Adhyaya 39

Verse 1

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य महाभाग कथां पापप्रणाशिनीम् । नैःश्रेयस्याः श्रियोहेतुमविमुक्त समाश्रयाम्

स्कंद म्हणाला—हे महाभाग अगस्त्य! पापांचा नाश करणारी ही कथा ऐक; अविमुक्त हा नैःश्रेयसाच्या श्रीचा हेतु व परम आश्रय आहे।

Verse 2

परं ब्रह्म यदाम्नातं निष्प्रपंचं निरात्मकम् । निर्विकल्पं निराकारमव्यक्तं स्थूलसूक्ष्मवत्

आम्नायात सांगितलेले ते परब्रह्म निष्प्रपंच व निरहंकार आहे; निर्विकल्प, निराकार, अव्यक्त—तथापि स्थूल-सूक्ष्माप्रमाणे सर्वत्र व्यापून आहे।

Verse 3

तदेतत्क्षेत्रमापूर्य स्थितं सर्वगमप्यहो । किमन्यत्र न शक्तोसौ जंतून्मोचयितुं भवात्

ते परमतत्त्व हे क्षेत्र भरून येथेच स्थित आहे, जरी ते सर्वगामी आहे; मग अन्यत्र तो भवबंधनातून जीवांना मुक्त करण्यास समर्थ का नसावा?

Verse 4

भवो ध्रुवं यदत्रैव मोचयेत्तं निशामय । महत्या योगयुक्त्या वा महादानैरकामिकैः

हे निश्चयाने जाण—भव (शिव) येथेच निश्चित मुक्त करतो; अन्यत्र मात्र महान योगसाधनेने किंवा निष्काम महादानांनीच मुक्ति मिळते।

Verse 5

सुमहद्भिस्तपोभिर्वा शिवोन्यत्र विमोचयेत् । योगयुक्तिं न महतीं न दानानि महांति च

इतरत्र शिव अत्यंत महान तपांनीच मोक्ष देतात; परंतु काशीत न कठोर योगसाधना आवश्यक, न महादानांची गरज।

Verse 6

न तपांस्यतिदीर्घाणि काश्यां मुक्त्यै शिवोर्थयेत् । वियुनक्ति न यत्काश्या उपसर्गे महत्यपि

काशीत मुक्तीसाठी शिव अतिदीर्घ तपस्या मागत नाहीत; कारण मोठ्या आपत्तीतही काशी कोणालाही सोडून देत नाही।

Verse 7

अयमेव महायोग उपयोगस्त्विहा परः । नियमेन तु विश्वेशे पुष्पं पत्रं फलं जलम्

इथे हाच परम ‘महायोग’ आहे—नियमबद्ध भक्तीने विश्वेश्वरास पुष्प, पत्र, फळ किंवा जल अर्पण करणे।

Verse 8

यद्दत्तं सुमनोवृत्त्या महादानं तदत्र वै । मुक्तिमंडपिकायां च क्षणं यत्स्थिरमास्यते

इथे शुद्ध व प्रसन्न मनाने जे काही दिले जाते तेच खरे ‘महादान’ ठरते; आणि मुक्तिमंडपिकेत क्षणभर स्थिर बसणेही फलदायी आहे।

Verse 9

स्नात्वा गंगामृते शुद्धे तप एतदिहोत्तमम् । सत्कृत्य भिक्षवे भिक्षा यत्काश्यां परिदीयते । तुला पुरुष एतस्याः कलां नार्हति षोडशीम्

शुद्ध अमृतमयी गंगेत स्नान करून इथले सर्वोत्तम तप हेच—भिक्षुकाचा सत्कार करून काशीत भिक्षादान करणे। ‘तुलापुरुष’चे पुण्यही याच्या सोळाव्या अंशाइतके नाही।

Verse 10

हृदि संचिंत्य विश्वेशं क्षणं यद्विनिमील्यते । देवस्य दक्षिणे भागे महायोगोयमुत्तमः

हृदयात विश्वेश्वराचे चिंतन करून क्षणभर डोळे मिटणे—देवाच्या दक्षिण भागी, काशीच्या त्या पावन प्रदेशात, हाच उत्तम महायोग आहे।

Verse 11

इदमेव तपोत्युग्रं यदिंद्रिय विलोलताम् । निषिध्य स्थीयते काश्यां क्षुत्तापाद्यवमन्य च

हेच परम उग्र तप—इंद्रियांची चंचलता आवरून काशीत स्थिर राहणे आणि भूक, उष्णता इत्यादींना तुच्छ मानणे।

Verse 12

मासि मासि यदाप्येत व्रताच्चांद्रायणात्फलम् । अन्यत्र तदिहाप्येत भूतायां नक्तभोजनात्

इतरत्र चांद्रायण-व्रताने मासोमास जे फळ मिळते, तेच फळ येथे भूतामासी (भाद्रपदात) केवळ रात्री भोजन केल्याने मिळते।

