Adhyaya 32

Verse 1

अगस्त्य उवाच । बर्हियान समाचक्ष्व हरिकेशसमुद्भवम् । कोसौ कस्य सुतः श्रीमान्कीदृगस्य तपो महत्

अगस्त्य म्हणाले—हे बर्हियान! हरिकेशापासून उत्पन्न झालेल्या त्या पुरुषाचे वर्णन कर. तो श्रीमान कोण, कोणाचा पुत्र, आणि त्याचे महान तप कसे आहे?

Verse 2

कथं च देवदेवस्य प्रियत्वं समुपेयिवान् । काशीवासिजनीनोभूत्कथं वा दंडनायकः

तो देवदेवाचा प्रिय कसा झाला? आणि काशीवासियांमध्ये जन्म घेऊन तो दंडनायक—अधिकार व दंड धारण करणारा—कसा झाला?

Verse 3

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं प्रसादं कुरु मे विभो । अन्नदत्वं च संप्राप्तः कथमेष महामतिः

हे प्रभो, मला हे ऐकायचे आहे; माझ्यावर कृपा करा. हा महामती अन्नद—अन्नदाता—पद कसा प्राप्त झाला?

Verse 4

संभ्रमो विभ्रमश्चोभौ कथं तदनुगामिनौ । विभ्रांतिकारिणौ क्षेत्रवैरिणां सर्वदा नृणाम्

‘संभ्रम’ आणि ‘विभ्रम’—हे दोघे त्याचे अनुचर कसे? आणि क्षेत्र (काशी) चे वैरी असलेल्या नरांना ते सदैव भ्रमित करणारे कसे राहतात?

Verse 5

स्कंद उवाच । सम्यगापृच्छि भवता काशीवासिसमाहितम् । कुंभसंभव विप्रर्षे दंडपाणि कथानकम्

स्कंद म्हणाले—हे कुंभसंभव, विप्रश्रेष्ठा! काशीवासात समाहित दंडपाणी याची कथा तू योग्य रीतीने विचारली आहेस।

Verse 6

यदाकर्ण्य नरः प्राज्ञ काशीवासस्य यत्फलम् । निष्प्रत्यूहं तदाप्नोति विश्वभर्त्तुरनुग्रहात्

हे प्राज्ञा! काशीवासाचे जे फळ आहे ते ऐकून मनुष्य विश्वभर्त्याच्या अनुग्रहाने निर्विघ्न ते पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 7

रत्नभद्र इति ख्यातः पर्वते गंधमादने । यक्षः सुकृतलक्षश्रीः पुरा परम धार्मिकः

पूर्वी गंधमादन पर्वतावर रत्नभद्र नावाने प्रसिद्ध असा एक यक्ष होता. तो अनेक सुकृतांमुळे प्राप्त झालेल्या लक्ष्मीसमृद्धीने युक्त व परम धर्मात्मा होता.

Verse 8

पूर्णभद्रं सुतं प्राप्य सोऽभूत्पूर्णमनोरथः । वयश्चरममासाद्य भुक्त्वा भोगाननेकशः

पूर्णभद्र नावाचा पुत्र मिळाल्यावर तो पूर्ण मनोरथ झाला. आणि आयुष्याच्या अंतिम अवस्थेला पोहोचल्यावर त्याने अनेक प्रकारचे भोग वारंवार उपभोगले.

Verse 9

शांभवेनाथ योगेन देहमुत्सृज्य पार्थिवम् । आससादाशवं शांतं शांतसर्वेंद्रियार्थकः

मग शांभवयोगाने त्याने पार्थिव देहाचा त्याग केला आणि शांत पद प्राप्त केले; त्याच्या इंद्रिया व त्यांचे विषय पूर्णतः शांत झाले.

Verse 10

पितर्युपरतेसोऽथ पूर्णभद्रो महायशाः । सुकृतोपात्तविभव भवसंभोगभुक्तिभाक्

पित्याच्या देहावसानानंतर महायशस्वी पूर्णभद्र—पुण्याने मिळालेल्या वैभवाने युक्त—संसारातील संयोग व भोग यांचा उपभोक्ता झाला.

Verse 11

सर्वान्मनोरथांल्लेभे विना स्वर्गैकसाधनम् । गार्हस्थ्याश्रम नेपथ्यं पथ्यं पैतामहं महत्

स्वर्गाच्या एकमेव साधनावाचून त्याने सर्व मनोरथ प्राप्त केले. त्याने पितामहांनी चालविलेला महान व हितकर गृहस्थाश्रमाचा नेपथ्य-आचार व नियम अंगीकारला.

Verse 12

संसारतापसंतप्तावयवामृतसीकरम् । अपत्यं पततां पोतं बहुक्लेशमहार्णवे

संसारतापाने होरपळलेल्या अंगांवर अमृतकणांची शिंपण जशी, तशी संतान; अनेक क्लेशांच्या महासागरात बुडणाऱ्यांस ती नौका आहे।

Verse 13

पूर्णभद्रोऽथ संवीक्ष्य मंदिरं सर्वसुंदरम् । तद्बालकोमलालाप विकलं त्यक्तमंगलम्

मग पूर्णभद्राने सर्वांगसुंदर ते भवन पाहिले आणि खिन्न झाला; कारण तेथे बालकाचे कोमल मधुर बोलणे नव्हते, जणू मंगलच निघून गेले होते।

Verse 14

शून्यं दरिद्रहृदिव जीर्णारण्यमिवाथवा । पांथवत्प्रांतरमिव खिन्नोऽतीवानपत्यवान्

ज्याला अपत्य नव्हते तो अत्यंत खिन्न झाला; त्याला सर्व काही शून्य वाटले—दरिद्राच्या हृदयासारखे, जीर्ण अरण्यासारखे, आणि पांथासाठी ओस प्रांतरासारखे।

