Adhyaya 1

Verse 1

श्रीगणेशाय नमः । तं मन्महे महेशानं महेशानप्रियार्भकम् । गणेशानं करिगणेशानाननमनामयम्

श्रीगणेशास नमस्कार। आम्ही गणांचा अधिपती—महेशानाचा प्रिय बालक—गजराजासारख्या मुखाचा, दुःख-रोग हरिणारा गणेश याचे ध्यान करतो.

Verse 2

भूमिष्ठापि न यात्रभूस्त्रिदिवतोप्युच्चैरधःस्थापि या या बद्धा भुवि मुक्तिदास्युरमृतं यस्यां मृता जंतवः । या नित्यं त्रिजगत्पवित्रतटिनी तीरे सुरैः सेव्यते सा काशी त्रिपुरारिराजनगरी पायादपायाज्जगत्

पृथ्वीवर असूनही ती साधी यात्रा-भूमी नाही; स्वर्गाहूनही उंच असूनही येथे खाली—सुलभ—ठेवलेली आहे. संसारबंधनात बद्ध जीवही तेथे मुक्तिदाते होतात; तेथे देहत्याग करणारे अमृतत्व पावतात. त्रिजगत् पवित्र करणाऱ्या नदीच्या तीरावर देवांनी नित्य सेविलेली—त्रिपुरारि शिवाची राजनगरी ती काशी जगाचे आपत्तीं पासून रक्षण करो.

Verse 3

नमस्तस्मै महेशाय यस्य संध्यात्त्रयच्छलात् । यातायातं प्रकुर्वंति त्रिजगत्पतयोऽनिशम्

त्या महेशास नमस्कार, ज्याच्या त्रिसंध्येच्या निमित्ताने त्रिलोकीचे अधिपती अखंड ये-जा करीत राहतात (सेवेसाठी).

Verse 4

अष्टादशपुराणानां कर्त्ता सत्यवतीसुतः । सूताग्रे कथयामास कथां पापापनोदिनीम्

अठरा पुराणांचे कर्ते सत्यवतीसुत (व्यास) यांनी सूतासमोर ही पाप-नाशिनी कथा सांगितली.

Verse 5

श्रीव्यास उवाच । कदाचिन्नारदः श्रीमान्स्नात्वा श्रीनर्मदांभसि । श्रीमदोंकारमभ्यर्च्य सर्वदं सर्वदेहिनाम्

श्रीव्यास म्हणाले—एकदा श्रीमान नारदांनी पवित्र नर्मदेच्या जलात स्नान करून, सर्व देहधारी जीवांना सर्व वर देणाऱ्या श्रीमद् ओंकाराचे भक्तिभावाने पूजन केले।

Verse 6

व्रजन्विलोकयांचक्रे पुरोविंध्यं धराधरम् । संसारतापसंहारि रेवावारिपरिष्कृतम्

प्रवासात पुढे जात असता त्यांनी समोर धराधर विन्ध्य पर्वत पाहिला—रेवा (नर्मदा) जलाने शोभित आणि संसारताप हरिणारा म्हणून प्रसिद्ध।

Verse 7

द्वैरूप्येणापि कुर्वंतं स्थावरेण चरेण च । साभिख्येन यथार्थाख्यामुच्चैर्वसु मतीमिमाम्

त्यांनी ही भूमी पाहिली—जणू स्थावर व जंगम अशा द्विरूपाने घडलेली; आणि आपल्या प्रसिद्ध नावाप्रमाणे ती ‘वसुमती’—समृद्ध पृथ्वी—उजळून निघाली होती।

Verse 8

रसालयं रसालैस्तैरशोकैः शोकहारिणाम् । तालैस्तमालेर्हिंतालैः सालैः सर्वत्रशालितम्

तेथे आंब्यांचे वन होते—आंबे व शोक हरिणारे अशोक वृक्ष यांनी भरलेले; आणि सर्वत्र ताड, तमाल, हिंताल व साल वृक्षांनी शोभलेले।

Verse 9

खपुरैः खपुराकारं श्रीफलं श्रीफलैः किल । गुरुश्रियंत्वगुरुभिः कपिपिंगं कपित्थकैः

खपुर फळांनी तो प्रदेश जणू ‘खपुराकार’ भासत होता; श्रीफल वृक्षांवर श्रीफल विपुल होते; अगुरुच्या सुगंधाने गंभीर शोभा होती, आणि कपित्थ फळांनी तो कपिसारखा पिंगट वर्णाचा दिसत होता।

Verse 10

वनश्रियः कुचाकारैर्लकुचैश्च मनोहरम् । सुधाफलसमारंभि रंभाभिः परिभासितम्

वनश्रीने मनोहर, कुचाकार लकुचफळांनी शोभिवंत, आणि सुधासदृश फळांनी परिपूर्ण रंभा (केळी) कुंजांनी सर्वत्र प्रकाशमान।

