Adhyaya 10

Verse 1

शिवशर्मोवाच । रमयंती मनोतीव केयं कस्येयमीशितुः । नयनानंदसंदोहदायिनीपूरनुत्तमा

शिवशर्मा म्हणाले—ही कोणती नगरी, जी मनाला अतिशय रमविते, आणि ही कोणत्या प्रभूची आहे? ही अनुत्तम पुरी नेत्रांना आनंदसमूह देणारी आहे.

Verse 2

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाभागसुतीर्थफलितद्रुम । लोकोऽत्र रमते विप्र सहसाक्षपुरी त्वियम्

गण म्हणाले—हे महाभाग शिवशर्मन्, सुतीर्थांच्या फळांनी लगडलेल्या वृक्षासारख्या! हे विप्र, येथे लोक आनंदाने रमतात. हीच सहस्राक्षपुरी आहे.

Verse 3

तपोबलेन महता विहिता विश्वकमर्णा । दिवापि कौमुदी यस्याः सौधश्रेणीश्रियं श्रयेत्

महान तपोबलाने विश्वकर्म्याने घडविलेली; जिच्या प्रासादपंक्तींची शोभा अशी की दिवसा देखील चांदण्यासारखी भासते.

Verse 4

यदाकलानिधिः क्वापि दर्शे ऽदृश्यत्वमावहेत् । तदा स्वप्रेयसीं ज्योत्स्नां सौधेष्वेषु निगूहयेत्

जेव्हा कलानिधी चंद्र अमावास्येला कुठेही अदृश्य होतो, तेव्हा तो आपली प्रेयसी ज्योत्स्ना या सौधांमध्ये लपवून ठेवतो।

Verse 5

यदच्छभित्तौ वीक्ष्य स्वमन्ययोपिद्विशंकिता । मुग्धानाशुविशेच्चित्रमपिस्वांचित्रशालिकाम्

निर्मळ भिंतीवर आपले प्रतिबिंब पाहून, ‘हे मी की दुसरी?’ अशी शंका धरून ती मुग्धा क्षणातच जणू आपल्या चित्रशाळेतील चित्रात प्रवेश करते।

Verse 6

हर्म्येषु नीलमणिभिर्निर्मितेष्वत्रनिर्भयम् । स्वनीलिमानमाधाय तमोहःस्वपि तिष्ठति

येथे नीलमण्यांनी घडविलेल्या प्रासादांत अंधारही निर्भय होऊन, त्यांचीच निळाई अंगीकारून, दिवसातसुद्धा थांबून राहतो।

Verse 7

चंद्रकांतशिलाजालस्रुतमात्रामलंजलम् । तत्र चादाय कलशैर्नेच्छंत्यन्यज्जलं जनाः

तेथे चंद्रकांतमण्यांच्या शिलाजाळातून केवळ झिरपलेले जल अत्यंत निर्मळ असते; ते कलशांनी भरून घेतल्यावर लोकांना दुसऱ्या पाण्याची इच्छा होत नाही।

Verse 8

कुविंदा न च संत्यत्र न च ते पश्यतो हराः । चैलान्यलंकृतीरत्र यतः कल्पद्रुमोर्पयेत्

येथे ना विणकर आहेत, ना व्यापारी दिसतात; कारण येथे वस्त्रे व अलंकार कल्पद्रुम स्वतःच अर्पण करतो।

Verse 9

गणका नात्र विद्यंते चिंताविद्याविशारदाः । यतश्चिकेति सर्वेषां चिंता चिंतामणिर्द्रुतम्

येथे चिंता-विद्येत निपुण गणकांची गरज नाही; कारण केवळ स्मरण होताच चिंतामणी रत्न तत्क्षणी सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करतो।

Verse 10

सूपकारा न संत्यत्र रसकर्म विचक्षणाः । दुग्धे सर्वरसानेका कामधेनुरतोयतः

येथे रसकर्मात कुशल स्वयंपाक्यांची गरज नाही; कारण दुधातूनच अनेक रस निर्माण होतात, आणि कामधेनू पाण्याविना ते प्रदान करते।

Verse 11

कीर्तिरुच्चैःश्रवा यस्य सर्वतो वाजिराजिषु । रत्नमुच्चैःश्रवाः सोत्र हयानां पौरुषाधिकः

त्याची कीर्ती सर्वत्र वाजिराजांमध्ये उच्चैःश्रव्यासारखी उंच गाजते; आणि येथे उच्चैःश्रवा स्वतः अश्वरत्न होऊन पराक्रमात सर्व घोड्यांहून श्रेष्ठ शोभतो।

Verse 12

ऐरावतो दंतिवरश्चतुर्दंतोत्र राजते । द्वितीय इव कैलासो जंगमस्फटिकोज्ज्वलः

येथे चतुर्दंत श्रेष्ठ गजराज ऐरावत शोभतो—जणू चालता स्फटिकच उजळलेला, दुसरा कैलासच।

Verse 13

तरुरत्नंपारिजातः स्त्रीरत्नं सोर्वशी त्विह । नंदनं वनरत्नं च रत्नं मंदाकिनी ह्यपाम्

वृक्षांमध्ये रत्न पारिजात; येथे स्त्रियांमध्ये रत्न उर्वशी; वनांमध्ये रत्न नंदन; आणि जलांमध्ये रत्न मंदाकिनी।

