Adhyaya 2

Verse 1

व्यास उवाच । सूर्य आत्मास्य जगतस्तस्थुषस्तमसोरिपुः । उदियायोदयगिरौ शुचिप्रसृमरैः करैः

व्यास म्हणाले—चराचर जगाचा प्राण व तमाचा शत्रू असा सूर्य उदयगिरीवर उदित झाला आणि आपल्या पवित्र, दूरवर पसरलेल्या किरणांनी जग उजळू लागला।

Verse 2

संवर्धयन्सतां धर्मान्त्यक्कुर्वंस्तामसीं स्थितिम् । पद्मिनीं बोधयंस्त्विष्टां रात्रौ मुकुलिताननाम्

तो सज्जनांचा धर्म वाढवितो आणि तामसी स्थिती दूर करतो; रात्री कळी झालेल्या मुखांची तेजस्वी पद्मिनी जागी करतो।

Verse 3

हव्यं कव्यं भूतबलिं देवादीनां प्रवर्तयन् । प्राह्णापराह्णमध्याह्न क्रियाकालं विजृंभयन्

तो देवांसाठी हव्य, पितरांसाठी कव्य आणि भूतांसाठी बलि प्रवर्तित करतो; तसेच प्राह्ण, मध्याह्न व अपराह्न असे क्रियाकाल उलगडून दाखवितो।

Verse 4

असतां हृदि वक्त्रेषु निर्दिशंस्तमसः स्थितिम् । यामिनीकालकलितं जगदुज्जीवयन्पुनः

असतांच्या हृदयात व मुखात असलेल्या तमाचे स्थान दाखवून, रात्रिकाळी साचलेला अंधार दूर करून, तो (सूर्य) उदयाने पुन्हा जगाला सजीव करतो।

Verse 5

यस्मिन्नभ्युदिते जातः सम्यक्पुण्यजनोदयः । अहो परोपकरणं सद्यः फलति नेति चेत्

ज्याच्या उदयाने पुण्यवान लोकांचा योग्य जागर व उन्नती घडते। अहो—परोपकाराचे फळ त्वरित मिळते की नाही अशी शंका असेल, तर हेच पाहा।

Verse 6

सायमस्तमितः प्रातः कथं जीवेद्रविः पुनः । सानुरागकरस्पर्शैः प्राचीमाश्वास्य खंडिताम्

सायंकाळी अस्त झालेला रवि सकाळी पुन्हा कसा जिवंत होतो? अनुरागमय किरणस्पर्शांनी तो खंडित प्राचीला आश्वासून पुन्हा उभारी देतो।

Verse 7

यामं भुक्त्वा तथाग्नेयीं ज्वलंतीं विरहादिव । लवंगैलामृगमदचंद्रचंदनचर्चिताम

एक याम भोगून आग्नेय दिशा विरहाग्नीने जळत असल्यासारखी होते; मग लवंग, वेलची, कस्तुरी, कापूर व चंदन यांच्या लेपनाने ती जणू शीतल व शोभित होते।

Verse 8

तांबूलीरागरक्तौष्ठीं द्राक्षास्तबकसुस्तनीम् । लवलीवल्लिदोर्वल्ली कंको ली पल्लवांगुलिम्

तांबूलरागाने लालसर ओठांची, द्राक्षास्तबकासारख्या सुस्तनांची; लवलीवल्लीसारख्या भुजांची आणि कंकोलीच्या कोवळ्या पल्लवासारख्या बोटांची—अशी त्या (दिशेची) कल्पना केली जाते।

Verse 9

मलयानिल निःश्वासां क्षीरोदकवरांबराम् । त्रिकूटस्वर्णरत्नांगीं सुवेलाद्रि नितंबिनीम

मलय वाऱ्याच्या निःश्वासासारखी सुगंधित, क्षीरासारख्या शुभ्र जलासमान श्रेष्ठ वस्त्रांनी आच्छादित; त्रिकूटाच्या सुवर्ण-रत्नांनी विभूषित अंगांची, सुवेल पर्वतासारखी नितंबिनी—अशी ती दिव्य भूमिदेवी वर्णिली आहे।