Verse 15

आहूय गृहिणी सोऽथ यक्षः कनककुंडलाम् । उवाच यक्षिणीं श्रेष्ठां पूर्णभद्रो घटोद्भव

मग घटोद्भव यक्ष पूर्णभद्राने सोन्याची कुंडले घातलेल्या आपल्या गृहिणी, त्या श्रेष्ठ यक्षिणीस बोलावून तिला सांगितले।

Verse 16

न हर्म्यं सुखदं कांते दर्पणोदरसुंदरम् । मुक्ता गवाक्षसुभगं चंद्रकांतशिलाजिरम्

हे कांते! आरशासारख्या अंतःकक्षांनी सुंदर, मोत्यासारख्या गवाक्षांनी शोभिवंत, आणि चंद्रकांत शिळांनी जडवलेले हे हर्म्यही खरेच सुखद नाही।

Verse 17

पद्मरागेंद्रनीलार्चिरर्चिताट्टालकं क्वणत् । विद्रुमस्तंभशोभाढ्यं स्फुरत्स्फटिककुड्यवत्

त्याचे उंच अट्टालक पद्मराग व इंद्रनीलाच्या प्रभेने झळाळून निनादतात; विद्रुमस्तंभांच्या शोभेने समृद्ध, त्याच्या भिंती स्फटिकासारख्या चमचमतात।

Verse 18

प्रेंखत्पताकानिकरं मणिमाणिक्यमालितम् । कृष्णागुरुमहाधूप बहुलामोदमोदितम्

डोलणाऱ्या पताकांच्या समूहांनी ते शोभते; मणी-माणिक्यांच्या माळांनी अलंकृत आहे; आणि कृष्ण-अगुरुच्या महाधूपाच्या विपुल सुवासाने ते आनंदित-प्रमुदित आहे।

Verse 19

अनर्घ्यासनसंयुक्तं चारुपर्यंकभूषितम् । रम्यार्गलकपाटाढ्यं दुकूलच्छन्नमंडपम्

ते अनमोल आसनांनी युक्त व सुंदर पर्यंकांनी भूषित आहे; रम्य अर्गळा-युक्त कपाटांनी समृद्ध असून त्याचे मंडप उत्तम दुकूलाने आच्छादित आहेत।

Verse 20

सुरम्यरतिशालाढ्यं वाजिराजिविराजितम् । दासदासीशताकीर्णं किंकिणीनादनादितम्

ते अतिशय सुरम्य रतिशाळांनी परिपूर्ण असून घोड्यांच्या रांगांनी झळाळते; दास-दासींच्या शेकडो जनांनी भरलेले आणि किंकिणींच्या नादाने निनादित आहे।

Verse 21

नूपुरारावसोत्कंठ केकिकेकारवाकुलम् । कूजत्पारावत कुलं गुरुसारीकथावरम्

ते नूपुरांच्या झंकारासाठी जणू उत्कंठित असते; मोरांच्या केकारवाने गजबजलेले; तेथे कूजन करणाऱ्या पारावतातांचे थवे आणि शारिकांचे गंभीर, मनोहर बोल ऐकू येतात।

Verse 22

खेलन्मरालयुगलं जीवं जीवककांतिमत् । माल्याहूत द्विरेफाणां मंजुगुंजारवावृतम्

तेथे हंसांची जोडी क्रीडा करीत होती आणि जीवकासारख्या तेजस्वी कांतियुक्त जीव-पक्षी शोभत होते. फुलमाळांनी आकृष्ट झालेल्या भुंग्यांच्या मधुर गुंजारवाने सर्व परिसर भरून गेला होता.

Verse 23

कर्पूरैण मदामोद सोदरानिलवीजितम् । क्रीडामर्कटदंष्ट्राग्री कृतमाणिक्यदाडिमम्

कर्पूर व मधुर मदगंधाने सुगंधित अशा मृदु वाऱ्यांनी तो प्रदेश झुलत होता. आणि दाडिमे अशी दिसत होती की जणू क्रीडणाऱ्या माकडांच्या तीक्ष्ण दातांनी माणिक्यासारखी घडविली आहेत.

Verse 24

दाडिमीबीजसंभ्रांतशुकतुंडात्तमौक्तिकम् । धनधान्यसमृद्धं च पद्मालयमिवापरम्

दाडिमाच्या बियांवर भिरभिरणाऱ्या पोपटांच्या चोचीतून जणू मोतीच घेतलेले दिसत होते. आणि तो प्रदेश धन-धान्याने समृद्ध होऊन जणू लक्ष्मीचे दुसरे पद्मालयच भासत होता.

Verse 25

कमलामोदगर्भं च गर्भरूपं विना प्रिये । गर्भरूपमुखं प्रेक्ष्ये कथं कनककुडले

प्रिये! कमळाच्या सुवासाने भरलेले ‘गर्भरूप’ मुख मी पाहते; पण तो बालरूप प्रत्यक्ष नाही. हे कनककुंडले! त्या बालरूपाचे दर्शन मला कसे होईल?

Verse 26

यद्युपायोऽस्ति तद्ब्रूहि धिगपुत्रस्य जीवितम् । सर्वशून्यमिवाभाति गृहमेतदनंगजम्

जर काही उपाय असेल तर सांग. पुत्रहीनाचे जीवन धिक्कारास्पद आहे! हे घर बालकाविना मला अगदी रिकामे, सर्वशून्यच भासते.