Verse 13

मासोपवासादन्यत्र यत्फलं समुपार्ज्यते । श्रद्धयैकोपवासेन तत्काश्यां स्यादसंशयम्

इतरत्र महिनाभर उपवासाने जे फळ मिळते, तेच फळ काशीत श्रद्धेने केलेल्या एका उपवासाने निःसंशय मिळते।

Verse 14

चातुर्मास्य व्रतात्प्रोक्तं यदन्यत्र महाफलम् । एकादश्युपवासेन तत्काश्यां स्यादसंशयम्

इतरत्र चातुर्मास्य-व्रताने जे महाफळ सांगितले आहे, तेच फळ काशीत एकादशी उपवासाने निःसंशय मिळते।

Verse 15

षण्मासान्न परित्यागाद्यदन्यत्र फलं लभेत् । शिवरात्र्युपवासेन तत्काश्यां जायते ध्रुवम्

इतरत्र सहा महिने नियम न सोडता जे फळ मिळते, तेच पुण्य काशीत शिवरात्रीचा उपवास केल्याने निःसंशय प्राप्त होते।

Verse 16

वर्षं कृत्वोपवासानि लभेदन्यत्र यद्व्रती । तत्फलं स्यात्त्रिरात्रेण काश्यामविकलं मुने

हे मुने! इतरत्र व्रती वर्षभर उपवास करून जे फळ मिळवितो, तेच संपूर्ण फळ काशीत केवळ तीन रात्रींच्या उपवासाने मिळते।

Verse 17

मासिमासि कुशाग्रांबु पानादन्यत्र यत्फलम् । काश्यामुत्तरवाहिन्यामेकेन चुलुकेन तत्

इतरत्र महिनोन्महिना कुशाग्रस्पर्शित जल पिल्याने जे फळ मिळते, तेच काशीत उत्तरवाहिनीमध्ये एका चुल्लूने प्राप्त होते।

Verse 18

अनंतो महिमा काश्याः कस्तं वर्णयितुं प्रभुः । विपत्तिमिच्छतो जंतोर्यत्रकर्णे जपः शिवः

काशीचा महिमा अनंत आहे—तो कोण वर्णू शकेल? जिथे विपत्तीच्या (मृत्यूच्या) क्षणीही प्राण्याच्या कानी शिवाचा तारक-जप सांगितला जातो।

Verse 19

शंभुस्तत्किंचिदाचष्टे म्रियमाणस्य जन्मिनः । कर्णेऽक्षरं यदाकर्ण्य मृतोप्यमृततां व्रजेत्

शंभू मरणासन्न जीवाच्या कानी एक पवित्र अक्षर सांगतात; ते अक्षर ऐकून मृतही अमरत्वास प्राप्त होतो।

Verse 20

स्मारं स्मारं स्मररिपोः पुरीं त्वमिव शंकरः । अदुनोन्मंदरं यातो बहुशस्तदवाप्तये

स्मररिपू (शिव) यांची पुरी काशी वारंवार स्मरण करून, तूही शंकरासारखा ती परम श्रेष्ठ नगरी प्राप्त करण्यासाठी अनेकदा त्या उत्तम धामास गेला आहेस।

Verse 21

अगस्त्य उवाच । स्वकार्यनिपुणैः स्वामिन्गीर्वाणैरतिदारुणैः । त्याजितोहं पुरीं काशीं हरो त्याक्षीत्कुतः प्रभुः

अगस्त्य म्हणाले—हे स्वामी! स्वकार्यसिद्धीत निपुण पण अत्यंत कठोर अशा देवांनी मला काशीपुरी सोडण्यास भाग पाडले; मग सर्वश्रेष्ठ प्रभु हर ती कशी त्यागतील?

Verse 22

पराधीनोहमिव किं देवदेवः पिनाकवान् । काशिकां सोऽत्यजत्कस्मान्निर्वाणमणिराशिकाम्

मी जसा पराधीन, तसा देवदेव पिनाकधारी काय पराधीन आहे का? निर्वाणरूपी मण्यांचा ढीग असलेल्या काशिकेला तो का त्यागेल?

Verse 23

स्कंद उवाच । मित्रावरुणसंभूत कथयामि कथामिमाम् । तत्याज च यथा स्थाणुः काशीं विध्युपरोधतः

स्कंद म्हणाले—हे मित्र-वरुणसम्भूत! मी ही कथा सांगतो—विंध्याच्या अडथळ्यामुळे स्थाणु (शिव) यांनी काशी कशी ‘त्यागली’ असे म्हणतात।

Verse 24

प्रार्थितस्त्वं यथा लेखैः परोपकृतये मुने । द्रुहिणेन तथा रुद्रः स्वरक्षण विचक्षणः

हे मुने! परोपकारासाठी जसे तुला लेखांद्वारे विनविले गेले, तसेच स्वक्षेत्ररक्षणात विचक्षण रुद्रालाही द्रुहिण (ब्रह्मा) यांनी प्रार्थना केली।