Verse 11

सुरंगैश्चापि नारंगैरंगमंडपवच्छियः । वानीरैश्चापि जंबीरैर्बीजपूरैः प्रपूरितम्

सुरंग व नारंग इत्यादी सुगंधी फळांनी—जणू सौंदर्याचा रंगमंडप—परिपूर्ण; तसेच वानीर, जंबीर व बीजपूर वृक्षांनीही भरलेले।

Verse 12

अनिलालोल कंकोल वल्लीहल्ली सकायितम् । लवलीलवलीलाभिर्लास्यलीलालयं किल

वाऱ्याने डोलणाऱ्या कंकोल वेलीं व गुंतलेल्या लता जणू आलिंगन करीत आहेत; लवली व खेळकर तंतूंनी ते खरोखर नृत्य-लीलेचे आलय भासते।

Verse 13

मंदांदोलितकर्पूर कदलीदल संज्ञया । विश्रमाय श्रमापन्नानाहूयंतमिवाध्वगान्

केळीच्या पानांतून मंद झुळुकीने कर्पूरासारखी शीतलता पसरून, ते जणू श्रमलेले वाटसरू विश्रांतीस बोलावत आहे।

Verse 14

पुन्नागमिव पुन्नागपल्लवैःकरपल्लवैः । कलयंतमिवाऽलोलैर्मल्लिकास्तबकस्तनम्

जणू पुन्नाग वृक्ष आपल्या कोवळ्या पल्लव-हातांनी, न डगमगता, मल्लिका (जाई) फुलांच्या स्तबक-स्तनांना स्पर्श करीत आहे।

Verse 15

विदीर्णदाडिमैः स्वांतं दर्शयंतं तु रागवत् । माधवीं धवरूपेण श्लिष्यंतमिव कानने

फुटलेल्या डाळिंबफळांनी जणू ते आपले अंतःहृदय लालिमेसह दाखवीत होते; आणि काननात धववृक्षरूपाने जणू माधवी वेलीस आलिंगन होत आहे, असे भासत होते।

Verse 16

उदुंबरैरंबरगैरनंतफलमालितैः । ब्रह्मांडकोटीर्बिभ्रंतमनंतमिव सर्वतः

उदुंबर व अंबरग वृक्षांनी, अनंत फळांच्या माळांनी अलंकृत होऊन, ते वन सर्वत्र जणू स्वयं अनंतच—असंख्य ब्रह्मांडकोटी धारण करणारे—असे भासत होते।

Verse 17

पनसैर्वनासाभैः शुकनासैः पलाशकैः । पलाशनाद्विरहिणां पत्रत्यक्तैरिवावृतम्

पनसवृक्ष, वनासासदृश वाढ, शुकनास व पलाश यांनी ते आच्छादित होते; जणू प्रियविरहिणींच्या पानांनी टाकलेल्या वस्त्रांनी वन वेढले आहे, असे भासत होते।

Verse 18

कदंबवादिनो नीपान्दृष्ट्वा कंटकितैरिव । समंततो भ्राजमानं कदंबककदंबकैः

नीप (कदंब) वृक्ष पाहून जणू रोमांचित झाले आहे असे; कदंबपुष्पांच्या गुच्छोगुच्छांनी ते वन सर्वत्र उजळून निघाले होते।

Verse 19

नमेरुभिश्च मेरूच्चशिखरैरिव राजितम् । राजादनैश्च मदनैः सदनैरिव कामिनाम्

नमेरूसारख्या उंच शिखरांनी ते मेरूच्या उच्च शिखरांसारखे शोभत होते; आणि राजादन व मदन वृक्षांनी ते जणू कामिनांच्या रम्य सदनांसारखे भासत होते।

Verse 20

तटेतटेपटुवटैरुच्चैःपटकुटी वृतम् । कुटजस्तबकैर्भांतमधिष्ठितबकैरिव

प्रत्येक तटावर उंच, कणखर वटवृक्षांनी ते असे वेढले होते की जणू किनारा पानांच्या कुट्यांची माळच परिधान करीत आहे। कुटजाच्या फुलगुच्छांनी ते असे उजळत होते, जसे बगळ्यांच्या वस्तीने तट शुभ्र दीप्त होतो।

Verse 21

करमर्दैः करीरैश्च करजैश्चकरंबकैः । सहस्रकरवद्भांतमर्थिप्रत्युद्गतैः करैः

करमर्द, करीर, करज आणि करंबक वृक्षांनी अलंकृत ते वन जणू सहस्रहस्तधारी भासत होते; आश्रय व वर मागणाऱ्या याचकांच्या स्वागतासाठी पुढे आलेल्या हातांसारख्या त्याच्या फांद्या पसरल्या होत्या।