Verse 14

त्रयस्त्रिंशत्सुराणां या कोटिः श्रुति समीरिता । प्रतीक्षते साऽवसरं सेवायै प्रत्यहंत्विह

श्रुतीत सांगितलेली त्रयस्त्रिंशत् देवांची ती ‘कोटी’ येथे दररोज सेवेसाठी अवसराची वाट पाहते।

Verse 15

स्वर्गेष्विंद्रपदादन्यन्न विशिष्येत किंचन । यद्यत्त्रिलोक्यामैश्वर्यं न तत्तुल्यमनेन हि

स्वर्गात इंद्रपदापेक्षा श्रेष्ठ असे काही नाही; तरीही त्रिलोकीतील जे काही ऐश्वर्य आहे ते याच्या तुलनेचे नाही।

Verse 16

अश्वमेधसहस्रस्य लभ्यं विनिमयेन यत् । किं तेन तुल्यमन्यत्स्यात्पवित्रमथवा महत

विनिमयाने सहस्र अश्वमेधाचे फळ जरी मिळाले, तरी पवित्रता वा महत्त्व यात यासारखे दुसरे काय असेल?

Verse 17

अर्चिष्मती संयमिनी पुण्यवत्यमलावती । गंधवत्यलकेशी च नैतत्तुल्या महर्धिभिः

अर्चिष्मती, संयमिनी, पुण्यवती, अमलावती, गंधवती आणि अलकेशी—महान समृद्धींनी युक्त असूनही—याच्या तुलनेच्या नाहीत।

Verse 18

अयमेव सहस्राक्षस्त्वयमेव दिवस्पतिः । शतमन्युरयं देवो नामान्येतानि नामतः

हाच ‘सहस्राक्ष’ आहे, हाच ‘दिवस्पती’ आहे; हाच देव ‘शतमन्यु’—ही त्याची नावेच नावे आहेत।

Verse 19

सप्तापि लोकपाला ये त एनं समुपासते । नारदाद्यैर्मुनिवरैरयमाशीर्भिरीड्यते

सातही लोकपालही या दिव्य स्थानाची वंदना करून उपासना करतात। नारदादि श्रेष्ठ मुनी आशीर्वचनांनी याची स्तुती करतात।

Verse 20

एतत्स्थैर्येण सर्वेषां लोकानां स्थैर्यमिष्यते । पराजयान्महेंद्रस्य त्रैलोक्यं स्यात्पराजितम्

या आसनाच्या स्थैर्याने सर्व लोकांचे स्थैर्य प्राप्त होते। महेंद्र पराजित झाला तर जणू त्रैलोक्यच पराजित होईल।

Verse 21

दनुजा मनुजा दैत्यास्तपस्यंत्युग्रसंयमाः । गंधर्व यक्षरक्षांसि महेंद्रपदलिप्सवः

दानव, मनुष्य व दैत्य उग्र संयमाने तप करतात. गंधर्व, यक्ष व राक्षसही महेंद्रपद मिळविण्याच्या इच्छेने तपस्यारत असतात.

Verse 22

सगराद्या महीपाला वाजिमेधविधायकाः । कृतवंतो महायत्नं शक्रैश्वर्यजिघृक्षवः

सगरादि राजे, जे वाजिमेध यज्ञ करणारे होते, त्यांनी शक्राचे ऐश्वर्य मिळविण्याच्या इच्छेने महान प्रयत्न केले.

Verse 23

निष्प्रत्यूहं क्रतुशतं यः कश्चित्कुरुतेऽवनौ । जितेंद्रियोमरावत्यां स प्राप्नोति पुलोमजाम्

जो कोणी पृथ्वीवर निर्विघ्न शंभर यज्ञ पूर्ण करतो आणि इंद्रिये जिंकतो, तो अमरावतीत पुलोमजा (शची) प्राप्त करतो.

Verse 24

असमाप्तक्रतुशता वसंत्यत्र महीभुजः । ज्योतिष्टोमादिभिर्यागैर्ये यजंत्यपि ते द्विजाः

येथे असे राजे वसतात ज्यांची शंभर क्रतू अद्याप अपूर्ण आहेत; आणि येथे ज्योतिष्टोमादी यागांनी यजन करणारे द्विजही निवास करतात।

Verse 25

तुलापुरुषदानादि महादानानि षोडश । ये यच्छंत्यमलात्मानस्ते लभंतेऽमरावतीम्

तुलापुरुषदान इत्यादी सोळा महादाने जे निर्मळ आत्म्याने देतात, ते अमरावतीला प्राप्त होतात।

Verse 26

अक्लीबवादिनो धीराः संग्रामेष्वपराङ्मुखाः । विक्रांता वीरशयने तेऽत्र तिष्ठंति भूभुजः

येथे असे राजे राहतात जे भित्र्याचे शब्द बोलत नाहीत—धीर, संग्रामात कधीही पाठ न फिरवणारे; पराक्रमी, ते वीरशय्येवर शयन करतात।

Verse 27

इत्युद्देशात्समाख्याता महेंद्रनगरी स्थितिः । यायजूका वसंत्यत्र यज्ञविद्याविशारदाः

अशा संक्षिप्त निर्देशाने महेंद्रनगरीची स्थिती सांगितली. येथे यज्ञविद्येत पारंगत यायजूका वसतात।

Verse 28

इमामर्चिष्मतीं पश्य वीतिहोत्रपुरीं शुभाम् । जातवेदसि ये भक्तास्ते वसंत्यत्र सुव्रताः

ही तेजस्वी, शुभ वीतिहोत्रपुरी पाहा. जे जातवेदस् (अग्नी)चे भक्त आणि उत्तम व्रतधारी आहेत, ते येथे वसतात।

Verse 29

अग्निप्रवेशं ये कुर्युर्दृढसत्त्वा जितेंद्रियाः । स्त्रियो वा सत्त्वसंपन्नास्ते सर्वे अग्नितेजसः

जे दृढसत्त्व व जितेंद्रिय होऊन अग्निप्रवेश करतात, तसेच सत्त्वसम्पन्न स्त्रियाही—ते सर्वजण अग्नीच्या तेजाने दीप्त होतात.