Verse 25

अगस्त्य उवाच । कथं स भगवान्रुद्रो द्रुहिणेन कृपांबुधिः । प्रार्थितोभूत्किमर्थं च तन्मे ब्रूहि षडानन

अगस्त्य म्हणाले—करुणासागर भगवान रुद्राला द्रुहिण (ब्रह्मा) यांनी कसे प्रार्थिले, आणि कोणत्या हेतूने? हे षडानन, ते मला सांगा।

Verse 26

स्कंद उवाच । पाद्मेकल्पे पुरावृत्ते मनोः स्वायंभुवेंतरे । अनावृष्टिरभूद्विप्र सर्वभूतप्रकंपिनी

स्कंद म्हणाले—हे विप्र, प्राचीन काळी पद्मकल्पात स्वायंभुव मन्वंतरात अशी अनावृष्टी झाली की ती सर्व प्राणिमात्रांना थरथर कापविणारी होती।

Verse 27

तया तु षष्टिहायिन्या पीडिताः प्राणिनोऽखिलाः । केचिदंबुधितीरेषु गिरिद्रोणीषु केचन

त्या साठ वर्षे टिकलेल्या अनावृष्टीने सर्व प्राणी पीडित झाले. काही समुद्रकिनारी राहिले, तर काही पर्वतांच्या दऱ्यांत।

Verse 28

महानिम्नेषु कच्छेषु मुनिवृत्त्या जनाः स्थिताः । अरण्यान्यवनिर्जाता ग्रामखर्वट वर्जिता

लोक खोल सखल भागांत व दलदली कच्छांत मुनींसारखी वृत्ती धरून राहू लागले. पृथ्वी अरण्य झाली; गावे व खर्वट (हाट) ओस पडले।

Verse 29

क्रव्यादा एव सर्वेषु नगरेषु पुरेषु च । आसन्नभ्रंलिहो वृक्षाः सर्वत्र क्षोणिमंडले

सर्व नगरांत व पुरांत फक्त क्रव्याद—मांसाहारी भयंकर—उरले. आणि सर्व क्षोणिमंडलावर वृक्ष जणू मेघ चाटीत आहेत असे उंच व कृश दिसू लागले।

Verse 30

चौरा एव महाचौरैरुल्लुठ्यंत इतस्ततः । मांसवृत्त्योपजीवंति प्राणिनः प्राणरक्षिणः

चोरच महाचोरांकडून इकडे-तिकडे लुटले जात होते. प्राण वाचवणारे प्राणी मांसाहारावर उपजीविका करत होते.

Verse 31

अराजके समुत्पन्ने लोकेऽत्याहितशंसिनि । प्रयत्नो विफलस्त्वासीत्सृष्टेः सृष्टिकृतस्तदा

जगात जेव्हा अत्यंत अनर्थकारी अराजकता निर्माण झाली, तेव्हा सृष्टिकर्त्याचे सृष्टीचे प्रयत्न निष्फळ ठरले.

Verse 32

चिंतामवाप महती जगद्योनिः प्रजाक्षयात् । प्रजासु क्षीयमाणासु क्षीणा यज्ञादिकाः क्रियाः

प्रजेचा नाश होत असल्याने जगद्योनीला (ब्रह्मदेवाला) मोठी चिंता वाटली. प्रजा क्षीण होत असताना यज्ञादी क्रियाही क्षीण झाल्या.

Verse 33

तासु क्षीणासु संक्षीणाः सर्वे यज्ञभुजोऽभवन् । ततश्चिंतयता स्रष्ट्रा दृष्टो राजर्षिसत्तमः

त्या क्रिया क्षीण झाल्यामुळे सर्व यज्ञभोक्ते (देव) ही क्षीण झाले. त्यानंतर विचार करणाऱ्या सृष्टिकर्त्याला एक श्रेष्ठ राजर्षी दिसला.

Verse 34

अविमुक्ते महाक्षेत्रे तपस्यन्निश्चलेंद्रियः । मनोरन्वयजो वीरः क्षात्रो धर्म इवोदितः

अविमुक्त महाक्षेत्रात (काशीमध्ये), मनूच्या कुळात जन्मलेला एक वीर, जणू क्षात्रधर्मच प्रकट झाल्याप्रमाणे, स्थिर इंद्रियांनी तपश्चर्या करत होता.

Verse 35

रिपुंजय इति ख्यातो राजा परपुरंजयः । अथ ब्रह्मा तमासाद्य बहुगौरवपूर्वकम्

रिपुंजय या नावाने प्रसिद्ध असा तो राजा शत्रुनगरांचा विजेता होता. तेव्हा ब्रह्मदेव अत्यंत गौरव व आदरपूर्वक त्याच्याजवळ आले.

Verse 36

उवाच वचनं राजन्रिपुंजय महामते । इलां पालय भूपाल ससमुद्राद्रिकाननाम्

तो म्हणाला—“हे राजन् रिपुंजय, हे महामते! हे भूपाल! समुद्र, पर्वत आणि वनांसह या पृथ्वीचे पालन व रक्षण कर.”