Verse 22

नीराजितमिवोद्दीपैराजचंपककोरकैः । सपुष्पशाल्मलीभिश्च जितपद्माकरश्रियम्

राजचंपकाच्या ज्वलंत कळ्यांसारख्या दीपांनी जणू त्याचे नीराजन होत होते। फुललेल्या शाल्मली वृक्षांनी त्याला अशी शोभा दिली की कमळतळ्यांची श्रीही त्यापुढे फिकी पडावी।

Verse 23

क्वचिच्चलदलैरुच्चैः क्वचित्कांचनकेतकैः । कृतमालैर्न क्तमालैः शोभमानं क्वचित्क्वचित्

कुठे उंच वृक्षांच्या चंचल पानांनी ते शोभत होते, कुठे सुवर्णवर्ण केतकांनी। कुठे कृतमाल तर कुठे सुगंधी नक्तमाल—सर्व दिशांनी त्याची छटा पसरली होती।

Verse 24

कर्कंधु बंधुजीवैश्च पुत्रजीवैर्विराजितम् । सतिंदुकेंगुदीभिश्च करुणैःकरुणालयम्

कर्कंधु, बंधुजीव व पुत्रजीव यांनी ते विराजमान होते; तिंदुक व इंगुदीनेही समृद्ध. अशा कोमल समृद्धीने ते खरेच ‘करुणालय’—करुणेचे धाम—भासू लागले।

Verse 25

गलन्मधू ककुसुमैर्धरारूपधरंहरम् । स्वहस्तमुक्तमुक्ताभिरर्चयंतमिवानिशम्

मधु झरणाऱ्या ककु-पुष्पांनी शोभलेली धरा जणू साकार होऊन, आपल्या हातातून सुटलेल्या मुक्तांनी अर्घ्य अर्पित करीत, हर (शिव) यांची अखंड आराधना करीत आहे असे भासले।

Verse 26

सर्जार्जुनांजनैर्बीजैर्व्यजनैर्वीज्यमानवत् । नारिकेलैः सखर्जूरैर्धृतच्छत्रमिवांबरे

सार्ज, अर्जुन व अंजन वृक्ष आणि त्यांची बीजे जणू चवरांसारखी वाऱ्याने हलत होती; नारळ व खजूर वृक्षांमुळे आकाशात जणू छत्रे धरली आहेत असे भासत होते।

Verse 27

अमंदैः पिचुमंदैश्च मंदारैः कोविदारकैः । पाटलातिंतिणीघोंटाशाखोटैः करहाटकैः

ती पुण्यभूमी अमंद व पिचुमंद, मन्दार व कोविदार; तसेच पाटला, तिंतिणी, घोंटा, शाखोट व करहाटक अशा असंख्य वृक्षांनी भरून अत्यंत मंगलमय भासत होती।

Verse 28

उद्दंडैश्चापि शेहुंडैरेरंडैर्गुडपुष्पकैः । बकुलैस्तिलकैश्चैव तिलकांकितमस्तकम्

उद्दंड, शेहुंड, एरंड व गुडपुष्पक; तसेच बकुळ व तिळक वृक्षांनी तो प्रदेश जणू भूमीच्या मस्तकावर शुभ तिळक उमटल्यासारखा—धरा अभिषिक्त झाल्यासारखा भासत होता।

Verse 29

अक्षैः प्लक्षैः शल्लकीभिर्देवदारुहरिद्रुमैः । सदाफलसदापुष्प वृक्षवल्लीविराजितम्

अक्ष, प्लक्ष व शल्लकी, देवदारू आणि अन्य श्रेष्ठ वृक्षांनी तो प्रदेश अलंकृत होता; तसेच सदैव फळे धारण करणाऱ्या व सदैव फुलणाऱ्या वेली-वृक्षांनी शोभून ते पुण्यक्षेत्र नित्य मंगलमय दिसत होते।

Verse 30

एलालवंग मरिचकुलुं जनवनावृतम् । जंब्वाम्रातकभल्लातशेलुश्रीपर्णिवर्णितम्

ते पावन वन वेलची, लवंग, मिरी व बोर यांच्या उपवनांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले होते. जांभूळ, आम्रातक, भल्लातक, शेलू व श्रीपर्णी यांनी ते अलंकृत होऊन त्या वनाची समृद्धी जणू घोषित करीत होते।

Verse 31

शाकशंखवनैरम्यं चदनैरक्तचंदनैः । हरीतकीकर्णिकार धात्रीवनविभूषणम्

शाक व शंख वृक्षांच्या रम्य उपवनांनी ते मनोहर होते आणि चंदन व रक्तचंदनाने शोभून दिसत होते. हरीतकी, कर्णिकार व धात्री यांच्या वनांनी ते अधिकच विभूषित होऊन जणू शुभ वैभवाने सजलेले पवित्र धाम झाले होते।