Verse 30

अग्निहोत्ररता विप्रास्तथाग्निब्रह्मचारिणः । पंचाग्निव्रतिनो ये वै तेऽग्निलोकेग्नितेजसः

अग्निहोत्रात रत विप्र, अग्निसेवेत ब्रह्मचर्य पाळणारे, आणि पंचाग्निव्रत धारण करणारे—ते निश्चयच अग्निलोकी अग्नीच्या तेजाने दीप्त राहतात.

Verse 31

शीते शीतापनुत्यै यस्त्विध्मभारान्प्रयच्छति । कुर्यादग्निष्टिकां वाऽथ स वसेदग्निसन्निधौ

थंडीत दुसऱ्याची थंडी घालवण्यासाठी जो इंधनाचे ओझे देतो, किंवा अग्निष्टिका (चूल) तयार करतो—तो अग्नीच्या सान्निध्यात वास करतो.

Verse 32

अनाथस्याग्निसंस्कारं यः कुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । अशक्तः प्रेरयेदन्यं सोग्निलोके महीयते

जो श्रद्धेने अनाथाचे अग्निसंस्कार (अंत्येष्टी) करतो, किंवा स्वतः अशक्त असल्यास दुसऱ्याला ते करण्यास प्रेरित करतो—तो अग्निलोकी मान पावतो.

Verse 33

जठराग्निविवृद्ध्यै यो दद्यादाग्नेयमौषधम् । मंदाग्नये स पुण्यात्मा वह्निलोके वसेच्चिरम्

जो जठराग्नी वाढवण्यासाठी मंदाग्नी असणाऱ्यास अग्नेय औषध देतो—तो पुण्यात्मा वह्निलोकी दीर्घकाळ वास करतो.

Verse 34

यज्ञोपस्कर वस्तूनि यज्ञार्थं द्रविणं तु वा । यथाशक्ति प्रदद्याद्यो ह्यर्चिष्मत्यांवसेत्स वै

जो यज्ञासाठी लागणारी सामग्री किंवा यज्ञार्थ धन आपल्या शक्तीनुसार दान करतो, तो निश्चयच अर्चिष्मती या तेजोमय लोकात वास करतो.

Verse 35

अग्निरेको द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः । गुरुर्देवो व्रतं तीर्थं सर्वमग्निर्विनिश्चितम्

द्विजांसाठी परम कल्याण करणारा एकमेव अग्निच आहे. तोच गुरु, तोच देव, तेच व्रत व तेच तीर्थ—सर्व काही अग्नीतच निश्चित आहे.

Verse 36

अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्षणात् । पावनानि भवंत्येव तस्माद्यः पावकः स्मृतः

अग्नीच्या संसर्गाने क्षणातच सर्व अपवित्र वस्तू पवित्र होतात; म्हणून तो ‘पावक’—पवित्र करणारा—म्हणून स्मरला जातो.

Verse 37

अपि वेदं विदित्वा यस्त्यक्त्वा वै जातवेदसम् । अन्यत्र बध्नाति रतिं ब्राह्मणो न स वेदवित्

एखादा ब्राह्मण वेद जाणूनही जातवेदस् (अग्नी) सोडून दुसरीकडे आसक्ती बांधतो, तर तो खरा वेदवित् नाही.

Verse 38

अंतरात्मा ह्ययं साक्षान्निश्चितो ह्याशुशुक्षणिः । मांसग्रासान्पचेत्कुक्षौ स्त्रीणां नो मांसपेशिकाम्

हा (अग्नी) निश्चयच साक्षात् अंतरात्मा व प्रत्यक्ष साक्षी आहे, जो शीघ्र भस्म करणारा आहे. तो पोटात मांसाचे घास शिजवो; पण स्त्रियांची ‘मांसपेशी’ (गर्भस्थ शिशु) शिजवू नये.

Verse 39

तैजसी शांभवी मूर्तिः प्रत्यक्षा दहनात्मिका । कर्त्री हंत्री पालयित्री विनैनां किं विलोक्यते

ही तेजस्विनी शांभवी मूर्ती प्रत्यक्ष दहनस्वरूप आहे। तीच कर्त्री, हंत्री व पालयित्री; तिच्याविना काहीही दिसत नाही, कळत नाही।

Verse 40

चित्रभानुरयं साक्षान्नेत्रं त्रिभुवनेशितुः । अंधं तमोमये लोके विनैनं कः प्रकाशकः

हा दीप्तिमान सूर्य साक्षात् त्रिभुवनेश्वराचे नेत्र आहे. तमोमय अंधाऱ्या जगात याच्याविना प्रकाश कोण देईल?