Verse 10

कावेरीगौतमीजंघां चोलचोलां शुकावृताम् । सह्यदर्दुरवक्षोजां कांतीकांचीविभूषणाम

कावेरी व गौतमी या तिच्या जंघा; चोलदेशी वस्त्रांनी ती आच्छादित, जणू शुकपक्ष्यांनी वेढलेली; सह्य व दर्डुर हे तिचे वक्षस्थळ; आणि कांतिमय कांची (कटिबंध) हे तिचे भूषण।

Verse 11

सुकोमलमहाराष्ट्रीवाग्विलासमनोहराम् । अद्यापि न महालक्ष्मीर्या विमुंचति सद्गुणाम्

सुकुमार महाराष्ट्री वाणीच्या विलासाने मनोहर, क्रीडामय वाक्चातुर्याने रम्य; सद्गुणसमृद्ध त्या भूमीला महालक्ष्मी आजही सोडीत नाही।

Verse 12

सुदक्षदक्षिणामाशामाशानाथः प्रतस्थिवान् । क्रमतः सर्वमर्वन्तो हेलया हेलिकस्य खम्

मग दिशांचा नाथ सुसंयत दक्षिण दिशेकडे प्रस्थित झाला; क्रमाने सर्वजण पुढे सरकले—हेल्याने, जणू आकाशच एखाद्या क्रीडालु विहार्‍याचे असावे।

Verse 13

न शेकुरग्रतो गंतुं ततोऽनूरुर्व्यजिज्ञपत्

ते पुढे जाऊ शकले नाहीत; म्हणून अनूरूने विचारणा केली।

Verse 14

अनूरुरुवाच । भानो मानोन्नतो विन्ध्यो निद्ध्यय गगनं स्थितः । स्पर्धते मेरुणाप्रेप्सु स्त्वद्दत्तां तु प्रदक्षिणाम्

अनूरु म्हणाला—हे भानो! गर्वाने फुगलेला विन्ध्य आज आकाशात उभा राहून मार्ग अडवीत आहे. मेरूशी स्पर्धा करीत तो तुला दिलेला प्रदक्षिणा-पथही रोखीत आहे।

Verse 15

अन्रूरुवाक्यमाकर्ण्य सविता हृद्यचिन्तयत् । अहो गगनमार्गोपि रुध्यते चातिविस्मयः

अनूरुचे वचन ऐकून सविता अंतःकरणात विचार करू लागला—अहो! आकाशमार्गही अडविला जातो; किती मोठे विस्मय!

Verse 16

व्यास उवाच । सूरः शूरोपि किं कुर्यात्प्रांतरे वर्त्मनिस्थितः । त्वरावानपि को रुद्धं मागर्मेको विलंघयेत्

व्यास म्हणाले—शूर सूर्यही काय करील, जेव्हा तो आपल्या मार्गाच्या टोकाशी अडविला जाईल? वेगवान असला तरी रुद्ध झालेला मार्ग एकट्याने कोण ओलांडेल?

Verse 17

गृह्यत्राप्रत्यूष्टेः क्षणं नावतिष्ठति । शून्यमार्गे निरुद्धः स किंकरोतु विधिर्बली

इथे तो उषःकाळी क्षणभरही थांबत नाही; पण शून्य मार्गातच अडविला गेल्यावर तो बलवान विधाता (काल-नियंता) काय करणार?

Verse 18

योजनानां सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने । योजनस्य निमेषार्धाद्याति सोपि चिरं स्थितः

जो अर्धनिमेषात दोन हजार दोनशे दोन योजना जाऊ शकतो, तोही तेथे फार काळ अडून राहिला।

Verse 19

गते बहुतिथेकाले प्राच्यौदीच्यां भृशार्दिताः । चण्डरश्मेः करव्रातपातसन्तापतापिताः

अनेक दिवस गेल्यावर पूर्व व उत्तर दिशांतील लोक अत्यंत पीडित झाले; उग्र किरणांच्या सूर्याच्या सतत कोसळणाऱ्या किरणसमूहाच्या दाहक उष्णतेने ते होरपळून गेले।

Verse 20

पाश्चात्या दक्षिणात्याश्च निद्रामुद्रितलोचनाः । शयिता एव वीक्षन्ते सतारग्रहमंबरम्