Verse 27

पुण्यवानितरो वापि मम क्षेत्रस्य सेवया । मुक्तो भवति देवेशि नात्र कार्या विचारणा

हे देवेश्वरी! पुण्यवान असो वा इतर कोणीही (पापी), माझ्या क्षेत्राच्या सेवेने तो मुक्त होतो; यात कोणताही विचार करण्याची किंवा शंका घेण्याची गरज नाही.

Verse 28

प्रलपंतमिव प्रोच्चैः प्रियं कनककुंडला । बभाषेंऽतर्विनिःश्वस्य यक्षिणी सा पतिव्रता

मोठ्याने विलाप करणाऱ्या आपल्या प्रिय पतीला, त्या पतिव्रता यक्षिणी कनककुंडलेने दीर्घ उसासा टाकून म्हटले.

Verse 29

कनककुंडलोवाच । किमर्थं खिद्यसे कांत ज्ञानवानसि यद्भवान् । अत्रोपायोऽस्त्यपत्याप्त्यै विस्रब्धमवधारय

कनककुंडला म्हणाली: 'हे कांता! आपण तर ज्ञानी आहात, मग का खंत करता? येथे संतानप्राप्तीचा उपाय आहे, विश्वासाने ऐका.

Verse 30

किमुद्यमवतां पुंसां दुर्लभं हि चराचरे । ईश्वरार्पितबुद्धीनां स्फुंरंत्यग्रे मनोरथाः

या चराचर जगात प्रयत्नवादी पुरुषांसाठी काय दुर्लभ आहे? ज्यांनी आपली बुद्धी ईश्वराला अर्पण केली आहे, त्यांचे मनोरथ त्यांच्यासमोरच पूर्ण होतात.

Verse 31

दैवं हेतुं वदंत्येवं भृशं कापुरुषाः पते । स्वयं पुराकृतं कर्म दैवं तच्च न हीतरत्

हे पती! केवळ भित्रे लोकच 'दैव हेच कारण आहे' असे वारंवार म्हणतात. स्वतः केलेले पूर्वकर्म म्हणजेच दैव होय, त्यापेक्षा वेगळे काही नाही.

Verse 32

ततः पौरुषमालंब्य तत्कर्म परिशांतये । ईश्वरं शरणं यायात्सर्वकारणकारणम्

म्हणून आपल्या पुरुषार्थाचा आधार घेऊन, त्या कर्मफळाच्या शांतीसाठी, सर्वकारण-कारण परमेश्वराचे शरण जावे।

Verse 33

अपत्यं द्रविणं दारा हारा हर्म्य हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न दूरे शिवभक्तितः

अपत्य, धन, दारा, हार-आभूषण, प्रासाद, घोडे, हत्ती—सुखसाधने, तसेच स्वर्ग व मोक्षही—शिवभक्तीपासून दूर नाहीत।

Verse 34

विधातुः शांभवीं भक्तिं प्रिय सर्वे मनोरथाः । सिद्धयोष्टौ गृहद्वारं सेवंते नात्र संशयः

हे प्रिये, शंभुभक्तीचा आश्रय घेतल्यास विधात्याचे (ब्रह्म्याचे)ही सर्व मनोरथ सिद्ध होतात; आणि अष्टसिद्धी घराच्या दारी सेवा करतात—यात संशय नाही।

Verse 35

नारायणोपि भगवानंतरात्मा जगत्पतिः । चराचराणामविता जातः श्रीकंठसेवया

अंतरात्मा, जगत्पती, चराचरांचा रक्षक भगवान नारायणही श्रीकंठ (शिव) यांच्या सेवेमुळेच परम पदास प्राप्त झाले।

Verse 36

ब्रह्मणः सृष्टिकर्त्तृत्वं दत्तं तेनैव शंभुना । इंद्रादयो लोकपाला जाता शंभोरनुग्रहात्

ब्रह्माला सृष्टिकर्तेपण तेच शंभूंनी दिले; आणि इंद्रादी लोकपाल शंभूच्या अनुग्रहाने उत्पन्न झाले।

Verse 37

मृत्युंजयं सुतं लेभे शिलादोप्यनपत्यवान् । श्वेतकेतुरपि प्राप जीवितं कालपाशतः

अपत्यहीन शिलादालाही मृत्युंजय नावाचा पुत्र लाभला; आणि श्वेतकेतूही काळाच्या पाशातून मुक्त होऊन पुन्हा जीवनास प्राप्त झाला।

Verse 38

क्षीरार्णवाधिपतितामुपमन्युरवाप्तवान् । अंधकोप्यभवद्भृंगी गाणपत्यपदोर्जितः

उपमन्यूने क्षीरसागराचे अधिपत्य मिळविले; आणि अंधकही भृंगी होऊन शिवगणांत गणपत्याचे श्रेष्ठ पद जिंकून घेतले।

Verse 39

जिगाय शार्ङ्गिणं संख्ये दधीचिः शंभुसेवया । प्राजापत्यपदं प्राप दक्षः संशील्य शंकरम्

शंभूच्या सेवेमुळे दधीचीने रणात शार्ङ्गिण (विष्णू) यास जिंकले; आणि दक्षाने शंकराची भक्तीपूर्वक उपासना करून प्रजापतीचे पद मिळविले।

Verse 40

मनोरथपथातीतं यच्च वाचामगोचरम् । गोचरो गोचरीकुर्यात्तत्पदं क्षणतो मृडः

जी अवस्था मनोरथांच्या मार्गापलीकडे व वाणीच्या आवाक्याबाहेर आहे, ती कृपाळू मृड क्षणातच प्रत्यक्ष गोचर करून देतो।

Verse 41

अनाराध्य महेशानं सर्वदं सर्वदेहिनाम् । कोपि क्वापि किमप्यत्र न लभेतेति निश्चितम्

सर्व देहधाऱ्यांना सर्व काही देणाऱ्या महेशानाची आराधना न करता, येथे कोणीही कुठेही काहीच मिळवत नाही—हे निश्चित।

Verse 42

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शंकरं शरणं व्रज । यदिच्छसि प्रियं पुत्रं प्रियसर्वजनीनकम्

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी शंकराचे शरण जा. जर तुला सर्वांना प्रिय असा प्रिय पुत्र हवा असेल, तर त्यांनाच आश्रय मान.