Verse 41

धूपप्रदीपनैवेद्य पयो दधि घृतैक्षवम् । एतद्भुक्तं निषेवंते सर्वे दिवि दिवौकसः

धूप, दीप व नैवेद्य, तसेच दूध, दही, तूप व ऊसाचा रस—यांचा भोग अर्पून प्रसादरूपे सेवन झाल्यावर स्वर्गातील सर्व देव तृप्त होऊन आपला सूक्ष्म अंश ग्रहण करतात।

Verse 42

शिवशर्मोवाच । कोयं कृशानुः कस्यायं सूनुः कथमिदं पदम् । आग्नेयं लब्धमेतेन ब्रूतमेतन्ममाग्रतः

शिवशर्मा म्हणाले—हा कृशानु (अग्नी) कोण आहे? हा कोणाचा पुत्र आहे? आणि याने हे आग्नेय पद कसे मिळवले? माझ्यासमोर स्पष्ट सांगा।

Verse 43

गणावूचतुः । आकर्णय महाप्राज्ञ वर्णयावो यथातथम् । योयं यस्य यथाऽनेन प्रापि ज्योतिष्मतीपुरी

गण म्हणाले—हे महाप्राज्ञ, ऐका। जसे घडले तसेच आम्ही सांगतो—हा कोण, कोणाचा, आणि याने कशा प्रकारे ज्योतिष्मतीपुरी ही तेजस्वी नगरी प्राप्त केली।

Verse 44

नर्मदायास्तटे रम्ये पुरे नर्मपुरे पुरा । पुरारिभक्तः पुण्यात्माऽभवद्विश्वानरो मुनिः

पूर्वी नर्मदेच्या रम्य तीरावर नर्मपुर नावाच्या नगरीत त्रिपुरारि (शिव) यांचा भक्त, पुण्यात्मा विश्वानर नावाचा मुनि निवास करीत असे।

Verse 45

ब्रह्मचर्याश्रमे निष्ठो ब्रह्मयज्ञरतःसदा । शांडिल्यगोत्रः शुचिमान्ब्रह्मतेजो निधिर्वशी

तो ब्रह्मचर्य-आश्रमात निष्ठावान, सदैव ब्रह्मयज्ञ (वेदाध्ययन-स्वाध्याय) यात रत; शांडिल्य गोत्रातील, शुचि, वशी व ब्रह्मतेजाचा निधी होता।

Verse 46

विज्ञाताखिलशास्त्रार्थो लौकिकाचारचंचुरः । कदाचिच्चिंतयामास हृदि ध्यात्वा महेश्वरम्

तो सर्व शास्त्रांचे अर्थ जाणणारा व लौकिक आचारात निपुण होता. एकदा हृदयात महेश्वराचे ध्यान करून तो गहन विचार करू लागला.

Verse 47

चतुर्णामप्याश्रमाणां कोतीव श्रेयसे सताम् । यस्मिन्प्राप्नोति संक्षुण्णे परत्रेह च वा सुखम्

‘चारही आश्रमांमध्ये सत्पुरुषांच्या कल्याणासाठी खरोखर कोणता श्रेष्ठ—ज्याचे पालन केल्याने जीवनाच्या ताणातही इहलोकी व परलोकी सुख मिळते?’

Verse 48

इदं श्रेयस्त्विदं श्रेयस्त्विदं तु सुकरं भवेत् । इत्थं सर्वं समालोड्य गार्हस्थ्यं प्रशशंस ह

‘हेही श्रेय आहे, तेही श्रेय आहे; पण हा मार्ग सुकरही आहे.’ असे सर्व विचारून त्याने गार्हस्थ्य-आश्रमाची प्रशंसा केली.

Verse 49

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । एषामाधारभूतोसौ गृहस्थो नान्यथेति च

ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ किंवा भिक्षुक—या सर्वांचा आधार गृहस्थच आहे; हे अन्यथा होऊ शकत नाही।

Verse 50

देवैर्मनुष्यैः पितृभिस्तिर्यग्भिश्चोपजीव्यते । गृहस्थः प्रत्यहं यस्मात्तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी

देव, मनुष्य, पितर आणि तिर्यक् प्राणीही प्रतिदिन गृहस्थावरच उपजीविका करतात; म्हणून आश्रमधर्मात गृहस्थ श्रेष्ठ आहे।

Verse 51

अस्नात्वा चाप्यहुत्वा वाऽदत्त्वा वाश्नाति यो गृही । देवादीनामृणी भूत्वा नरकं प्रतिपद्यते

जो गृहस्थ स्नान न करता, किंवा आहुती न देता, किंवा दान न करता भोजन करतो, तो देवआदींचा ऋणी होऊन नरकास जातो।

Verse 52

अस्नाताशी मलं भुंक्ते त्वजपी पूयशोणितम् । अहुताशी कृमीन्भुंक्तेप्यदत्त्वाविड्विभोजनः

जो स्नान न करता खातो तो मलच खातो; जो जप न करता खातो तो पूय व रक्त खातो; जो आहुती न देता खातो तो कृमी खातो; आणि जो दान न करता खातो तो विष्ठाच भोजन करतो।

Verse 53

ब्रह्मचर्यं हि गार्हस्थ्ये यादृक्कल्पनयोज्झितम् । स्वभावचपले चित्ते क्व तादृग्ब्रह्मचारिणि

गृहस्थाश्रमातील जे ब्रह्मचर्य कल्पित युक्तींपासून मुक्त, स्वाभाविक व स्थिर असते, ते अत्यंत दुर्मिळ; स्वभावतः चंचल चित्तात अशी दृढता औपचारिक ब्रह्मचार्‍यातही कुठे?