परंतु पश्चिम व दक्षिणेकडील लोक झोपेने मिटलेल्या डोळ्यांनी सतत शय्येवरच पडून राहिले; पडल्या पडल्या तारे-ग्रहांनी भरलेले आकाश ते पाहत राहिले।

Verse 21

अहोनाहस्कराभावान्निशानैवाऽनिशाकरात् । अस्तंगतर्क्षान्नभसः कः कालस्त्वेप नेक्ष्यते

अहो! सूर्य नसल्याने दिवसच उरला नाही; आणि चंद्र नसल्याने रात्रही रात्र राहिली नाही. जेव्हा नक्षत्रेही आकाशातून अस्त झाली, तेव्हा येथे काळाचे कोणते लक्षण दिसणार?

Verse 22

ब्रह्मांडं किमकांडे वै लयमेष्यति तत्कथम् । परापतंति नाद्यापि पारावारा इतस्ततः

हे ब्रह्मांड अचानकच प्रलयाला जाईल काय—ते कसे शक्य आहे? पाहा, अजूनही सर्व बाजूंनी समुद्र इथे-तिथे उसळत व आदळत आहेत।

Verse 23

स्वाहास्वधावषट्कारवर्जिते जगतीतले । पंचयज्ञक्रियालोपाच्चकंपे भुवनत्रयम्

पृथ्वीवर ‘स्वाहा’, ‘स्वधा’ आणि ‘वषट्’चे उच्चार थांबले; पंचमहायज्ञाच्या क्रिया लोप पावल्याने त्रिलोकी थरथर कापू लागली।

Verse 24

सूर्योदयात्प्रवर्तंते यज्ञाद्याः सकलाः क्रियाः । ताभिर्यज्ञभुजांतृप्तिः सविता तत्र कारणम्

सूर्योदयापासून यज्ञादी सर्व क्रिया प्रवृत्त होतात। त्या कर्मांनी यज्ञभागभोजी तृप्त होतात; यामध्ये सविता (सूर्य) हाच निर्णायक कारण आहे।

Verse 25

चित्रगुप्तादयः सर्वे कालं जानंति सूर्यतः । स्थितिसर्गविसर्गाणां कारणं केवलं रविः

चित्रगुप्त इत्यादी सर्वजण सूर्यापासूनच काळ जाणतात। स्थिति, सृष्टी आणि प्रलय यांचे कारण केवळ रवि (सूर्य) आहे।

Verse 26

तत्सूर्यस्य गतिस्तंभात्स्तंभितं भुवनत्रयम् । यद्यत्रतत्स्थितं तत्र चित्रन्यस्तमिवा खिलम्

सूर्याची गती थांबताच त्रिभुवन स्तब्ध होते। जो जिथे स्थित असतो, ते सर्व जणू चित्रात रेखाटल्याप्रमाणे स्थिर दिसते।

Verse 27

एकतस्तिमिरान्नैशादेकतस्तु दिवातपात् । बहूनां प्रलयो जातः कांदिशीकमभूज्जगत्

एकीकडे रात्रीच्या अंधारामुळे, तर दुसरीकडे दिवसाच्या उष्णतेमुळे—अनेकांचा नाश झाला; जगत् दिशाहीन व गोंधळलेले झाले।

Verse 28

इति व्याकुलिते लोके सुरासुरनरोरगे । आःकिमेतदकांडेभूद्रुरुदुर्दुद्रुवुः प्रजाः

अशा रीतीने देव, असुर, मनुष्य व नागांसह लोक व्याकुळ झाला। ‘हाय! हे अचानक काय घडलं?’ असे म्हणत प्रजा रडत-ओरडत इकडे-तिकडे पळू लागली।

Verse 29

ततः सर्वे समालोक्य ब्रह्माणं शरणं ययुः । स्तुवंतो विविधैः स्तोत्रै रक्षरक्षेति चाब्रुवन्

तेव्हा सर्वांनी ब्रह्मांकडे पाहून त्यांचे शरण घेतले। विविध स्तोत्रांनी स्तुती करीत ‘रक्षा करा, रक्षा करा’ असे ते म्हणू लागले।