Verse 37

नागकन्यां नागराजः पत्न्यर्थं ते प्रदास्यति । अनंगमोहिनीं नाम्ना वासुकिः शीलभूषणाम्

“नागराज तुला पत्नीकरिता एक नागकन्या देतील. वासुकी ‘अनंगमोहिनी’ नावाची, शीलरूपी भूषणाने अलंकृत अशी कन्या तुला अर्पण करतील.”

Verse 38

दिवोपि देवा दास्यंति रत्नानि कुसुमानि च । प्रजापालनसंतुष्टा महाराज प्रतिक्षणम्

“हे महाराज, प्रजापालनाने संतुष्ट होऊन स्वर्गातील देवही प्रतिक्षणी तुला रत्ने व पुष्पे देतील.”

Verse 39

दिवोदास इति ख्यातमतो नाम त्वमाप्स्यसि । मत्प्रभावाच्च नृपते दिव्यं सामर्थ्यमस्तु ते

“म्हणून तू ‘दिवोदास’ या नावाने ख्यात होशील. आणि हे नृपते, माझ्या प्रभावाने तुला दिव्य सामर्थ्य लाभो.”

Verse 40

परमेष्ठिवचः श्रुत्वा ततोसौ राजसत्तमः । वेधसं बहुशः स्तुत्वा वाक्यं चेदमुवाच ह

परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांचे वचन ऐकून तो राजसत्तम नृप वारंवार वेधस् (सृष्टिकर्ता) यांची स्तुती करून मग हे वचन बोलला।

Verse 41

राजोवाच । पितामह महाप्राज्ञ जनाकीर्णे महीतले । कथं नान्ये च राजानो मां कथं कथ्यते त्वया

राजा म्हणाला— हे पितामह, हे महाप्राज्ञ! लोकांनी व इतर राजांनी भरलेल्या या पृथ्वीवर, तुम्ही मला विशेषतः का संबोधिता?

Verse 42

ब्रह्मोवाच । त्वयि राज्यं प्रकुर्वाणे देवो वृष्टिं विधास्यति । पापनिष्ठे च वै राज्ञि न देवो वर्षते पुनः

ब्रह्मा म्हणाले— तू राजधर्माने राज्यकार्य करशील तर देव (वर्षादेव) पर्जन्य देईल; पण पापात रत असलेल्या राजाच्या वेळी देव पुन्हा वर्षा करीत नाही।

Verse 43

राजोवाच । पितामह महामान्य त्रिलोकी करणक्षम । महाप्रसाद इत्याज्ञां त्वदीयां मूर्ध्न्युपाददे

राजा म्हणाला— हे पितामह, हे महामान्य, त्रिलोकीचे विधान करण्यास समर्थ! तुमची आज्ञा हा महाप्रसाद आहे— असे म्हणून त्याने तुमची आज्ञा मस्तकी धारण केली।

Verse 44

किंचिद्विज्ञप्तुकामोहं तन्मदर्थं करोषि चेत् । ततः करोम्यहं राज्यं पृथिव्यामसपत्नवत्

मला एक लहानशी विनंती करायची आहे; ती तुम्ही माझ्यासाठी केलीत तर मी पृथ्वीवर माझे राज्य निर्विरोध, असपत्नवत् स्थापन करीन।

Verse 45

ब्रह्मोवाच । अविलंबेन तद्ब्रूहि कृतं मन्यस्व पार्थिव । यत्ते हृदि महाबाहो तवादेयं न किंचन

ब्रह्मा म्हणाले—हे पार्थिवा, विलंब न करता ते सांग; ते झाले असे समज. हे महाबाहो, तुझ्या हृदयात जे आहे, ते देण्यास अयोग्य असे काहीच नाही.

Verse 46

राजोवाच । यद्यहं पृथिवीनाथः सर्वलोकपितामह । तदादिविष दो देवा दिवि तिष्ठंतु मा भुवि

राजा म्हणाला—हे सर्वलोकपितामह, जर मी पृथ्वीचा नाथ असेन, तर आदिदेव दिव्यातच राहोत, भूमीवर न राहोत.

Verse 47

देवेषु दिवितिष्ठत्सु मयि तिष्ठति भूतले । असपत्नेन राज्येन प्रजासौख्यमवाप्स्यति

देव दिव्यात राहोत आणि मी भूतलावर राहो; मग असपत्न राज्यामुळे प्रजेला सुख प्राप्त होईल.

Verse 48

तथेति विश्वसृक्प्रोक्तो दिवोदासो नरेश्वरः । पटहं घोषयांचक्रे दिवं देवा व्रजंत्विति

विश्वसृष्टीकर्त्याने ‘तथेति’ म्हटल्यावर नरेश्वर दिवोदासाने पटह वाजवून घोषणा केली—“देवांनी दिव्याकडे जावे!”

Verse 49

मा गच्छंत्विह वै नागा नराः स्वस्था भवंत्वितः । मयि प्रशासति क्षोणीं सुराः स्वस्था भवंत्विति

“नाग येथेच राहोत, इथून जाऊ नयेत; लोक येथेच सुरक्षित राहोत. मी पृथ्वीचे शासन करीत असताना, देवही आपल्या लोकात सुरक्षित राहोत.”