Verse 43

इति श्रुत्वा वचः पत्न्याः पूर्णभद्रः स यक्षराट् । आराध्य श्रीमहादेवं गीतज्ञो गीतविद्यया

पत्नीचे वचन ऐकून यक्षराज पूर्णभद्र, स्तोत्रविद्येत निपुण होऊन, श्रीमहादेवांची आराधना करू लागला.

Verse 44

दिनैः कतिपयैरेव परिपूर्णमनोरथः । पुत्रकाममवापोच्चैस्तस्यां पत्न्यां दृढव्रतः

केवळ काही दिवसांतच त्याची मनोकामना पूर्ण झाली. दृढव्रती होऊन त्याने त्या पत्नीपासून पुत्रप्राप्तीचा वर मिळविला.

Verse 45

नादेश्वरं समभ्यर्च्य कैः कैर्नापि स्वचिंतितम् । तस्मात्काश्यां प्रयत्नेन सेव्यो नादेश्वरो नृभिः

नादेश्वराचे विधिपूर्वक पूजन केल्यावाचून कोणाचाही मनोभाव सिद्ध होत नाही. म्हणून काशीत मनुष्यांनी प्रयत्नपूर्वक नादेश्वराची सेवा-पूजा करावी.

Verse 46

अंतर्वत्न्यथ कालने तत्पत्नी सुषुवे सुतम् । तस्य नाम पिता चक्रे हरिकेश इति द्विज

काळ येताच गर्भवती त्या पत्नीने पुत्रास जन्म दिला. तेव्हा पित्याने त्याचे नाव ‘हरिकेश’ असे ठेवले, हे द्विज.

Verse 47

प्रीतिदायं ददौ चाथ भूरिपुत्राननेक्षणात् । पूर्णभद्रस्तथागस्त्य हृष्टा कनककुंडला

तेव्हा आपल्या असंख्य पुत्रांचे मुख पाहून आनंदित झालेल्या पूर्णभद्राने प्रीतिदायक दान दिले; आणि हे अगस्त्य, कनककुंडलाही हर्षित झाली।

Verse 48

बालोऽपि पूर्णचंद्राभ वदनो मदनोपमः । वृद्धिं प्रतिक्षणं प्राप शुक्लपक्ष इवोडुराट्

बालक असूनही त्याचे मुख पूर्णचंद्रासारखे तेजस्वी आणि तो मदनासारखा मनोहर होता। तो प्रतिक्षणी वाढत गेला—जसा शुक्लपक्षात चंद्र वाढतो।

Verse 49

यदाष्टवर्षदेशीयो हरिकेशोऽभवच्छिशुः । नित्यं तदाप्रभृत्येवं शिवमेकममन्यत

जेव्हा हरिकेश हा मुलगा साधारण आठ वर्षांचा झाला, तेव्हापासून तो नित्य शिवालाच एकमेव शरण आणि परम सत्य मानू लागला।

Verse 50

पांसुक्रीडनसक्तोपि कुर्याल्लिंगं रजोमयम् । शाद्वलैः कोमलतृणैः पूजयेच्च स कौतुकम्

वाळूत खेळण्यात गुंग असतानाही तो धुळीचा लिंग घडवी आणि कोवळ्या हिरव्या दूर्वेने ते आनंदाने पूजीत असे।

Verse 51

आकारयति मित्राणि शिवनाम्नाऽखिलानि सः । चंद्रशेखरभूतेश मृत्युंजय मृडेश्वरः

तो आपल्या मित्रांनाही शिवाच्या नावांनीच हाक मारी—‘चंद्रशेखर’, ‘भूतेश’, ‘मृत्युंजय’, ‘मृडेश्वर’ इत्यादी।

Verse 52

धूर्जटे खंडपरशो मृडानीश त्रिलोचन । भर्गशंभोपशुपते पिनाकिन्नुग्रशंकर

हे धूर्जटे, हे खंडपरशुधारी, हे मृडानीश, हे त्रिलोचना! हे भर्गा, हे शंभो, हे पशुपते, हे पिनाकधारी—हे उग्र व मंगलमय शंकरा!

Verse 53

त्वमंत्यभूषां कुरु काशिवासिनां गले सुनीलां भुजगेंद्र कंकणाम् । भालेसु नेत्रां करिकृत्तिवाससं वामेक्षणालक्षित वामभागाम्

आपण काशिवासियांचे अंतिम व परम भूषण व्हावे—ज्यांचा कंठ गडद निळा, ज्यांच्या भुजांवर भुजंगराजाचे कंकण, ज्यांच्या भाळावर नेत्र, जे गजचर्म-वसनधारी, आणि ज्यांचा वामभाग देवीच्या वामदृष्टीने चिन्हित आहे।

Verse 54

अजिनांबरदिग्वासः स्वर्धुनी क्लिन्नमौलिज । विरूपाक्षाहिनेपथ्य गृणन्नामावलीमिमाम्

जो अजिन-वस्त्रधारी व दिशांनाच वस्त्र मानणारे, ज्यांची जटा स्वर्धुनीने ओलसर, जे विरूपाक्ष व सर्पालंकृत—अशा शिवाची ही नामावली जपावी.