Verse 32

द्राक्षावल्लीनागवल्लीकणावल्लीशतावृतम् । मल्लिकायूथिकाकुंदम दयंती सुगंधिनम्

द्राक्षा, नागवेल व सुगंधी वेलींनी शेकडोने ते आच्छादित होते. मल्लिका, यूथिका, कुंद व दयंतीच्या पुष्पसौरभाने तो सारा पावन प्रदेश मधुर सुगंधाने भरून गेला होता।

Verse 33

भ्रमद्भ्रमरमालाभिर्मालतीभिरलंकृतम् । अलिच्छलागतंकृष्णं गोपीरंतुमनेकशः

भिरभिरणाऱ्या भ्रमरसमूहांच्या गुंजारवात मालतीच्या माळांनी ते अलंकृत होते. जणू भ्रमरांच्या निमित्ताने कृष्णाला पुन्हा पुन्हा तेथे ओढून आणून गोपींच्या रतिरमणाचा आनंद वाढवीत होते।

Verse 34

नानामृगगणाकीर्णं नानापक्षिविनादितम् । नानासरित्सरः स्रोतः पल्वलैः परितो वृतम्

ते वन नानाविध मृगसमूहांनी भरलेले होते आणि अनेक पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादत होते. विविध नद्या, सरोवरे, झरे-स्रोत व कमलपल्वलांनी ते सर्व बाजूंनी वेढलेले होते।

Verse 35

तुच्छश्रियः स्वर्गभूमीः परिहायागतैरिव । नानासुरनिकायैश्च विष्वग्भोगेच्छयोषितम्

जणू स्वर्गाची श्री तुच्छ मानून स्वर्गभूमी सोडून आले असावेत—असे नानाविध देवगण सर्वत्र त्या पुण्यभोगाच्या इच्छेने आकृष्ट होऊन तेथे वसलेले दिसत होते।

Verse 36

उत्सृजंतमिवार्घ्यं वै पत्रपुष्पैरितस्ततः । केकिकेकारवैर्दूरात्कुर्वंतं स्वागतं किल

इकडून तिकडून पानां-फुलांनी जणू स्वागतार्थ अर्घ्यच अर्पिले जात होते; आणि दूरवर मोरांच्या ‘केकि-केका’ नादांनी जणू अभिवादनाचा घोष होत होता।

Verse 37

अथ सूर्यशताभासं नभसि द्योतितांबरम् । नारदं दृष्टवाञ्छैलो दूरात्प्रत्युज्जगाम तम्

मग आकाश उजळविणाऱ्या, शंभर सूर्यांसारख्या तेजस्वी नारदांना पाहून पर्वत दूरूनच त्यांच्या स्वागतासाठी पुढे आला।

Verse 38

ब्रह्मसूनुवपुस्तेजो दूरीकृतदरीतमाः । तमागच्छंतमालोक्य मानसं तम उज्जहौ

ब्रह्मपुत्राच्या त्या देहतेजाने पर्वतगुहांचा अंधार दूर झाला; आणि त्यांना येताना पाहून पर्वताने आपल्या मनातील अंधारही झटकून टाकला।

Verse 39

ब्रह्मतेजःसमुद्भूत साध्वसः साधुस त्क्रियः । कठिनोपि परित्यज्य धत्ते मृदुलतां किल

ब्रह्मतेजापासून उत्पन्न झालेला विस्मय आणि साधूंच्या सत्काराचे धर्म—यांमुळे कठोरही आपले काठिण्य सोडून निश्चयच मृदुता धारण करतो।

Verse 40

दृष्ट्वा मृदुलतां तस्य द्वैरूप्येपि स नारदः । मुमुदे सुतरां संतः प्रश्रयग्राह्यमानसाः

द्वैरूप्य असूनही त्याची मृदुता पाहून नारद अत्यंत आनंदित झाले; कारण सज्जनांची मने विनय व आदरयुक्त आचरणानेच जिंकली जातात.

Verse 41

गृहानायांतमालोक्य गुरुंवाऽगुरुमेव वा । योऽगुरुर्नम्रतां धत्ते स गुरुर्न गुरुर्गुरुः

घराकडे येणारा गुरु असो वा अगुरु—जो ‘अगुरु’ असूनही नम्रता धारण करतो तोच खरा गुरु; अहंकारी ‘गुरु’ गुरुच नाही.

Verse 42

तं प्रत्युच्चैः शिराःसोपि विनम्रतरकंधरः । शैलस्त्विलामिलन्मौलिः प्रणनाम महामुनिम्

तोही त्याच्याकडे शिर उंचावून, पण अधिकच नम्र मान करून वाकला; आणि आकाशाला स्पर्श करणारी शिखरे असलेला तो पर्वतही महामुनींना प्रणाम करू लागला.