Verse 50

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा विश्वेशं प्रणिपत्य ह । यावद्विज्ञप्तुकामोभूत्तावदीशोब्रवीद्विधिम्

याच वेळी ब्रह्मदेवाने विश्वेश्वरास साष्टांग प्रणाम केला. तो निवेदन करावयास उद्यत होताच, विधात्यास प्रभूने प्रथमच वचन सांगितले.

Verse 51

लोकेश्वर समायाहि मंदरो नाम भूधरः । कुशद्वीपादिहागत्य तपस्तप्येत दुष्करम्

“हे लोकेश्वर, येथे या. कुशद्वीपातून ‘मंदर’ नावाचा पर्वत येथे आला असून तो अत्यंत कठोर तप करीत आहे.”

Verse 52

यावस्तस्मै वरं दातुं बहुकालं तपस्यते । इत्युक्त्वा पार्वतीनाथो नंदिभृंगिपुरोगमः

“त्याला वर द्यावा म्हणून तो फार काळ तप करीत आहे.” असे बोलून पार्वतीनाथ नंदी व भृंगी यांना पुढे करून निघाले.

Verse 53

जगाम वृषमारुह्य मंदरो यत्र तिष्ठति । उवाच च प्रसन्नात्मा देवदेवो वृषध्वज

वृषभावर आरूढ होऊन ते जिथे मंदर उभा होता तिथे गेले. मग प्रसन्नचित्त वृषध्वज देवाधिदेव बोलू लागले.

Verse 54

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते वरं ब्रूहि धरोत्तम । सोथ श्रुत्वा महेशानं देवदेवं त्रिलोचनम्

“उठा, उठा—तुझे कल्याण असो. हे पर्वतश्रेष्ठा, तुझा वर सांग.” असे महेशान, देवाधिदेव त्रिलोचन यांचे वचन ऐकून (मंदर पुढे बोलला).

Verse 55

प्रणम्य बहुशो भूमावद्रिरेतद्व्यजिज्ञपत् । लीलाविग्रहभृच्छंभो प्रणतैक कृपानिधे

भूमीवर वारंवार प्रणाम करून पर्वताने विनयाने निवेदन केले— “हे लीलाविग्रहधारी शंभो! हे प्रणतांवरील एकमेव कृपानिधे! माझी विनंती ऐका।”

Verse 56

सर्वज्ञोपि कथं नाम न वेत्थ मम वांछितम् । शरणागतसंत्राण सर्ववृत्तांतकोविद

“आप सर्वज्ञ असूनही माझी इच्छा कशी काय जाणत नाही? हे शरणागत-रक्षक! हे सर्व वृत्तांतांचे जाणकार!”

Verse 57

सर्वेषां हृदयानंद शर्वसर्वगसर्वकृत् । यदि देयो वरो मह्यं स्वभावादृषदात्मने

“हे सर्वांच्या हृदयाचा आनंद! हे शर्व, सर्वव्यापी, सर्वकर्ता! जर मला वर द्यावयाचा असेल—माझ्यासाठी, ज्याचा स्वभाव दगडासारखा जड आहे…”

Verse 58

याचकायातिशोच्याय प्रणतार्तिप्रभंजक । ततोऽविमुक्तक्षेत्रस्य साम्यं ह्यभिलषाम्यहम्

“मी याचक व अत्यंत दयनीय आहे; हे प्रणतांची आर्तता भंग करणाऱ्या! म्हणून मी अविमुक्त नावाच्या पवित्र क्षेत्रासारखे साम्य इच्छितो।”

Verse 59

कुशद्वीप उमा सार्धं नाथाद्य सपरिच्छदः । मन्मौलौ विहितावासः प्रयात्वेष वरो मम

“आज नाथ उमा-सहित व सर्व परिकरांसह कुशद्वीपाला जावोत, आणि माझ्या शिखरावर निवास करून—हाच माझा वर आहे।”

Verse 60

सर्वेषां सर्वदः शंभुः क्षणं यावद्विचिंतयेत् । विज्ञातावसरो ब्रह्मा तावच्छंभुं व्यजिज्ञपत् । प्रणम्याग्रेसरो भूत्वा मौलौ बद्धकरद्वयः

सर्वांना सर्व देणारे शंभू क्षणभर विचारात पडले. अवसर ओळखून ब्रह्म्याने शंभूस निवेदन केले—प्रणाम करून पुढे येत, मस्तकी जोडलेले हात ठेवून.

Verse 61

ब्रह्मोवाच । विश्वेश जगतांनाथ पत्या व्यापारितोस्म्यहम् । कृतप्रसादेन विभो सृष्टिं कर्तुं चतुर्विधाम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे विश्वेश, हे जगन्नाथ! प्रभु (शिव) यांच्या आज्ञेने मी कार्यास प्रवृत्त झालो आहे. हे विभो, तुमच्या प्रसादाने मला चतुर्विध सृष्टीची निर्मिती करावयाची आहे.