Verse 55

सवयस्कानिति मुहुः समाह्वयति लालयन् । शब्दग्रहौ न गृह्णीतस्तस्यान्याख्यां हरादृते

लाड करत तो वारंवार हाक मारतो—“हे समवयस्क मित्रांनो!” पण त्याचे दोन्ही ‘शब्दग्राही’ (कान) ‘हर’ याखेरीज दुसरे कोणतेही नाव त्याच्यासाठी स्वीकारत नाहीत.

Verse 56

पद्भ्यां न पद्यते चान्यदृते भूतेश्वराजिरात् । द्रष्टुं रूपांतरं तस्य वीक्षणेन विचक्षणे

तो आपल्या पावलांनी दुसरीकडे जात नाही—भूतेश्वराच्या अंगणाव्यतिरिक्त; आणि त्याची विवेकी दृष्टी अन्य कोणतेही रूप पाहणे सहन करत नाही.

Verse 57

रसयेत्तस्य रसना हरनामाक्षरामृतम् । शिवांघ्रिकमलामोदाद्घ्राणं नैव जिघृक्षति

त्याची जिभ हर-नामाच्या अक्षर-अमृताचा रस घेते; शिवाच्या चरण-कमळांच्या सुगंधाने मत्त झालेले त्याचे घ्राण इतर कोणत्याही सुवासाची इच्छा करीत नाही।

Verse 58

करौ तत्कौतुककरौ मनो मनति नापरम् । शिवसात्कृत्यपेयानि पीयते तेन सद्धिया

त्याचे हात त्या सेवेतच आनंद मानतात; मन दुसरे काहीच चिंतत नाही। सद्बुद्धीने तो फक्त शिवाला अर्पण होऊन प्रसाद झालेलेच पेय पितो।

Verse 59

भक्ष्यते सर्वभक्ष्याणि त्र्यक्षप्रत्यक्षगान्यपि । सर्वावस्थासु सर्वत्र न स पश्येच्छिवं विना

तो सर्व प्रकारचे अन्न—अगदी त्रिनेत्रधारीच्या प्रत्यक्ष सान्निध्यात मिळालेलेही—भक्षण करो; तरीही सर्व अवस्थांत व सर्वत्र शिवावाचून काहीही पाहत नाही।

Verse 60

गच्छन्गायन्स्वपंस्तिष्ठञ्च्छयानोऽदन्पिबन्नपि । परितस्त्र्यक्षमैक्षिष्ट नान्यं भावं चिकेति सः

चालत, गात, झोपत, उभा राहत, पडून, खात-पित असतानाही—तो सर्व बाजूंनी त्रिनेत्रधारीलाच पाहतो; अन्य कोणताही भाव तो मानत नाही।

Verse 61

क्षणदासु प्रसुप्तोपि क्व यासीति वदन्मुहुः । क्षणं त्र्यक्ष प्रतीक्षस्व बुध्यतीति स बालकः

रात्री झोपेत असतानाही तो वारंवार म्हणतो—“कुठे जातोस? हे त्र्यक्ष, क्षणभर थांब!”—असा तो बालक जागा होतो तो शिवातच जागा होतो।

Verse 62

स्पष्टां चेष्टां विलोक्येति हरिकेशस्य तत्पिता । अशिक्षयत्सुतं सोऽथ गृहकर्मरतो भव

पुत्र हरिकेशाची स्पष्ट चेष्टा पाहून त्याच्या पित्याने त्याला उपदेश केला— “गृहधर्माच्या कर्मांत रत हो.”

Verse 63

एते तुरंगमा वत्स तवैतेऽश्वकिशो रकाः । चित्राणीमानि वासांसि सुदुकूलान्यमूनि च

“वत्सा, हे तुझे घोडे आहेत— सुंदर तरुण अश्व; आणि ही रंगीबेरंगी वस्त्रे, तसेच ही उत्तम रेशमी वस्त्रेही.”

Verse 64

रत्नान्याकरशुद्धानि नानाजातीन्यनेकशः । कुप्यं बहुविधं चैतद्गोधनानि महांति च

“ही खाणींतून शुद्ध केलेली नानाविध रत्ने पुष्कळ आहेत; तसेच हे विविध प्रकारचे मौल्यवान धन आणि मोठमोठी गोधनसंपत्तीही आहे.”

Verse 65

अमत्राणि महार्हाणि रौप्य कांस्यमयानि च । पणनीयानि वस्तूनि नानादेशोद्भवान्यपि

“येथे चांदी व कांस्याचे बनविलेले अतिमूल्य पात्रही आहेत; तसेच नानादेशांतून आलेली व्यापारयोग्य वस्तूही आहेत.”

Verse 66

चामराणि विचित्राणि गंधद्रव्याण्यनेकशः । एतान्यन्यानि बहुशस्त्वनेके धान्यराशयः

“विचित्र चवर आहेत, अनेक प्रकारची सुगंधद्रव्ये आहेत; आणखीही पुष्कळ वस्तू आहेत— तसेच धान्याचे ढीगही असंख्य आहेत.”

Verse 67

एतत्त्वदीयं सकलंवस्तुजातं समंततः । अर्थोपार्जनविद्याश्च सर्वाः शिक्षस्व पुत्रक

हे सर्व वस्तुजात सर्वथा तुझेच आहे। पुत्रा, धर्मयुक्त रीतीने अर्थोपार्जन करण्याच्या सर्व विद्या व कौशल्ये शिक।

Verse 68

चेष्टास्त्यज दरिद्राणां धूलिधूसरिणाममूः । अभ्यस्यविद्याः सकला भोगान्निर्विश्य चोत्तमान्

धुळीने माखलेल्या दरिद्रांच्या नीच चेष्टा सोडून दे. सर्व विद्यांचा अभ्यास कर; मग उत्तम भोगांचा उपभोग घे.