Verse 43

तमुत्थाप्य कराग्राभ्यामाशीर्भिरभिनंद्य च । तदुद्दिष्टासनं भेजे मनसोपि समुच्छ्रितम्

दोन्ही हातांनी त्याला उठवून, आशीर्वादवचनांनी अभिनंदन करून, त्याने अर्पिलेल्या आसनावर तो बसला; आणि मनानेही त्या सन्मानाने उन्नत झाला.

Verse 44

स दध्नामधुनाज्येन नीरार्द्राक्षतदूर्व या । तिलैः कुशैः प्रसूनैस्तमष्टांगार्घ्यैरपूजयत्

त्याने दही, मधु, तूप, जल, पाण्याने ओलसर केलेले अक्षत व दूर्वा, तसेच तीळ, कुश व पुष्प—या अष्टांग अर्घ्यांनी त्याची विधिपूर्वक पूजा केली.

Verse 45

गृहीतार्घ्यंकिल श्रांतं पादसंवाहनादिभिः । गतश्रममथालोक्य बभाषे ऽवनतो गिरिः

अर्घ्य स्वीकारल्यावर ते श्रांत होते; पादसंवाहन इत्यादी सेवांनी त्यांचा श्रम निवळला. त्यांचा थकवा गेला असे पाहून, विनयाने नतमस्तक झालेला पर्वत बोलू लागला.

Verse 46

अद्य सद्यः परिहृतं त्वदंघ्रिरजसारजः । त्वदंगसंगिमहसा सहसाऽप्यांतरंतमः

आजच, तुमच्या चरणरजेमुळे माझ्या अंतःकरणातील मल-रज तत्क्षणी दूर झाला; आणि तुमच्या अंगास लागलेल्या तेजाने आतला अंधारही सहसा नाहीसा झाला.

Verse 47

सफलर्धिरहं चाद्य सुदिवाद्यच मे मुने । प्राक्कृतैः सुकृतैरद्य फलितं मे चिरार्जितैः

आज माझी समृद्धी सफल झाली, हे मुने, आणि आजचा दिवस माझ्यासाठी अत्यंत शुभ आहे; कारण पूर्वी केलेल्या, दीर्घकाळ संचित पुण्यांचे फळ आज परिपक्व झाले आहे.

Verse 48

धराधरत्वं कुलिषुमान्यं मेऽद्य भविष्यति । इति श्रुत्वा तदा किंचिदुच्छुस्य स्थितवान्मुनिः

‘माझे पर्वतत्व, वज्रासारखे कठोर, आज मान्य व सार्थक होईल’—हे ऐकून मुनिंनी क्षणभर हलका उच्छ्वास घेतला आणि स्थिर राहिले.

Verse 49

पुनरूचे कुलिवरः संभ्रमाप न्नमानसः । उच्छ्वासकारणं ब्रह्मन्ब्रूहि सर्वार्थकोविद

मग पर्वतश्रेष्ठ, मनात संभ्रम भरून, पुन्हा म्हणाला—‘हे ब्रह्मन्, सर्वार्थकोविद! तुमच्या उच्छ्वासाचे कारण सांगा.’

Verse 50

अदृष्टं तव नोदृष्टं यदिष्टंविष्टपत्रये । अनुक्रोशोत्र मयिचेदुच्यतां प्रणतोस्म्यहम्

तुमच्यासाठी काहीही अदृष्ट नाही, काहीही अज्ञात नाही। करुणेने प्रेरित होऊन माझ्याशी काही सांगावयाचे असेल तर सांगा; मी तुम्हांस प्रणाम करतो।

Verse 51

त्वदागमनजानन्दसंदोहैर्मे दुरारवः । अलं न वक्तुमसकृत्तथाप्येकं वदाम्यहम्

तुमच्या आगमनाने उत्पन्न झालेल्या आनंदाच्या लाटांनी माझा स्वर स्थिर राहत नाही। मी वारंवार अंतहीन बोलू शकतो, तरीही एकच गोष्ट सांगतो।

Verse 52

धराधरणसामर्थ्यं मेर्वादौ पूर्वपूरुषैः । वर्ण्यते समुदायात्तदहमेको दधे धराम्

पृथ्वी धारण करण्याचे सामर्थ्य मेरू आदींमध्ये पूर्वपुरुषांनी सामूहिक गौरव म्हणून वर्णिले आहे; पण पृथ्वी मी एकटाच धारण करतो।

Verse 53

गौरीगुरुत्वाद्धिमवानादिपत्याच्च भूभृताम् । संबंधित्वात्पशुपतेः स एको मान्यभृत्सताम्