Verse 62

प्रयत्नेन मया सृष्टा सा सृष्टिस्त्वदनुज्ञया । अवृष्ट्या षष्टिहायिन्या तत्र नष्टाऽप्रजा भुवि

तुमच्या अनुज्ञेने मी प्रयत्नपूर्वक सृष्टी निर्माण केली. पण साठ वर्षे पाऊस न पडल्याने पृथ्वीवरील प्रजा नष्ट झाली आणि जग प्रजाहीन झाले.

Verse 63

अराजकं महच्चासीद्दुरवस्थमभूज्जगत् । ततो रिपुंजयो नाम राजर्षिर्मनुवंशजः

तेव्हा मोठे अराजक माजले आणि जगताची दुर्दशा झाली. मग मनुवंशात जन्मलेला ‘रिपुंजय’ नावाचा एक राजर्षी प्रकट झाला.

Verse 64

मयाभिषिक्तो राजर्षिः प्रजाः पातुं नरेश्वरः । चकार समयं सोपि महावीर्यो महातपाः

प्रजांचे रक्षण करण्यासाठी त्या राजर्षीस मी राजा म्हणून अभिषेक केला. तो महावीर्यवान व महातपस्वी होता; त्यानेही मर्यादा व नियमांची व्यवस्था प्रस्थापित केली.

Verse 65

तवाज्ञया चेत्स्थास्यंति सर्वे दिविषदो दिवि । नागलोके तथा नागास्ततो राज्यं करोम्यहम्

तुमच्या आज्ञेने जर सर्व देव स्वर्गातच स्थिर राहतील आणि तसेच नागलोकात नागही राहतील, तर मी त्यानुसार राज्यकारभार करीन।

Verse 66

तथेति च मया प्रोक्तं प्रमाणीक्रियतां तु तत् । मंदराय वरो दत्तो भवेदेवं कृपानिधे

मी म्हणालो—“तथास्तु”; ते सत्य म्हणून प्रमाणित होवो। हे कृपानिधे, मंदराला वर दिला आहे—तसेच घडो।

Verse 67

तस्य राज्ञः प्रजास्त्रातुं भूयाच्चैष मनोरथः । मम नाडीद्वयं राज्यं तस्यापि च शतक्रतोः

त्या राजाच्या प्रजांचे रक्षण करणे ही त्याची आणखी इच्छा होवो। माझे ‘दोन नाडी’ स्वरूप राज्य—त्याचेही आणि शतक्रतु (इंद्र) याचेही होवो।

Verse 68

मर्त्यानां गणना क्वेह निमेषार्ध निमेषिणाम् । देवोपि निर्मलं मत्वा मंदरं चारुकंदरम्

इथे मर्त्यांची गणना कुठे, जेव्हा अर्धनिमेषात पापणी लवणारे देवही अगणित आहेत? देवानेही सुंदर कंदरांनी युक्त मंदराला निर्मळ मानून सन्मान केला।

Verse 69

विधेश्च गौरवं रक्षंस्तथोरी कृतवान्हरः । जंबूद्वीपे यथा काशी निर्वाणपददा सदा

विधी (ब्रह्मा) यांचा गौरव राखून हर (शिव) यांनी तसेच स्वीकार केले. जसे जंबूद्वीपातील काशी सदा निर्वाणपद देते.

Verse 70

तथा बहुतिथं कालं द्वीपोभूत्सोपि मंदरः । यियासुना च देवेन मंदरं चित्रकंदरम्

अशा रीतीने फार दीर्घ काळ तो मंदरही जणू द्वीपासारखा झाला. आणि प्रस्थानाची इच्छा करणाऱ्या देवाने चित्रविचित्र कंदरांनी युक्त मंदर पाहून त्याकडे प्रस्थान केले.

Verse 71

निजमूर्तिमयं लिंगमविज्ञातं विधेरपि । स्थापितं सर्वसिद्धीनां स्थापकेभ्यः समर्पितुम्

स्वतःच्या स्वरूपमय असे ते लिंग—जे विधी (ब्रह्मा)लाही अज्ञात—स्थापित करण्यात आले, सर्व सिद्धींच्या आधाररूपाने ते स्थापक पुरोहितांना अर्पण करण्यासाठी.

Verse 72

विपन्नानां च जंतूनां दातुं नैःश्रेयसीं श्रियम् । सर्वेषामिह संस्थानां क्षेत्रं चैवाभिरक्षितुम्

विपन्न जीवांना नैःश्रेयसी श्री—मोक्षदायिनी कल्याणसमृद्धी—देण्यासाठी, आणि येथे वसणाऱ्या सर्वांसाठी या क्षेत्राचे संरक्षण करण्यासाठी.