Verse 69

तां दशां चरमां प्राप्य भक्तियोगं ततश्चर । असकृच्छिक्षितः पित्रेत्यवमन्य गुरोर्गिरम्

अंतिम दशा प्राप्त झाल्यावर मग भक्तियोग आचर. तरीही तो पित्याने वारंवार शिकवूनही गुरूंचे वचन अवमान्य करीत राहिला.

Verse 70

रुष्टदृष्टिं च जनकं कदाचिदवलोक्य सः । निर्जगाम गृहाद्भीतो हरिकेश उदारधीः

कधीतरी वडिलांची रुष्ट नजर पाहून उदारबुद्धी हरिकेश भयभीत होऊन घराबाहेर निघून गेला.

Verse 71

ततश्चिंतामवापोच्चैर्दिग्भ्रांतिमपि चाप्तवान् । अहो बालिशबुद्धित्वात्कुतस्त्यक्तं गृहं मया

मग तो फार चिंतेत पडला आणि दिशाभ्रमही झाला. ‘अहो! बालिश बुद्धीमुळे मी घर का सोडले?’

Verse 72

क्व यामि क्व स्थिते शंभो मम श्रेयो भविष्यति । पित्रा निर्वासितश्चाहं न च वेद्म्यथ किंचन

मी कुठे जाऊँ, कुठे राहू, हे शंभो? माझे कल्याण कसे होईल? पित्याने मला हाकलून दिले आहे; पुढे काय करावे, काहीच कळत नाही।

Verse 73

इति श्रुतं मया पूर्वं पितुरुत्संगवर्तिना । गदतस्तातपुरतः कस्यचिद्वचनं स्फुटम्

पूर्वी, मी पित्याच्या मांडीवर बसलेलो असताना, पित्याच्या समोर कोणाचेतरी हे वचन मी स्पष्ट ऐकले होते।

Verse 74

मात्रा पित्रा परित्यक्ता ये त्यक्ता निजबंधुभिः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

जे माता-पित्यांनी परित्यक्त, जे आपल्या नातलगांनी टाकलेले, ज्यांना कुठेही आधार नाही—त्यांच्यासाठी वाराणसीच गती आहे।

Verse 75

जरया परिभूता ये ये व्याधिविकलीकृताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

जे जरेने पराभूत झाले, जे व्याधीने दुर्बल व विकल झाले, ज्यांना कुठेही गती नाही—त्यांच्यासाठी वाराणसीच गती आहे।

Verse 76

पदे पदे समाक्रांता ये विपद्भिरहर्निशम् । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषांवाराणसी गतिः

जे अहोरात्र पावलोपावली संकटांनी ग्रासलेले, ज्यांना कुठेही गती नाही—त्यांच्यासाठी वाराणसीच गती आहे।

Verse 77

पापराशिभिराक्रांता ये दारिद्र्य पराजिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

जे पापराशीने आक्रांत, जे दारिद्र्याने पराजित, ज्यांना कुठेही गती नाही—त्यांच्यासाठी वाराणसी हीच परम गती आहे।

Verse 78

संसार भयभीताय ये ये बद्धाः कर्मबंधनैः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

जे संसारभयाने भयभीत, जे कर्मबंधनांनी बद्ध, ज्यांना कुठेही गती नाही—त्यांच्यासाठी वाराणसी हीच परम गती आहे।

Verse 79

श्रुतिस्मृतिविहीना ये शौचाचारविवर्जिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

जे श्रुति-स्मृतीविना, जे शौच व सदाचाररहित, ज्यांना कुठेही गती नाही—त्यांच्यासाठी वाराणसी हीच परम गती आहे।

Verse 80

ये च योगपरिभ्रष्टास्तपो दान विवर्जिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

जे योगमार्गातून ढळले, जे तप व दानरहित, ज्यांना कुठेही गती नाही—त्यांच्यासाठी वाराणसी हीच परम गती आहे।

Verse 81

मध्ये बंधुजने येषामपमानं पदे पदे । तेषामानंददं चैकं शंभोरानंदकाननम्

ज्यांना आपल्या बंधुजनांतही पावलोपावली अपमान सहन करावा लागतो—त्यांच्यासाठी आनंद देणारे एकच: शंभूचे आनंदकानन (काशी)।

Verse 82

आनंदकानने येषां रुचिर्वै वसतां सताम् । विश्वेशानुगृहीतानां तेषामानंदजोदयः

आनंदकाननात वास करण्याची ज्यांना सत्पुरुषांची खरी रुची आहे आणि ज्यांवर विश्वेश्वराची कृपा आहे, त्यांच्या अंतःकरणी आध्यात्मिक आनंदाचा उदय निरंतर वाढत जातो।

Verse 83

भर्ज्यते कर्मबीजानि यत्र विश्वेशवह्निना । अतो महाश्मशानं तदगतीनां परा गतिः

जिथे विश्वेश्वराच्या अग्निने कर्मबीज भर्जून नष्ट होतात; म्हणून ते स्थान ‘महाश्मशान’—अगतीनांची परा गती, परम आश्रय—असे म्हणतात।

Verse 84

हरिकेशो विचार्येति यातो वाराणसीं पुरीम् । यत्राविमुक्ते जंतूनां त्यजतां पार्थिवीं तनुम्