Verse 30

देवा ऊचुः । नमो हिरण्यरूपाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे । अविज्ञातस्वरूपाय कैवल्यायामृताय च

देव म्हणाले— सुवर्णरूप ब्रह्मा, ब्रह्मस्वरूपिणे तुला नमस्कार। ज्याचे खरे स्वरूप अज्ञेय आहे, त्या कैवल्यस्वरूप व अमृतस्वरूपाला नमस्कार।

Verse 31

यन्न देवा विजानंति मनो यत्रापि कुंठितम् । न यत्र वाक्प्रसरति नमस्तस्मै चिदात्मने

ज्याला देवही पूर्णपणे जाणत नाहीत, जिथे मनही कुंठित होते आणि जिथे वाणी पोहोचत नाही—त्या चिदात्म्यास नमस्कार।

Verse 32

योगिनो यं हृदाकाशे प्रणिधानेन निश्चलाः । ज्योतीरूपं प्रपश्यंति तस्मै श्रीब्रह्मणे नमः

प्रणिधानाने स्थिर झालेले योगी ज्याला हृदयाकाशात ज्योतीरूपाने पाहतात, त्या श्रीब्रह्माला नमस्कार।

Verse 33

कालात्पराय कालाय स्वेच्छयापुरुषाय च । गुणत्रय स्वरूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे

काळाच्या पलीकडील परम काळाला आणि स्वयं काळालाही नमस्कार; स्वेच्छेने प्रवृत्त होणाऱ्या पुरुषाला नमस्कार; त्रिगुणस्वरूप व प्रकृतिरूप धारण करणाऱ्यास नमस्कार।

Verse 34

विष्णवे सत्त्वरूपाय रजोरूपाय वेधसे । तमसे रुद्ररूपाय स्थितिसर्गांतकारिणे

सत्त्वस्वरूप विष्णूस नमस्कार, रजोरूप वेधस ब्रह्म्यास नमस्कार। तमोरूप रुद्रास नमस्कार—जो स्थिती, सृष्टी व प्रलय घडवितो।

Verse 35

नमो बुद्धिस्वरूपाय त्रिधाहंकृतये नमः । पंचतन्मात्र रूपाय पंचकर्मेद्रियात्मने

बुद्धिस्वरूप प्रभूस नमस्कार; त्रिविध अहंकाररूप होणाऱ्यास नमस्कार। पंच तन्मात्रारूप धारण करणाऱ्यास नमस्कार, आणि पंच कर्मेंद्रियांचा आत्मा असणाऱ्यास नमस्कार।

Verse 36

अनित्यनित्यरूपाय सदसत्पतये नमः । समस्तभक्तकृपया स्वेच्छाविष्कृतविग्रह

अनित्य व नित्य अशा दोन्ही रूपांनी प्रकट होणाऱ्यास नमस्कार; सत्-असत् यांचा स्वामी असणाऱ्यास नमस्कार। सर्व भक्तांवर कृपा करून जो स्वेच्छेने विग्रह प्रकट करतो, त्यास नमस्कार।

Verse 37

नमो ब्रह्मांडरूपाय तदंतर्वर्तिने नमः । अर्वाचीनपराची न विश्वरूपाय ते नमः

ब्रह्मांडरूप तुला नमस्कार, आणि त्यात अंतर्वर्ती असणाऱ्यास नमस्कार। जो जवळही आहे व दूरही—हे विश्वरूपा, तुला नमस्कार।

Verse 39

तव निःश्वसितं वेदास्तव स्वे दोखिलं जगत् । विश्वा भूतानि ते पादः शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत

वेद हे तुझे निःश्वास आहेत; अखिल जगत् तुझ्यातच प्रतिष्ठित आहे। सर्व भूतें तुझे चरण आहेत, आणि आकाश तुझे मस्तक म्हणून स्थित आहे।

Verse 40

नाभ्या आसीदंतरिक्षं लोमानि च वनस्पतिः । चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यस्तव प्रभो