Verse 73

मंदराद्रिगतेनापि क्षेत्रं नैतत्पिनाकिना । विमुक्तं लिंगरूपेण अविमुक्तमतः स्मृतम्

मंदर पर्वतावर गेले तरी पिनाकी (शिव) यांनी हे क्षेत्र सोडले नाही. लिंगरूपाने ते अविमुक्तच राहिले; म्हणूनच यास ‘अविमुक्त’—कधीही न सोडलेले—असे म्हणतात.

Verse 74

पुरा नंदवनं नाम क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् । अविमुक्तं तदारभ्य नामास्य प्रथितं भुवि

पूर्वी काळी हे क्षेत्र ‘नंदवन’ या नावाने प्रसिद्ध होते. त्या वेळेपासूनच याचे ‘अविमुक्त’ हे नाव पृथ्वीवर प्रथित झाले.

Verse 75

नामाविमुक्तमभवदुभयोः क्षेत्रलिंगयोः । एतद्द्वयं समासाद्य न भूयो गर्भभाग्भवेत्

क्षेत्र आणि लिंग—दोघांनाही ‘अविमुक्त’ हे नाव प्राप्त झाले. हे द्वय (अविमुक्त-क्षेत्र व अविमुक्तेश्वर-लिंग) प्राप्त केल्यावर जीव पुन्हा गर्भभागी होत नाही, म्हणजे पुनर्जन्म होत नाही.

Verse 76

अविमुक्तेश्वरं लिंगं दृष्ट्वा क्षेत्रेऽविमुक्तके । विमुक्त एव भवति सर्वस्मात्कर्मबंधनात्

अविमुक्त-क्षेत्रात अविमुक्तेश्वर लिंगाचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य सर्व कर्मबंधनांतून निश्चयाने मुक्त होतो.

Verse 77

अर्चंति विश्वे विश्वेशं विश्वेशोर्चति विश्वकृत् । अविमुक्तेश्वरं लिंगं भुविमुक्तिप्रदायकम्

विश्वदेव विश्वेश्वराचे अर्चन करतात, आणि विश्वकर्ता तोच विश्वेश्वरही (पुन्हा) अर्चन करतो. अविमुक्तेश्वर लिंग हे पृथ्वीवरच मुक्ती देणारे आहे.

Verse 78

पुरा न स्थापितं लिंगं कस्यचित्केनचित्क्वचित् । किमाकृति भवेल्लिंगं नैतद्वेत्त्यपि कश्चन

प्राचीन काळी हे लिंग कोणाकडूनही, कुठेही, स्थापित झाले नव्हते. या लिंगाची खरी आकृती नेमकी काय—हे कोणीही जाणत नाही.

Verse 79

आकारमविमुक्तस्य दृष्ट्वा ब्रह्माच्युतादयः । लिंगं संस्थापयामासुर्वसिष्ठाद्यास्तथषर्यः

अविमुक्ताचे दिव्य स्वरूप पाहून ब्रह्मा, अच्युत (विष्णू) इत्यादींनी लिंगाची स्थापना केली; तसेच वसिष्ठादी ऋषींनीही (स्थापना केली).

Verse 80

आदिलिंगमिदं प्रोक्तमविमुक्तेश्वरं महत् । ततो लिंगांतराण्यत्र जातानि क्षितिमंडले

हे महान् अविमुक्तेश्वर हेच आदिलिंग म्हणून सांगितले आहे। त्यापासूनच या भूमंडळावर येथे इतर लिंगे उत्पन्न झाली।

Verse 81

अविमुक्तेश नामापि श्रुत्वा जन्मार्जितादघात् । क्षणान्मुक्तो भवेन्मर्त्यो नात्र कार्या विचारणा

‘अविमुक्तेश’ हे नाव जरी ऐकले तरी मनुष्य जन्मोजन्मी साचलेल्या पापांतून क्षणात मुक्त होतो; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 82

अविमुक्तेश्वरं लिंगं स्मृत्वा दूरगतोपि च । जन्मद्वयकृतात्पापात्क्षणादेव विमुच्यते

दूर गेलेला असला तरी अविमुक्तेश्वर लिंगाचे स्मरण केल्यास, दोन जन्मांत केलेल्या पापांतूनही तो क्षणात मुक्त होतो।

Verse 83

अविमुक्ते महाक्षेत्रेऽविमुक्तमवलोक्य च । त्रिजन्मजनितं पापं हित्वा पुण्यमयो भवेत्

अविमुक्त या महाक्षेत्रात अविमुक्ताचे दर्शन घेतल्याने, तीन जन्मांत उत्पन्न झालेले पाप टाकून मनुष्य पुण्यमय होतो।

Verse 84

यत्कृतं ज्ञानविभ्रंशादेनः पंचसु जन्मसु । अविमुक्तेश संस्पर्शात्तत्क्षयेदेव नान्यथा

ज्ञानभ्रंशामुळे पाच जन्मांत जे काही पाप झाले असेल, ते अविमुक्तेशाच्या स्पर्शाने निश्चयच नष्ट होते; अन्यथा नाही।

Verse 85

अर्चयित्वा महालिंगमविमुक्तेश्वरं नरः । कृतकृत्यो भवेदत्र न च स्याज्जन्मभाक्कुतः

अविमुक्तेश्वर महालिंगाचे अर्चन केल्याने मनुष्य येथेच कृतकृत्य होतो; मग तो पुनर्जन्माचा भागी कसा होईल?