Verse 54

हठाद्वा लोकभीत्या वा स्वार्थाद्वा ब्रह्मचर्यभाक् । संकल्पयति चित्ते चेत्कृतमप्यकृतं तदा

जो हठाने, लोकभयाने किंवा स्वार्थासाठी ब्रह्मचर्य स्वीकारतो, पण मनात कामनेचा संकल्प धरतो—त्याचे बाह्यतः केलेलेही कर्म जणू न केलेलेच ठरते.

Verse 55

परदारपरित्यागात्स्वदारपरितुष्टितः । ऋतुकालाभिगामित्वाद्ब्रह्मचारी गृहीरितः

जो परस्त्रीचा त्याग करतो, स्वस्त्रीतच संतुष्ट राहतो आणि केवळ ऋतुकाळातच तिच्याजवळ जातो—तो गृहस्थही ‘ब्रह्मचारी’ म्हणतात.

Verse 56

विमुक्तरागद्वेषो यः कामक्रोधविवर्जितः । साग्निः सदारः स गृही वानप्रस्थाद्विशिष्यते

जो गृहस्थ राग-द्वेषमुक्त, काम-क्रोधरहित, यज्ञाग्नींचे पालन करणारा आणि पत्नीसमवेत राहणारा आहे—तो वानप्रस्थापेक्षाही श्रेष्ठ ठरतो.

Verse 57

वैराग्याद्गृहमुत्सृज्य गृहधर्मान्हृदि स्मरेत् । स भवेदुभयभ्रष्टो वानप्रस्थो न वा गृही

जर कोणी वैराग्याच्या नावाखाली घर सोडून देऊनही अंतःकरणात गृहधर्मांचीच आठवण व ओढ ठेवतो—तो दोन्हीकडून भ्रष्ट होतो; ना तो वानप्रस्थ, ना खरा गृहस्थ.

Verse 58

अयाचितोपस्थितया यो वृत्त्या वर्तते गृही । येन केनापि संतुष्टो भिक्षुकात्स विशिष्यते

जो गृहस्थ न मागता मिळालेल्या उपजीविकेवर जगतो आणि जे काही मिळेल त्यात संतुष्ट राहतो—तो भिक्षुकापेक्षाही श्रेष्ठ मानला आहे.

Verse 59

प्राथयेद्यत्क्वचित्किंचिद्दुष्प्रापं वा भविष्यति । अशनेषु न संतुष्टः स यतिः पतितो भवेत्

एखादा यती कुठेही—विशेषतः दुर्मिळ वस्तू—मागू लागला आणि मिळालेल्या अन्नावर संतुष्ट राहिला नाही, तर तो संन्यासी व्रतभ्रष्ट, पतित ठरतो।

Verse 60

गुणागुणविचार्येत्थं स वै विश्वानरो द्विजः । उद्ववाह विधानेन स्वोचितां कुलकन्यकाम्

अशा रीतीने गुण-दोषांचा विचार करून त्या द्विज विश्वानराने विधिपूर्वक आपल्या कुलास योग्य अशा कन्येशी विवाह केला।

Verse 61

अग्निशुश्रूषणरतः पंचयज्ञपरायणः । षट्कर्मनिरतो नित्यं देवपित्रतिथिप्रियः

तो अग्निशुश्रूषेत रत, पंचयज्ञपरायण, नित्य षट्कर्मनिरत आणि देव, पितर व अतिथी यांचा प्रिय होता।

Verse 62

धर्मार्थकामान्युक्तात्मा सोर्जयन्स्वस्वकालतः । परस्परमसंकोचं दंपत्योरानुकूल्यतः

तो संयतचित्त होऊन धर्म-अर्थ-काम यांचा त्यांच्या त्यांच्या काळी आचरण करीत असे; आणि दांपत्य परस्पर संकोच न ठेवता सौहार्द व अनुकूलतेने राहात असे।

Verse 63

पूर्वाह्णे दैविकं कर्म सोकरोत्कर्मकांडवित् । मध्यंदिने मनुष्याणां पितॄणामपराह्नके

कर्मकांडात निपुण तो पूर्वाह्नी दैविक कर्म करी; मध्याह्नी मनुष्यांप्रती कर्तव्य; आणि अपराह्नी पितरांच्या निमित्त कर्म करी।

Verse 64

एवं बहुतिथे काले गते तस्याग्रजन्मनः । भार्या शुचिष्मती नाम कामपत्नी वसुव्रता

अशा रीतीने बराच काळ लोटल्यानंतर त्या ज्येष्ठ पुत्राची पत्नी—शुचिष्मती नावाची—पतिव्रता व सद्व्रत-निष्ठ अशी राहू लागली।

Verse 65

अपश्यंत्यंकुरमपि संततेः स्वर्गसाधनम् । विज्ञाय शंकंरं कांतं प्रणिपत्य व्यजिज्ञपत्

संतती—जी स्वर्गसाधन मानली जाते—तिचा अंकुरही न दिसल्याने, तिने आपल्या प्रिय शंकराला (पतीला) ओळखून नमस्कार केला व विनंती मांडली।

Verse 66

शुचिष्मत्युवाच । आर्यपुत्रार्यधिषण प्राणनाथ प्रियव्रत । न दुर्लभं ममास्तीह किंचित्त्वच्चरणार्चनात्