असे विचार करून हरिकेश वाराणसी—अविमुक्त—या नगरीकडे गेला; जिथे जीव पार्थिव देह त्यागतात तेव्हा क्षेत्राची मुक्तिदायिनी मर्यादा प्रवर्तते।

Verse 85

पुनर्नो तनुसंबंधस्तनुद्वेषिप्रसादतः । आनंदवनमासाद्य स तपः शरणं गतः

‘तनुद्वेषी’ शिवाच्या कृपेने माझा पुन्हा देहाशी संबंध राहू नये. आनंदवनास पोहोचून त्याने तपश्चर्येलाच आपले शरण मानले।

Verse 86

अथ कालांतरे शंभुः प्रविश्यानंदकानमम् । पार्वत्यै दर्शयामास निजमाक्रीडकाननम्

नंतर काही काळाने शंभू त्या परम आनंदमय आनंदकाननात प्रविष्ट झाले आणि पार्वतीला आपलेच क्रीडावन—दिव्य विहारवन—दाखविले।

Verse 87

अमंदामोदमंदारं कोविदारपरिष्कृतम् । चारुचंपकचूताढ्यं प्रोत्फुल्लनवमल्लिकम्

तो प्रदेश अखंड सुगंध पसरविणाऱ्या मन्दारवृक्षांनी परिपूर्ण, कोविदारांनी अलंकृत, रम्य चंपक व आंब्यांनी समृद्ध, आणि नवप्रफुल्ल मल्लिका (जाई) फुलांनी उजळलेला होता।

Verse 88

विकसन्मालतीजालं करवीरविराजितम् । प्रस्फुटत्केतकिवनं प्रोद्यत्कुरबकोर्जितम्

तेथे फुललेल्या मालती-वेलींनी जाळे पसरले होते, करवीरपुष्पांनी ते झळकत होते; केतकीची वने प्रस्फुटित होती, आणि उन्मुक्तपणे उमललेल्या कुरबकपुष्पांनी ते अधिकच सजीव झाले होते।

Verse 89

जृंभद्विचकिलामोदं लसत्कंकेलिपल्लवम् । नवमल्लीपरिमलाकृष्टषट्पदनादितम्

तो फुलू लागलेल्या अशोक (विचकिला) फुलांच्या सुगंधाने दरवळणारा, नव्या कंकेली पल्लवांनी शोभणारा, आणि नवमल्लिकेच्या परिमळाने आकृष्ट झालेल्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने निनादणारा होता।

Verse 90

पुष्प्यपुन्नागनिकरं बकुलामोदमोदितम् । मेदस्विपाटलामोद सदामोदित दिङ्मुखम्

तो फुललेल्या पुन्नागाच्या घोसांनी समृद्ध, बकुलाच्या सुगंधाने आनंदित; आणि पाटला फुलांच्या गाढ परिमळाने दिशांचे मुखही जणू सदैव प्रसन्न झाले होते।

Verse 91

बहुशोलंबिरोलंब मालामालितभूतलम् । चलच्चंदनशाखाग्र रममाणपि काकुलम्

अनेक झुलत्या लोंबकळणाऱ्या माळांच्या गुच्छांनी त्याचे भूतल आच्छादले होते; आणि चंदनाच्या फांद्यांची टोकं हलत असल्याने तो प्रदेश जणू रममाण होऊन चैतन्यपूर्ण गजबजलेला दिसत होता।

Verse 92

गुरुणाऽगुरुणामत्त भद्रजातिविहंगमम् । नागकेसरशाखास्थ शालभंजि विनोदितम्

गुरूंनी तो रम्य उपवन दाखविला; तेथे मधुर सुगंधाने मत्त झालेले शुभ पक्षी क्रीडा करीत होते, आणि नागकेसराच्या फांदीवर उभी शालभंजिका-युवती आपल्या लीलांनी दृश्य अधिकच मोहक करीत होती।

Verse 93

मेरुतुंग नमेरुस्थच्छायाक्रीडितकिंनरम् । किंनरीमिथुनोद्गीतं गानवच्छुककिंशुकम्

तेथे मेरूसारख्या उंच शिखरांच्या शीतल छायेत किंनर क्रीडा करीत होते; आणि किंनरी-युगुलांच्या मधुर गीताला अनुसरून जणू किंशुक/अशोक वृक्षही गात आहेत असे भासत होते।

Verse 94

कदंबानां कदंबेषु गुंजद्रोलंबयुग्मकम् । जितसौवर्णवर्णोच्च कर्णिकारविराजितम्

कदंबांच्या राईत गुंजार करणाऱ्या भुंग्यांची जोडपी जणू गुच्छांसारखी लटकलेली दिसत होती; आणि कर्णिकार फुलांची तेजस्वी सुवर्णछटा जणू सोन्यालाही जिंकून उपवन उजळवीत होती।

Verse 95

शालतालतमालाली हिंताली लकुचावृतम् । लसत्सप्तच्छदामोदं खर्जूरीराजिराजितम् । नारिकेल तरुच्छन्न नारंगीरागरंजितम्

ते उपवन शाल, ताल, तमाल, हिंताल व लकुच वृक्षांनी वेढलेले होते; फुललेल्या सप्तच्छदाच्या सुगंधाने दरवळणारे; खर्जुरीच्या रांगांनी शोभणारे; नारळाच्या वृक्षछायेत आच्छादित आणि संत्र्यांच्या बागेच्या लालसर तेजाने अधिकच रंजित होते।

Verse 96

फलिजंबीरनिकरं मधूकमधुपाकुलम् । शाल्मली शीतलच्छायं पिचुमंद महावनम्

त्यांनी ते महावन दाखविले—फळांनी लगडलेल्या जंबीर वृक्षांनी दाट झालेले; मधूक फुलांच्या मधावर गोळा झालेल्या मधमाशांनी गजबजलेले; शाल्मलीच्या शीतल छायांनी सुखावणारे; आणि पिचुमंदाच्या विस्तीर्ण बनांनी पसरलेले।

Verse 97

मधुरामोद दमनच्छन्नं मरुबनोदितम् । लवलीलोललीलाभृन्मंदमारुतलोलितम्

ते दमनलतांनी आच्छादित व मधुर सुगंधाने परिपूर्ण होते. मरुभूमीतील उपवन जणू सजीव झाले होते; लवलीच्या वेलींना मंद वाऱ्याने हलवून क्रीडा घडत होती.