गौरीचे पूज्य पिता असल्याने, पर्वतांमध्ये अग्रणी असल्याने, आणि पशुपती (शिव) यांच्याशी संबंध असल्याने—हिमवान् एकटाच पर्वतांमध्ये मान्य मानला जातो।

Verse 54

नमेरुः स्वर्णपूर्णत्वाद्रत्नसानुतयाथवा । सुरसद्मतयावापि क्वापि मान्यो मतो मम

माझ्या मते मेरू केवळ सुवर्णाने परिपूर्ण आहे म्हणून, किंवा रत्नमय उतारांमुळे, अथवा देवांचे निवासस्थान आहे म्हणूनच मान्य नाही।

Verse 55

परं शतं न किंशैला इलाकलनकेलयः । इह संति सतां मान्या मान्यास्ते तु स्वभूमिषु

फक्त शंभरच नव्हे, नाना नाव-भेदांनी युक्त असे अनेक पर्वत आहेत. येथे सत्पुरुषांकडून बरेच मान्य आहेत; पण प्रत्येक आपल्या भूमीतच विशेष मानला जातो.

Verse 56

मन्देहदेहसंदेहादुदयैकदयाश्रितः । निषधो नौषधिधरोऽप्यस्तोप्यस्तमितप्रभः

मन्देहांच्या देहसमूहाच्या छायेमुळे ज्याची प्रभा झाकोळली जाते आणि जो उदयत्या सूर्याच्या एकमेव दयेवर अवलंबून आहे—तो निषध, महान औषधी धारण करूनही, तेजाने क्षीण होतो.

Verse 57

नीलश्च नीलीनिलयो मन्दरो मन्दलोचनः । सर्पालयः समलयो रायं नावैति रैवतः

नील हा केवळ नीलीचा निवास; मंदर मृदु सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध; रैवत सर्पांचे आलय व संगमस्थान—तरीही त्यांपैकी कोणीही खरे सार्वभौम महत्त्व प्राप्त करत नाही.

Verse 58

हेमकूटत्रिकूटाद्याः कूटोत्तरपदास्तुते । किष्किंधक्रौंचसह्याद्या भारसह्या न ते भुवः

हे स्तुत्य! हेमकूट, त्रिकूट इत्यादी उंच शिखरांनी प्रसिद्ध पर्वत, तसेच किष्किंधा, क्रौंच, सह्य इत्यादी—तू जसा भार पेलतोस, तसा भार ते धरणीवर सहन करू शकत नाहीत.

Verse 59

इति विंध्यवचः श्रुत्वा नारदोऽचिन्तयद्धृदि । अखर्वगर्वसंसर्गो न महत्त्वाय कल्पते

विंध्याचे हे वचन ऐकून नारदांनी मनात विचार केला—“अडेलतट्टू गर्वाचा संग कधीही खऱ्या महत्त्वाला कारणीभूत होत नाही.”

Verse 60

श्रीशैलमुख्याः किंशैलानेह संत्यमलश्रियः । येषां शिखरमात्रादि दर्शनं मुक्तये सताम्

श्रीशैलापासून येथे आणखी कोणकोणते पर्वत आहेत, निर्मळ कीर्तीने उजळलेले—ज्यांच्या केवळ शिखरदर्शनानेही सत्पुरुषांना मुक्तीचा हेतु होतो।

Verse 61

अद्यास्य बलमालोक्यमिति ध्यात्वाब्रवीन्मुनिः । सत्यमुक्तं हि भवता गि रिसारंविवृण्वता

“आज याचे बळ पाहीन”—असा विचार करून मुनि म्हणाले: “पर्वतांचा सार उलगडताना आपण जे बोललात ते निश्चयच सत्य आहे।”

Verse 62

परं शैलेषु शैलेंद्रो मेरुस्त्वामवमन्यते । मया निःश्वसितं चैतत्त्वयि चापि निवेदितम्

परंतु पर्वतांमध्ये पर्वतराज मेरू तुला तुच्छ मानतो. हे जणू माझे निःश्वास आहे; आणि ते मी तुलाही निवेदन करीत आहे।

Verse 63

अथवा मद्विधानां हि केयं चिंता महात्मनाम् । स्वस्त्यस्तु तुभ्यमित्युक्त्वा ययौ स व्योमवर्त्मनि

किंवा, माझ्यासारख्या महात्म्यांना अशी चिंता कशाची? “तुझे कल्याण होवो”—असे म्हणून तो आकाशमार्गाने निघून गेला।

Verse 64

गते मुनौ निनिंदस्वमतीवोद्विग्नमानसः । चिन्तामवाप महतीं विंध्यो र्वंध्यमनोरथः

मुनि गेल्यावर अत्यंत व्याकुळ मनाचा विंध्य स्वतःलाच दोष देऊ लागला; त्याचे मनोरथ वंध्य झाले आणि तो मोठ्या चिंतेत पडला।