Verse 86

स्तुत्वा नत्वार्चयित्वा च यथाशक्ति यथामति । अविमुक्ते विमुक्तेशं स्तूयते नम्यतेऽर्च्यते

आपल्या शक्ती व बुद्धीनुसार स्तुती, नमस्कार व अर्चन करून—अविमुक्तात विमुक्तेशाचे स्तवन, वंदन व पूजन करावे।

Verse 87

अनादिमदिदं लिंगं स्वयं विश्वेश्वरार्चितम् । काश्यां प्रयत्नतः सेव्यमविमुक्तं विमुक्तये

हे लिंग अनादी आहे; स्वयं विश्वेश्वराने याचे पूजन केले आहे. मुक्तीसाठी काशीत अविमुक्ताची प्रयत्नपूर्वक सेवा करावी.

Verse 88

संति लिंगान्यनेकानि पुण्येष्वायतनेषु च । आयांति तानि लिंगानि माघीं प्राप्य चतुदर्शीम्

पुण्य क्षेत्रांत अनेक लिंगे आहेत; आणि माघ महिन्याची चतुर्दशी येताच ती लिंगे (इथे) येतात.

Verse 89

कृष्णायां माघभूतायामविमुक्तेश जागरात् । सदा विगतनिद्रस्य योगिनो गतिभाग्भवेत्

माघ कृष्णपक्ष चतुर्दशीला अविमुक्तेशासाठी जागरण केल्याने, सदैव निद्रारहित योगी परम गतीचा भागी होतो.

Verse 90

नानायतनलिंगानि चतुर्वर्गप्रदान्यपि । माघकृष्णचतुर्दश्यामविमुक्तमुपासते

अनेक देवालयांतील लिंगे—चतुर्वर्ग देणारीसुद्धा—माघ कृष्ण चतुर्दशीला अविमुक्ताचे श्रद्धेने उपासन करतात।

Verse 91

किं बिभेति नरो धीरः कृतादघशिलोच्चयात् । अविमुक्तेश लिंगस्य भक्ति वज्रधरो यदि

केलेल्या पापांच्या पर्वतासारख्या ढिगाऱ्याला धीर पुरुष का भिऊन जाईल, जर अविमुक्तेश-लिंगावर त्याची वज्रासारखी अढळ भक्ती असेल?

Verse 92

क्वाविमुक्तं महालिंगं चतुर्वर्गफलोदयम् । क्व पापि पापशैलोऽल्पो यःक्षयेन्नामसंभृतः

अविमुक्ताचे महालिंग—चतुर्वर्गफळांचा उदय—आणि पाप्याचा अल्प पापशैल, जो केवळ नामोच्चाराने क्षीण होतो—यांची तुलना कुठे?

Verse 93

अविमुक्ते महाक्षेत्रे विश्वेशसमधिष्ठिते । यैर्न दृष्टं विमूढास्तेऽविमुक्तं लिंगमुत्तमम्

विश्वेशाच्या अधिष्ठानाने शोभलेल्या अविमुक्त महाक्षेत्रात ज्यांनी उत्तम अविमुक्त-लिंगाचे दर्शन केले नाही, ते खरोखरच विमूढ आहेत।

Verse 94

द्रष्टारमविमुक्तस्य दृष्ट्वा दंडधरो यमः । दूरादेव प्रणमति प्रबद्धकरसंपुटः

अविमुक्ताचे दर्शन घेतलेल्या भक्ताला पाहून दंडधारी यमही दूरूनच हात जोडून नमस्कार करतो।

Verse 95

धन्यं तन्नेत्रनिर्माणं कृतकृत्यौ तु तौ करौ । अविमुक्तेश्वरं येन याभ्यामैक्षिष्ट यः स्पृशेत्

धन्य आहे त्या नेत्रांची निर्मिती, आणि कृतकृत्य आहेत ते दोन्ही हात—ज्यांनी अविमुक्तेश्वराचे दर्शन होते आणि ज्यांनी त्यांचा स्पर्श होतो।

Verse 96

त्रिसंध्यमविमुक्तेशं यो जपेन्नियतः शुचिः । दूरदेशविपन्नोपि काशीमृतफलं लभेत्

जो नियमाने व शुद्ध होऊन त्रिसंध्येला अविमुक्तेशाचा जप करतो, तो दूरदेशी संकटात असला तरी काशी-मरणाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 97

अविमुक्तं महालिंगं दृष्ट्वा ग्रामांतरं व्रजेत् । लब्धाशुकार्यसंसिद्धिं क्षेमेण प्रविशेद्गृहम्

अविमुक्ताचे महालिंग दर्शन करून मग दुसऱ्या गावास जावे; तो शीघ्र कार्यसिद्धी मिळवून क्षेमाने घरी परत येतो।