगिनींनो, योगमायेच्या बळाने युक्त होऊन असा उपाय करा की राजा स्वधर्मापासून विच्युत होऊन त्वरेने काशीचा त्याग करील।

Verse 63

यथा पुनर्नवीकृत्य पुरीं वाराणसीमहम् । इतः प्रयामि योगिन्यस्तथा क्षिप्रं विधीयताम्

हे योगिनींनो, त्वरेने अशी व्यवस्था करा की मी वाराणसी पुरीला पुन्हा नव्याने सजवून येथून प्रस्थान करू शकेन।

Verse 64

इति प्रसादमासाद्य शासनं शिरसा वहन् । कृतप्रणामो निर्यातो योगिनीनां गणस्ततः

अशा रीतीने त्यांचा प्रसाद प्राप्त करून, आज्ञा शिरसावंद्य मानून, प्रणाम करून योगिनींचा गण तेथून निघून गेला।

Verse 65

ययुराकाशमाविश्य मनसोप्य तिरंहसा । परस्परं भाषमाणा योगिन्यस्ता मुदान्विताः

आनंदाने भरलेल्या त्या योगिनी परस्परांशी बोलत बोलत, मनासारख्या वेगाने आकाशात प्रवेश करून पुढे निघाल्या।

Verse 66

अद्य धन्यतराः स्मो वै देवदेवेन यत्स्वयम् । कृतप्रसादाः प्रहिताः श्रीमदानंदकाननम्

“आज आम्ही खरोखरच अत्यंत धन्य आहोत; कारण देवाधिदेव स्वतः प्रसन्न होऊन आम्हाला श्रीमद् आनंद-काननात पाठवीत आहेत।”

Verse 67

अद्य सद्यो महालाभावभूतां नोतिदुर्लभौ । त्रिनेत्रराजसंमानस्तथा काशी विलोकनम्

“आज आम्हाला तत्क्षणी दोन महान लाभ मिळाले; त्याच्या कृपेने ते दुर्मिळ राहिले नाहीत—त्रिनेत्र-राजाचा सन्मान आणि काशीचे पावन दर्शन।”

Verse 68

इति मुदितमनाः स योगिनीनां निकुरंवस्त्वथमंदराद्रिकुंजात् । नभसि लघुकृतप्रयाणवेगो नयनातिथ्यमलंभयत्पुरीं ताम्

अशा रीतीने आनंदित मनाच्या योगिनींचा तो समूह मंदराद्रीच्या कुंजांतून निघाला; आकाशात प्रवासाचा वेग हलका करून त्यांनी लवकरच त्या पुरीचे निर्मळ ‘नेत्र-अतिथ्य’—म्हणजेच शुभ दर्शन—प्राप्त केले।