हे प्रभो! तुझ्या नाभीतून अंतरिक्ष उत्पन्न झाले, तुझ्या रोमांतून वनस्पती निर्माण झाल्या। तुझ्या मनातून चंद्र जन्मला आणि तुझ्या नेत्रातून सूर्य प्रकट झाला।

Verse 41

त्वमेव सर्वं त्वयि देव सर्वं स्तोता स्तुतिः स्तव्य इह त्वमेव । ईश त्वयाऽवास्यमिदं हि सर्वं नमोस्तु भूयोपि नमो नमस्ते

तूच सर्वस्व आहेस; हे देव, सर्व काही तुझ्यातच स्थित आहे. येथे स्तोता, स्तुती आणि स्तव्य—सर्व तूच आहेस. हे ईश! हे संपूर्ण जग तुझ्यानेच व्यापलेले व आच्छादित आहे. तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार—नमो नमः।

Verse 42

इति स्तुत्वा विधिं देवा निपेतुर्दंडवत्क्षितौ । परितुष्टस्तदा ब्रह्मा प्रत्युवाच दिवौकसः

अशा प्रकारे विधाता ब्रह्म्याची स्तुती करून देव दंडवत् होऊन भूमीवर पडले. तेव्हा अत्यंत संतुष्ट ब्रह्मा स्वर्गवासीयांना प्रत्युत्तर देऊ लागला।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । यथार्थयाऽनया स्तुत्या तुष्टोस्मि प्रणताः सुराः । उत्तिष्ठत प्रसन्नोस्मि वृणुध्वं वरमुत्तमम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे प्रणत देवांनो! या सत्य व यथायोग्य स्तुतीने मी संतुष्ट झालो आहे. उठा; मी प्रसन्न आहे—उत्तम वर मागा।

Verse 44

यः स्तोष्यत्यनया स्तुत्या श्रद्धावान्प्रत्यहं शुचिः । मां वा हरं वा विष्णुं वा तस्य तुष्टाः सदा वयम्

जो श्रद्धावान व शुद्ध होऊन दररोज या स्तुतीने—माझी, किंवा हर (शिव)ची, किंवा विष्णूची—स्तुती करील, त्याच्यावर आम्ही सदैव प्रसन्न राहू।

Verse 45

दास्यामः सकलान्कामान्पुत्रान्पौत्रान्पशून्वसु । सौभाग्यमायुरारोग्यं निर्भयत्वं रणे जयम्

आम्ही सर्व अभिलषित कामना देऊ—पुत्र, पौत्र, पशुधन व संपत्ती; सौभाग्य, दीर्घायुष्य, आरोग्य, निर्भयता आणि रणातील जय।

Verse 46

ऐहिकामुष्मिकान्भोगानपवर्गं तथाऽक्षयम् । यद्यदिष्टतमं तस्य तत्तत्सर्वं भविष्यति

तो इहलोकी व परलोकी भोग तसेच अक्षय अपवर्ग (मोक्ष) प्राप्त करील; त्याला जे जे अत्यंत इष्ट आहे, ते ते सर्व निश्चयाने घडेल।

Verse 47

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पठितव्यः स्तवोत्तमः । अभीष्टद इति ख्यातः स्तवोयं सर्वसिद्धिदः

म्हणून सर्व प्रयत्नाने हा उत्तम स्तव पठावा. हा ‘अभीष्टद’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; हा स्तव सर्व सिद्धी देणारा आहे।

Verse 48

पुनः प्रोवाच तान्वेधाः प्रणिपत्योत्थितान्सुरान् । स्वस्थास्तिष्ठत भो यूयं किमत्रापि समाकुलाः

मग वेधा (ब्रह्मा) यांनी प्रणाम करून उठलेल्या त्या देवांना पुन्हा म्हटले—‘हे देवहो, स्वस्थ उभे रहा; येथेही कशाला व्याकुळ आहात?’