शुचिष्मती म्हणाली—हे आर्यपुत्र, हे श्रेष्ठ बुद्धीचे, हे प्राणनाथ, हे प्रियव्रतनिष्ठ! तुमच्या चरणपूजनामुळे येथे मला काहीही दुर्लभ नाही।

Verse 67

ये वै भोगाः समुचिताः स्त्रीणां ते त्वत्प्रसादतः । अलंकृत्य मया भुक्ताः प्रसंगाद्वच्मि तान्यपि

स्त्रियांस योग्य असे जे भोग आहेत, ते सर्व मला तुमच्या कृपेने मिळाले; अलंकृत होऊन मी त्यांचा उपभोग घेतला—या प्रसंगात त्यांचाही उल्लेख करते।

Verse 68

सुवासांसि सुवासाश्च सुशय्या सुनितंबिनी । स्रक्तांबूलान्नपानाश्च अष्टौ भोगाः स्वधर्मिणाम्

सुंदर वस्त्रे, सुगंध, उत्तम शय्या, सुघटित नितंबांची प्रिया, माळा, तांबूल, अन्न व पान—स्वधर्मनिष्ठांचे हे आठ भोग आहेत।

Verse 69

एकं मे प्रार्थितं नाथ चिराय हृदिसंस्थितम् । गृहस्थानां समुचितं तत्त्वं दातुमिहार्हसि

हे नाथ! माझ्या हृदयात दीर्घकाळापासून एकच प्रार्थना स्थिर आहे। गृहस्थांना योग्य असे तत्त्व येथे मला द्यावे, अशी कृपा करा।

Verse 70

विश्वानर उवाच । किमदेयं हि सुश्रोणि तव प्रियहितैषिणि । तत्प्रार्थय महाभागे प्रयच्छाम्यविलंबितम्

विश्वानर म्हणाला— हे सुश्रोणि, प्रिय व हित इच्छिणारी! तुला असे काय आहे जे देता येणार नाही? हे महाभागे, जे मागशील ते माग; मी विलंब न करता देईन।

Verse 71

महेशितुः प्रसादेन मम किंचिन्न दुर्ल्भम् । इहामुत्र च कल्याणि सर्वकल्याणकारिणः

महेशाच्या प्रसादाने मला काहीही दुर्लभ नाही। हे कल्याणि, इहलोकी व परलोकी तोच सर्व कल्याण करणारा आहे।

Verse 72

इति श्रुत्वा वचः पत्युस्तस्य सा पतिदेवता । उवाच हृष्टवदना यदि देयो वरो मम

पतीचे वचन ऐकून ती पतिदेवता आनंदित मुखाने म्हणाली— “जर मला वर द्यायचा असेल तर…”

Verse 73

वरयोग्यास्मि चेन्नाथ नान्यं वरमहं वृणे । महेशसदृशं पुत्रं देहि माहेश्वरानव

हे नाथ! मी वरास योग्य असेन तर मी दुसरा कोणताही वर निवडत नाही। महेशासारखा पुत्र द्या—माहेश्वर कुलाचा नवांकुर।

Verse 74

इति तस्या वचः श्रुत्वा शुचिष्मत्याः शुचिव्रतः । क्षणं समाधिमाधाय हृ द्येतत्समचिंतयत्

त्या शुचिमती स्त्रीचे वचन ऐकून शुचिव्रती मुनिने क्षणभर समाधी धारण केली आणि हृदयात हेच विचारले।

Verse 75

अहो किमेतया तन्व्या प्रार्थितं ह्यतिदुर्लभम् । मनोरथपथाद्दूरमस्तुवा स हि सर्वकृत्

अहो! या तन्वीने जे मागितले आहे ते अत्यंत दुर्लभ, सामान्य मनोरथांच्या मार्गापासून फार दूर; तरी तो (महेश) सर्वकर्ता आहे।

Verse 76

तेनैवास्या मुखे स्थित्वा वाक्स्वरूपेण शंभुना । व्याहृतं कोऽन्यथाकर्तुमुत्सहेत भवेदिदम्

कारण शंभू स्वतः वाक्स्वरूप होऊन तिच्या मुखात स्थित राहून हे वचन उच्चारले आहे; हे अन्यथा करण्याचे सामर्थ्य कोणात असेल?

Verse 77

ततः प्रोवाच तां पत्नीमेकपत्निव्रते स्थितः । विश्वानरमुनिः श्रीमानिति कांते भविष्यति

त्यानंतर एकपत्नीव्रतात स्थित श्रीमान विश्वानर मुनिने पत्नीला म्हटले—“हे कांते, तसेच होईल.”