Verse 65

विंध्य उवाच । धिग्जीवितंशास्त्रकलोज्झितस्य धिग्जीवितं चोद्यमवर्जितस्य । धिग्जीवितं ज्ञातिपराजितस्य धिग्जीवितं व्यथर्मनोरथस्य

विंध्य म्हणाला—शास्त्रविद्या व कलांपासून दूर गेलेल्या जीवनाला धिक्कार; उत्तम उद्योग-पुरुषार्थ नसलेल्या जीवनाला धिक्कार. आपल्या नातलगांकडून पराभूत झालेल्या जीवनाला धिक्कार; ज्याचे मनोरथ व्यर्थ व विदीर्ण झाले त्या जीवनाला धिक्कार.

Verse 66

कथं भुनक्ति स दिवा कथं रात्रौ स्वपित्यहो । रहः शर्म कथं तस्य यस्याभिभवनं रिपोः

तो दिवसा कसा भोजन करतो आणि अहो, रात्री कसा झोपतो? ज्याला शत्रूने दबविले आहे, त्याला एकांतातही शांती-सुख कसे लाभेल?

Verse 67

अहोदवाग्निदवथुस्तथामां न स बाधते । बाधते तु यथा चित्ते चिन्तासंतापसंततिः

अहो! दावाग्नीचा दाहज्वरही मला तितका बाधत नाही; जितकी माझ्या चित्तात चिंता व अंतर्दाहाची अखंड मालिका बाधते.

Verse 68

युक्तमुक्तं पुराविद्भिश्चिन्तामूर्तिः सुदारुणा । न भेषजैर्लंघनैर्वा न चान्यैरुपशाम्यति

पुरातन ज्ञानीजनांनी योग्यच म्हटले आहे—चिंता ही अत्यंत भयंकर मूर्तिमंत शक्ती आहे; ती ना औषधांनी शमत, ना उपवासाने, ना अन्य उपायांनी.

Verse 69

चिन्ताज्वरो मनुष्याणां क्षुधांनिद्रांबलं हरेत् । रूपमुत्साहबुद्धिं श्री जीवितं च न संशयः

मनुष्यांमध्ये चिंतारूपी ज्वर भूक, झोप आणि बळ हिरावून घेतो; रूप, उत्साह, बुद्धी, श्री-समृद्धी—आणि निःसंशय जीवनही हरतो.

Verse 70

ज्वरो व्यतीते षडहे जीर्णज्वर इहोच्यते । असौ चिन्ताज्वरस्तीव्रः प्रत्यहं नवतां व्रजेत्

सहा दिवसांनंतरही जो ज्वर उतरला नाही तो जीर्णज्वर म्हणतात. पण हा ‘चिंताज्वर’ अत्यंत तीव्र असून तो दररोज अधिक नवा व अधिक प्रबळ होत जातो॥

Verse 71

धन्यो धन्वतरिर्नात्र चरकश्चरतीह न । नासत्यावपिनाऽ सत्यावत्र चिन्ताज्वरे किल

धन्य धन्वंतरी—तरीही येथे तेही उपयोगी नाहीत; आणि येथे चरकही फिरत नाही. या चिंताज्वरात नासत्य (अश्विनीकुमार) सुद्धा खरेच सर्व काही नीट करू शकत नाहीत॥

Verse 72

किं करोमि क्व गच्छामि कथं मेरुं जयाम्यहम् । उत्प्लुत्य तस्य शिरसि पतामि न पताम्यतः

मी काय करू? कुठे जाऊ? मी मेरूला कसा जिंकू? उडी मारून त्याच्या शिखरावर पडतो—तर मी पडेन की पडणार नाही?॥

Verse 73

शक्रं कोपयता पूर्वमस्मद्गोत्रेण केनचित् । पक्षहीनः कृतो यत्र धिगपक्षस्यचेष्टितम्

पूर्वी आमच्या गोत्रातील कोणीतरी शक्राला (इंद्राला) रागावले; म्हणून तिथे त्याला पंखहीन केले गेले. धिक्कार असो—पंख नसलेल्या व्यक्तीच्या धडपडीला!॥

Verse 74

अथवा स कथं मेरुस्तथोच्चैः स्पर्द्धते मया । भूमेर्भारभृतःप्रायो भवंति भ्रांति भूमयः

किंवा तो तो मेरू माझ्याशी इतक्या उंचीवर कसा स्पर्धा करील? जे पृथ्वीचा भार वाहतात, ते बहुधा भ्रमाची भूमी—मोहाचे कारण—ठरतात॥

Verse 75

अलीकवाक्त्वमथवा संभाव्यं नारदे कथम् । ब्रह्मचारिणि वेदज्ञे सत्यलोकनिवासिनि

हे नारदा! तू ब्रह्मचारी, वेदज्ञ आणि सत्यलोकनिवासी आहेस; मग तुझ्याविषयी असत्य वचनाचा संशयही कसा संभवेल?