Verse 49

एते वेदा मूर्तिधरा इमा विद्यास्तथाखिलाः । सदक्षिणा अमी यज्ञाः सत्यं धर्मस्तपो दमः

हे मूर्तिमंत वेद आहेत; ह्याच सर्व विद्या आहेत. हे दक्षिणेसहित यज्ञ आहेत; हेच सत्य, धर्म, तप आणि दम (इंद्रियनिग्रह) आहे।

Verse 50

ब्रह्मचर्यमिदं चैषा करुणा भारतीत्वियम् । श्रुतिस्मृतीतिहासार्थ चरितार्था अमीजनाः

हेच ब्रह्मचर्य आणि हीच करुणा; हीच खरोखर पवित्र भारती-वाणी आहे। हे जन श्रुती, स्मृती व इतिहासार्थाचे चरितार्थ करणारे आहेत।

Verse 51

नेह क्रोधो न मात्सर्यं लोभः कामोऽधृतिर्भयम् । हिंसा कुटिलता गर्वो निंदासूयाऽशुचिः क्वचित्

येथे न क्रोध, न मत्सर; न लोभ, न काम; न अधैर्य, न भय। न हिंसा, न कुटिलता, न गर्व, न निंदा-सूया, कधीही न अशुचिता।

Verse 52

ये ब्राह्मणा ब्रह्मरतास्तपोनिष्ठास्तपोधनाः । मासोपवासषण्मासचातुर्मास्यादि सद्व्रताः

जे ब्राह्मण ब्रह्मरत आहेत, तपात निष्ठावान व तपोधन आहेत—मासोपवास, षण्मास-व्रत, चातुर्मास्य इत्यादी सद्व्रतांचे आचरण करणारे।

Verse 53

पातिव्रत्यरता नार्यो ये चान्ये ब्रह्मचारिणः । ते चामीपश्यत सुरा ये षंढाः परयोषिति

पातिव्रत्यात रत स्त्रिया आणि इतर जे ब्रह्मचारी आहेत—त्यांनाही पाहा, हे देवांनो। तसेच षंढ आणि परस्त्रीसक्त जनांनाही पाहा।

Verse 54

मातापित्रोरमी भक्ता अमी गोग्रहणे हताः । व्रते दाने जपे यज्ञे स्वाध्याये द्विजतर्पणे

हे माता-पित्यांचे भक्त आहेत; हे गोरक्षणात प्राण देणारे आहेत। व्रत, दान, जप, यज्ञ, स्वाध्याय आणि द्विज-तर्पण यात ते निरत आहेत।

Verse 55

तीर्थे तपस्युपकृतौ सदाचारादिकर्मणि । फलाभिलाषिणीबुद्धिर्न येषां ते जना अमी

तीर्थकर्म, तपस्या व सदाचारादी कर्तव्यांत ज्यांची बुद्धी फळाची अपेक्षा करीत नाही, तेच खरे श्रेष्ठ व आदर्श जन होत।

Verse 56

गायत्री जाप्यनिरता अग्निहोत्र परायणाः । द्विमुखी गो प्रदातारः कपिलादान तत्पराः

ते गायत्री-जपात निरत, अग्निहोत्रात परायण; गौदान करणारे (उत्तम व दुर्मिळ गायींचेही दाते) आणि कपिला गायीच्या दानास तत्पर असतात।

Verse 57

निस्पृहाः सोमपा ये वै द्विजपादोदपाश्च ये । मृताः सारस्वते तीर्थे द्विजशुश्रूषकाश्च ये

जे निस्पृह आहेत, यज्ञात सोमपान केलेले आहेत, ब्राह्मणाच्या पादप्रक्षालनाचे जल पितात, सारस्वत तीर्थी देहत्याग करतात आणि द्विजांची सेवा करतात—ते विशेष पूज्य मानले जातात।

Verse 58

प्रतिग्रहे समर्था हि ये प्रतिग्रहवर्जिताः । त एते मत्प्रिया विप्रास्त्यक्ततीर्थ प्रतिग्रहाः

जे दान स्वीकारण्यास समर्थ असूनही प्रतिग्रह टाळतात—विशेषतः तीर्थजीविकेसाठीचा प्रतिग्रह त्यागणारे ते ब्राह्मण मला प्रिय आहेत।

Verse 59

प्रयागे माघ मासो यैरुषः स्नातोऽमलात्मभिः । मकरस्थे रवौ शुद्धास्त इमे सूर्यवर्चसः

जे निर्मळात्मे माघ महिन्यात प्रयाग येथे उषःकाळी—सूर्य मकरराशीत असताना—स्नान करतात, ते शुद्ध होऊन सूर्यतेजाने दीप्तिमान होतात।