Verse 78

इत्थमाश्वास्य तां पत्नीं जगाम तपसे मुनिः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्काशीनाथोधितिष्ठति

अशा रीतीने पत्नीला धीर देऊन मुनि तपश्चर्येसाठी तेथे गेले, जिथे साक्षात काशीनाथ विश्वेश्वर अधिष्ठित आहेत।

Verse 79

प्राप्य वाराणसीं तूर्णं दृष्ट्वाथ मणिकर्णिकाम् । तत्याज तापत्रितयमपिजन्मशतार्जितम्

तो शीघ्र वाराणसीस पोहोचून मणिकर्णिकेचे दर्शन घेताच, शेकडो जन्मांत साचलेले त्रिविध तापही त्याने टाकून दिले।

Verse 80

दृष्ट्वा सर्वाणि लिंगानि विश्वेश प्रमुखानि च । स्नात्वा सर्वेषु कुंडेषु वापीकूटसरःसु च

विश्वेश्वरप्रमुख सर्व लिंगांचे दर्शन घेऊन, सर्व कुंडांत, विहिरींत, घाटांवर व सरोवरांत स्नान करून,

Verse 81

नत्वा विनायकान्सर्वान्गौरीः सर्वाः प्रणम्य च । संपूज्य कालराजं च भैरवं पापभक्षणम्

सर्व विनायकांना वंदन करून, सर्व गौरींना प्रणाम करून, आणि पापभक्षक भैरवासह कालराजाचे विधिवत् पूजन करून,

Verse 82

दण्डनायकमुख्यांश्च गणान्स्तुत्वा प्रयत्नतः । आदिकेशवमुख्यांश्च केशवान्परितोष्य च

दंडनायकप्रमुख गणांची प्रयत्नपूर्वक स्तुती करून, तसेच आदिकेशवप्रमुख केशवांना संतुष्ट करून,

Verse 83

लोलार्कमुख्य सूर्यांश्च प्रणम्य च पुनः पुनः । कृत्वा पिण्डप्रदानानि सर्वतीर्थेष्वतंद्रितः

लोलार्कप्रमुख सूर्यस्थानांना पुन्हा पुन्हा प्रणाम करून, आणि सर्व तीर्थांत न थकता पिंडदान करून,

Verse 84

सहस्रभोजनाद्यैश्च यतीन्विप्रान्प्रतर्प्य च । महापूजोपचारैश्च लिंगान्यभ्यर्च्य भक्तितः

सहस्र भोजनादि दानांनी त्याने यती व ब्राह्मणांना तृप्त केले; आणि महापूजेच्या उपचारांनी भक्तिभावाने शिवलिंगांचे अर्चन केले।

Verse 85

असकृच्चिन्तयामास किं लिंगं क्षिप्रसिद्धिदम् । यत्र निश्चलतामेति तपस्तनयकाम्यया

तो वारंवार विचार करू लागला—“कोणते लिंग शीघ्र सिद्धी देणारे आहे, जिथे पुत्रकामनेने तप करून अचल स्थैर्य प्राप्त होते?”

Verse 86

श्रीमदोंकारनाथं वा कृत्तिवासेश्वरं किमु । कालेशं वृद्धकालेशं कलशेश्वरमेव च

“श्रीमद् ओंकारनाथ की कृत्तिवासेश्वर? कालेेश, वृद्धकालेेश, की नक्कीच कलशेश्वर?”

Verse 87

केदारेशं तु कामेशं चन्द्रेशं वा त्रिलोचनम् । ज्येष्ठेशं जंबुकेशं वा जैगीषव्येश्वरं तु वा

“किंवा केदारेश, कामेश, चंद्रेश अथवा त्रिलोचन; किंवा ज्येष्ठेश, जंबुकेश, अथवा जैगीषव्येश्वर?”

Verse 88

दशाश्वमेधमीशानं द्रुमि चंडेशमेव च । दृक्केशं गरुडेशं च गोकर्णेशं गणेश्वरम्

“किंवा दशाश्वमेध-ईशान, द्रुमि-चंडेश; दृक्केश, गरुडेश; गोकर्णेश, किंवा गणेश्वर?”

Verse 89

ढुंढ्याशागजसिद्धाख्यं धर्मेशं तारकेश्वरम् । नन्दिकेशं निवासेशं पत्रीशं प्रीतिकेश्वरम्

(भक्ताने) ढुंढ्याशागजसिद्ध नावाने प्रसिद्ध लिंग, धर्मेश, तारकेश्वर, नन्दिकेश, निवासेश, पत्रीश व प्रीतिकेश्वर यांचे पूजन करावे।

Verse 90

पर्वतेशं पशुपतिं ब्रह्मेशं मध्यमेश्वरम् । बृहस्पतीश्वरं वाथ विभांडेश्वरमेव च

(भक्ताने) पर्वतेश, पशुपति, ब्रह्मेश, मध्यमेश्वर, बृहस्पतीश्वर तसेच विभांडेश्वर यांचेही पूजन करावे।

Verse 91

भारभूतेश्वरं किं वा महालक्ष्मीश्वरं तु वा । मरुत्तेशं तु मोक्षेशं गंगेशं नर्मदेश्वरम्

किंवा (भक्ताने) भारभूतेश्वर अथवा महालक्ष्मीश्वर; तसेच मरुत्तेश, मोक्षेश, गंगेश व नर्मदेश्वर यांचे पूजन करावे।

Verse 92

मार्कंडं मणिकर्णीश रत्नेश्वरमथापि वा । अथवा योगिनीपीठं साधकस्यैव सिद्धिदम्

(भक्ताने) मार्कंड, मणिकर्णीश व रत्नेश्वर यांचेही पूजन करावे; किंवा योगिनीपीठाचे—जे साधकास निश्चयाने सिद्धि देणारे आहे।

Verse 93

यामुनेशं लांगलीशं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम् । अविमुक्तेश्वरं वाथ विशालाक्षीशमेव च

(भक्ताने) यामुनेश, लांगलीश, श्रीमंत सर्वव्यापी विश्वेश्वर, अविमुक्तेश्वर तसेच विशालाक्षीश यांचेही पूजन करावे।

Verse 94

व्याघ्रेश्वरं वराहेशं व्यासेशं वृषभध्वजम् । वरुणेशं विधीशं वा वसिष्ठेशं शनीश्वरम्

(कोणी) व्याघ्रेश्वर, वराहेश, व्यासेश, वृषभध्वज प्रभू, वरुणेश किंवा विधीश; तसेच वसिष्ठेश व शनीश्वर यांचेही पूजन करू शकतो.