Verse 76

युक्तायुक्तविचारोथ मादृशेनोपयुज्यते । पराक्रमेष्वशक्तानां विचारं गाहते मनः

योग्य-अयोग्याचा विचार माझ्यासारख्यालाच करावा लागतो; कारण पराक्रमास अशक्तांच्या मनाला विचारांतच बुडून राहावे लागते.

Verse 77

अथवा चिन्तनैरेतैः किंव्यर्थैर्विश्वकारकम् । विश्वेशं शरणं यायां समे बुद्धिं प्रदास्यति

किंवा या व्यर्थ चिंतनांचा उपयोग काय? विश्वकर्ता विश्वेशाच्या शरण जाऊ; तोच मला सम्यक् बुद्धी देईल.

Verse 78

अनाथनाथः सर्वेषां विश्वनाथो हि गीयते । क्षणं मनसि संचित्य भवेदित्थमसंशयम्

तो अनाथांचा नाथ आणि सर्वांचा स्वामी म्हणून ‘विश्वनाथ’ असा गाईला जातो. हे सत्य मनात क्षणभर जरी साठविले तरी निःसंशय तसेच होते.

Verse 79

एतदेव करिष्यामि नेष्टं कालविलंबनम् । विचक्षणैरुपेक्ष्यौ न वर्द्धमानौ परामयौ

हेच मी करीन; काळाचा विलंब नको. वाढत जाणारे रोग-दुःख विवेकी लोक दुर्लक्ष करत नाहीत, कारण ते मोठे अनर्थ होतात.

Verse 80

मेरुं प्रदक्षिणीकुर्यान्नित्यमेव दिवाकरः । सग्रहर्क्षगणो नूनं मन्यमानो बलाधिकम्

ग्रह-नक्षत्रांच्या समुदायासह दिवाकर नित्य मेरूची प्रदक्षिणा करीत असतो, जणू मेरूच अधिक बलवान् आहे असे मानून।

Verse 81

इति निश्चित्य विन्ध्याद्रिर्ववृधे स मृधेक्षणः । अनंतगगनस्यांतं कुर्वद्भिः शिखरैरिव

असा निश्चय करून, मृधेक्षण असा तो विन्ध्य पर्वत वाढू लागला; जणू त्याच्या शिखरांनी अनंत आकाशालाच अंत घालावा।

Verse 82

कैश्चित्सार्द्धं विरोधो न कर्तव्यः केनचित्क्वचित् । कर्तव्यश्चेत्प्रयत्नेन यथा नोपहसेज्जनः

काही लोकांशी कुठेही, कोणाकडूनही, विरोध करू नये. आणि करावाच लागला तर असा प्रयत्न करावा की लोक उपहास करणार नाहीत.

Verse 83

निरुध्य ब्राध्नमध्वानं कृतकृत्य इवाद्रिराट् । स्वस्थोऽभवद्भवाधीना प्राणिनां हि भविष्यता

सूर्याचा मार्ग अडवून पर्वतराज जणू कृतकृत्य झाला व स्वस्थ बसला; पण प्राण्यांचे भविष्य खरे तर भव (शिव) यांच्या अधीन आहे.

Verse 84

यमद्ययमकर्तासौ दक्षिणं प्रक्रमिष्यति । सकुलीनः स च श्रीमान्समहान्महितः स च

जो आज यमालाही आवरणारा (नियंत्या) होईल, तो दक्षिणेकडे प्रस्थान करील; तो कुलीन, श्रीमंत, महान आणि पूज्यही आहे.

Verse 85

यावत्स्वश क्तिं शक्तोपि न दर्शयति कर्हिचित् । तावत्स लंघ्यः सर्वेषां ज्वलनो दारुगो यथा

जोपर्यंत समर्थ पुरुष योग्य वेळी आपली शक्ती प्रकट करीत नाही, तोपर्यंत सर्वांकडून तो तुच्छ मानला जातो—जसा लाकडात दडलेला अग्नी।

Verse 86

इति चिंतामहाभारं त्यक्त्वा तस्थौ स्थिरोद्यमः । आकांक्षमाणस्तरणे रुदयं ब्राह्मणो यथा

अशा रीतीने चिंतेचे महाभार टाकून देऊन तो दृढ उद्योगाने स्थिर उभा राहिला—जसा हृदयात सूर्य पार होण्याची वाट पाहणारा ब्राह्मण।