Verse 60

वाराणस्यां पांचनदे त्र्यहं स्नातास्तु कार्तिके । अमी ते शुद्धवपुषः पुण्यभाजोतिनिर्मलाः

वाराणसीतील पंचनद तीर्थात कार्तिक महिन्यात जे तीन दिवस स्नान करतात, ते शुद्ध देहाचे, महान पुण्याचे भागीदार व अत्यंत निर्मळ होतात।

Verse 61

स्नात्वा तु मणिकर्णिक्यां प्रीणिता ब्राह्मणा धनैः । त एते सर्वभोगाढ्याः कल्पं स्थास्यंति मत्पुरे

मणिकर्णिकेत स्नान करून आणि धनदानाने ब्राह्मणांना संतुष्ट करून ते सर्व भोगांनी समृद्ध होतात व माझ्या पुरीत एक कल्पपर्यंत वास करतात।

Verse 62

ततः काशीं समासाद्य तेन पुण्येन नोदिताः । विश्वेश्वरप्रसादेन मोक्षमेष्यंत्यसंशयम्

त्यानंतर त्या पुण्यानेच प्रेरित होऊन काशीला येतात; विश्वेश्वराच्या कृपेने ते निःसंशय मोक्ष प्राप्त करतात।

Verse 63

अविमुक्ते कृतं कर्म यदल्पमपि मानवैः । श्रेयोरूपं तद्विपाको मोक्षो जन्मांतरेष्वपि

अविमुक्त क्षेत्रात मानवांनी केलेले अगदी अल्प कर्मही असा विपाक देते की तो परम श्रेयोरूप—पुढील जन्मांतही—मोक्षरूप होतो।

Verse 64

अहो वैश्वेश्वरे क्षेत्रे मरणादपिनोभयम् । यत्र सर्वे प्रतीक्षंते मृत्युं प्रियमिवाति थिम्

अहो! वैश्वेश्वराच्या क्षेत्रात मृत्यूचेही भय नाही; तेथे सर्वजण मृत्यूची वाट प्रिय अतिथीसारखी पाहतात।

Verse 65

ब्राह्मणेभ्यः कुरुक्षेत्रे यैर्दत्तं वसु निर्मलम् । निर्मलांगास्त एते वै तिष्ठंति मम संनिधा

कुरुक्षेत्रात ज्यांनी ब्राह्मणांना निर्मळ धन दान केले, ते शुद्ध-अंग भक्त खरोखर माझ्या सान्निध्यात नित्य वास करतात।

Verse 66

पितामहं समासाद्य गयायां यैः पितामहाः । तर्पिता ब्राह्मणमुखे तेषामेते पितामहाः

गयेस जाऊन ज्यांनी ब्राह्मणमुखे तर्पण करून पितरांना तृप्त केले, त्यांच्या पितामहांना त्यातूनच उन्नती प्राप्त होते।

Verse 67

न स्नानेन न दानेन न जपेन न पूजया । मल्लोकः प्राप्यते देवाः प्राप्यते द्विज तर्पणात्

स्नानाने नाही, दानाने नाही, जपाने नाही, पूजानेही नाही—माझा लोक मिळत नाही; हे द्विजा, तर्पणाने देव प्राप्त होतात।

Verse 68

सोपस्कराणिवेश्मानिमु सलोलूखलादिभिः । यैर्दत्तानि सशय्यानि तेषां हर्म्याण्यमूनि वै

ज्यांनी जलघट, उखळ इत्यादी गृहउपकरणांसह शय्यासहित सुसज्ज घरे दान केली, त्यांना निश्चयच अशी भव्य हर्म्ये प्राप्त होतात।

Verse 69

ब्रह्मशालां कारयंति वेदमध्यापयंति च । विद्यादानं च ये कुर्युः पुराणं श्रावयंति च

जे ब्रह्मशाळा उभारतात, वेदाचे अध्यापन करवितात, विद्यादान करतात आणि पुराणांचे श्रवण/पारायण घडवितात—