Verse 98

भिल्ली हल्लीसकप्रीति झिल्लीरावविराविणम् । क्वचित्सरः परिसरक्रीडत्क्रोडकदंबकम्

ते भिल्ली व हल्लीसक वेलींना आनंद देणारे, झिंगुरांच्या किलबिलाटाने निनादणारे होते. काही ठिकाणी सरोवरे होती; त्यांच्या काठी कदंबांच्या गुच्छांत रानडुकरांचे कळप क्रीडा करीत.

Verse 99

मरालीगलनालीस्थ बिसासक्तसितच्छदम् । विशोककोकमिथुनक्रीडाक्रेंकारसुंदरम्

तेथे हंसांच्या जवळ कमळनाळांवर शुभ्र पक्षी बिसाला आसक्त होऊन बसले होते. शोकहीन कोकपक्ष्यांची जोडी क्रीडा करीत, मधुर कूजनाने सरोवर शोभून दिसत होते.

Verse 100

बकशावकसंचारं लक्ष्मणासक्त सारसम् । मत्तबर्हिणसंघुष्टं कपिंजलकुलाकुलम्

ते बगळ्यांच्या पिल्लांच्या संचाराने सजीव, जोडीवर आसक्त सारसांनी युक्त, मत्त मोरांच्या कलरवाने घुमणारे आणि कपिंजल पक्ष्यांच्या थव्यांनी गजबजलेले होते.

Verse 110

चंद्रकांतशिलासुप्तकृष्णैणहरितोडुपम् । तरुप्रकीर्णकुसुम जितस्वर्लोकतारकम् । दर्शयन्नित्थमाक्रीडं देव्यै देवोविशद्वनम्

चंद्रकांत शिळांवर जणू कृष्णमृग निजले आहेत—अशी हरिताभ ताऱ्यासारखी झळाळी त्या क्रीडावनात होती. वृक्ष सर्वत्र पुष्पे उधळीत होते; स्वर्लोकातील तारकांनाही जिंकणारी शोभा होती. अशा रीतीने देवाने देवींना ते निर्मळ, पावन वन दाखविले.

Verse 120

ब्रह्मज्ञानं न विंदंति योगैरेकेन जन्मना । जन्मनैकेन मुच्यंते काश्यामंतकृतो जनाः

एकाच जन्मात योगसाधनेनेही ब्रह्मज्ञान मिळत नाही; परंतु ज्यांचा अंत काशीत होतो ते त्याच जन्मी मुक्त होतात।

Verse 130

विधाय क्षेत्रसंन्यासं ये वसंतीह मानवाः । जीवन्मुक्तास्तु ते देवि तेषां विघ्नं हराम्यहम्

हे देवि, या क्षेत्राविषयी संन्यास करून जे येथे वास करतात ते जीवन्मुक्त होतात; त्यांचे विघ्न मी स्वतः दूर करतो।

Verse 140

सत्वावलंबितप्राणमायुःशेषेणरक्षितम् । निःश्वासोच्छासपवनवृत्तिसूचितजीवितम्

अंतःस्थ सत्त्वावर आधारलेल्या प्राणामुळे आयुष्य फक्त उरलेल्या काळानेच टिकून राहते; त्याचे अस्तित्व श्वास-प्रश्वासरूपी वायुगतीनेच कळते।

Verse 150

श्रुत्वोदितां तस्य महेश्वरो गिरं मृद्वीकया साम्यमुपेयुषीं मृदु । भक्तस्य धीरस्य महातपोनिधे ददौ वराणां निकर तदा मुदा

द्राक्षेसारखी मधुर व कोमल अशी त्याची वाणी ऐकून महेश्वर आनंदित झाले; आणि त्या धीर भक्ताला, महातपस्येच्या निधीला, वरांचा समूह दिला।

Verse 160

मद्भक्तियुक्तोपि विना त्वदीयां भक्तिं न काशी वसतिं लभेत । गणेषु देवेषु हि मानवेषु तदग्रमान्यो भव दंडपाणे

माझ्या भक्तीने युक्त असला तरी तुझ्या भक्तीविना काशीवास मिळत नाही. म्हणून, हे दंडपाणि, माझ्या गणांत, देवांत आणि मनुष्यांतही तू अग्रगण्य व सर्वमान्य हो।

Verse 170

धन्यो यक्षः पूर्णभद्रो धन्या कांचनकुंडला । ययोर्जठरपीठेभूर्दंडपाणे महामते

धन्य तो यक्ष पूर्णभद्र, आणि धन्य कांचनकुंडला। हे महामते दंडपाणी! ज्यांच्या उदर-पीठावर जणू पृथ्वीच स्थिर आहे।

Verse 217

धिगेतत्सौधसौंदर्यं धिगेतद्धनसंचयम् । विनापत्यं प्रियतमे जीवितं च धिगावयोः

धिक या सौधसौंदर्यावर, धिक या धनसंचयावर। हे प्रियतम! अपत्याविना—धिक आमच्या या जीवनालाही।