Verse 95

सोमेश्वरं किमिन्द्रेशं स्वर्लीनं संगमेश्वरम् । हरिश्चंद्रेश्वरं किं वा हरिकेशेश्वरं तु वा

(कोणी) सोमेश्वर किंवा इंद्रेश; स्वर्लीन, संगमेश्वर; अथवा हरिश्चंद्रेश्वर; किंवा पुन्हा हरिकेशेश्वर यांचेही पूजन करू शकतो.

Verse 96

त्रिसंध्येशं महादेवमुपशांति शिवं तथा । भवानीशं कपर्दीशं कंदुकेशं मखेश्वरम्

(कोणी) त्रिसंध्येश, महादेव, उपशांती तसेच शिव; भवानीश, कपर्दीश, कंदुकेश आणि मखेश्वर यांचेही पूजन करू शकतो.

Verse 97

मित्रावरुणसंज्ञं वा किमेषामाशुपुत्रदम् । क्षणं विचार्य स मुनिरिति विश्वानरः सुधीः

किंवा याचे नाव ‘मित्रावरुण’ असे आहे काय? यांपैकी कोण शीघ्र पुत्र देतो? क्षणभर विचार करून तो सुधी मुनि विश्वानर असे बोलला.

Verse 98

आज्ञातं विस्मृतं तावत्फलितो मे मनोरथः । सिद्धैः संसेवितं लिंगं सर्वसिद्धिकरं परम्

जे पूर्वी ज्ञात असूनही विस्मृत झाले होते—आज माझा मनोरथ फळला। सिद्धांनी सेविलेले हे परम लिंग सर्व सिद्धी देणारे आहे.

Verse 99

दर्शनात्स्पर्शनाद्यस्य मनो निर्वृतिभाग्भवेत् । उद्घाटितं सदैवास्ते स्वर्गद्वारं हि यत्र वै

ज्या स्थळाच्या केवळ दर्शन-स्पर्शाने मन परम निर्वृती पावते, तेथे स्वर्गाचे द्वार खरोखरच सदैव उघडे असते।

Verse 100

दिवानिशं पूजनार्थं विज्ञाप्य त्रिदशेश्वरम् । पञ्चमुद्रे महापीठे सिद्धिदे सर्वजंतुषु

दिवसरात्र पूजनार्थ त्रिदशेश्वरास विनंती करून, ‘पञ्चमुद्रा’ या महापीठावर—जे सर्व प्राण्यांना सिद्धी देणारे आहे—पूजा करावी।

Verse 110

षण्मासात्सिद्धिमगमद्बहुनीराजनैरिह । किन्नरी हंसपद्यत्र भर्त्रा वेणुप्रियेण वै

येथे अनेक नीराजनांनी (आरतींनी) सहा महिन्यांत सिद्धी प्राप्त झाली—हंसपदा नावाच्या किन्नरीला, तिच्या पती वेणुप्रियासह।

Verse 120

पंचगव्याशनो मासं मासं चांद्रायणव्रती । मासं कुशाग्रजलभुङ्मासं श्वसनभक्षणः

एक महिना तो पंचगव्याचे सेवन करतो; एक महिना चांद्रायण व्रत पाळतो; एक महिना कुशाच्या अग्रभागावरून घेतलेले जल पितो; आणि एक महिना केवळ श्वासालाच आहार मानतो।

Verse 130

शब्दं गृह्णास्यश्रवास्त्वं हि जिघ्रेरघ्राणस्त्वं व्यंघ्रिरायासि दूरात् । व्यक्षः पश्येस्त्वं रसज्ञोप्यजिह्वः कस्त्वां सम्यग्वेत्त्यतस्त्वां प्रपद्ये

तू अश्रव असूनही शब्द ग्रहण करतोस, अघ्राण असूनही गंध जाणतोस; व्यङ्घ्रि असूनही दूरवरून येतोस। तू व्यक्ष असूनही पाहतोस, अजिह्व असूनही रस जाणतोस। तुला यथार्थ कोण जाणेल? म्हणून मी तुझ्या शरण येतो।

Verse 140

अभिलाषाष्टकं पुण्यं स्तोत्रमेतत्त्वयेरितम् । अब्दं त्रिकालपठनात्कामदं शिवसंनिधौ

तुझ्या मुखाने उच्चारलेले हे ‘अभिलाषाष्टक’ पुण्य स्तोत्र आहे। शिवसन्निधीत एक वर्ष त्रिकाळ याचे पठण केल्यास ते इच्छापूर्ती करणारे ठरते।

Verse 147

अब्दं जप्तमिदं स्तोत्रं पुत्रदं नात्र संशयः । इत्युक्त्वांतर्दधे बालः सोपि विप्रो गृहं गतः

‘हे स्तोत्र एक वर्ष जपल्यास पुत्रप्राप्ती होते—यात संशय नाही।’ असे म्हणून तो बालक अंतर्धान पावला; आणि तो ब्राह्मणही घरी परतला।