Verse 70

पुराणानि च ये दद्युः पुस्तकानि ददत्यपि । धर्मशास्त्राणि ये दद्युस्तेषां वासोत्र मे पुरे

जे पुराणांचे दान करतात, जे ग्रंथ-पुस्तकेही देतात आणि जे धर्मशास्त्रांचे दान करतात—त्यांना येथे माझ्या पुरीत निवास प्राप्त होतो।

Verse 71

यज्ञार्थं च विवाहार्थं व्रतार्थं ब्राह्मणाय वै । अखंडं वसु ये दद्युस्तेत्र स्युर्वसुवर्चसः

यज्ञासाठी, विवाहसंस्कारासाठी किंवा व्रतासाठी जे ब्राह्मणाला अखंड धन देतात—ते तेथे समृद्धीच्या तेजाने उजळतात।

Verse 72

आरोग्यशालां यः कुर्याद्वैद्यपोषणतत्परः । आकल्पमत्र वसति सर्वभोग समन्वितः

जो आरोग्यशाळा उभारतो आणि वैद्यांच्या पोषणात तत्पर राहतो—तो येथे कल्पपर्यंत सर्व भोगांनी युक्त होऊन वास करतो।

Verse 73

मुक्ती कुर्वंति तीर्थानि ये च दुष्टावरोधतः । ममावरोधे ते मान्या औरसास्तनया इव

जे दुष्टांना आवरून तीर्थांना मुक्तिदायक करतात—ते माझ्या परिकरांमध्ये मला आपल्या औरस पुत्रांसारखे मान्य आहेत।

Verse 74

विष्णोर्वाममवाशंभोर्ब्राह्मणा एव सुप्रियाः । तेषां मूर्त्या वयं साक्षाद्विचरामो महीतले

विष्णूला तसेच शंभूलाही ब्राह्मण अत्यंत प्रिय आहेत; त्यांचेच रूप धारण करून आम्ही स्वतः प्रत्यक्ष पृथ्वीवर विचरतो।

Verse 75

ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधाकृतम् । एकत्र मंत्रास्तिष्ठंति हविरेकत्र तिष्ठति

ब्राह्मण आणि गौ हे एकच पवित्र कुल आहे, ते दोन रूपांनी प्रकट झाले आहे—एकीकडे मंत्रांचे अधिष्ठान, आणि दुसरीकडे हवि (यज्ञाहुती)चे अधिष्ठान आहे.

Verse 76

ब्राह्मणा जंगमं तीर्थं निर्मितं सार्वभौमिकम् । येषां वाक्योदकेनैव शुद्ध्यंति मलिना जनाः

ब्राह्मण हे जंगम तीर्थ आहेत, जे सर्व जगाच्या हितासाठी स्थापित आहेत; त्यांच्या वचनरूपी जलानेच मलिन जन शुद्ध होतात.

Verse 77

गावः पवित्रमतुलं गावो मंगलमुत्तमम् । यासां खुरोत्थितो रेणुर्गंगावारिसमो भवेत्

गायी अतुल पवित्रता आहेत, गायी परम मंगल आहेत; त्यांच्या खुरांनी उडालेली धूळही गंगाजलासमान होते.

Verse 78

शृंगाग्रे सर्वतीर्थानि खुराग्रे सर्व पर्वताः । शृंगयोरंतरे यस्याः साक्षाद्गौरीमहेश्वरी

गायीच्या शिंगांच्या अग्रभागी सर्व तीर्थे, आणि खुरांच्या अग्रभागी सर्व पर्वत; जिच्या दोन शिंगांच्या मध्ये साक्षात् गौरी-महेश्वरी विराजते.

Verse 79

दीयमानां च गां दृष्ट्वा नृत्यंति प्रपितामहाः । प्रीयंते ऋषयः सर्वे तुष्यामो दैवतैः सह

गौदान होताना पाहून प्रपितामह आनंदाने नृत्य करतात; सर्व ऋषी प्रसन्न होतात आणि देवतांसह सर्व तृप्त होतात.

Verse 80

रोरूयंते च पापानि दारिद्र्यं व्याधिभिः सह । धात्र्यः सर्वस्य लोकस्य गावो मातेव सर्वथा

पापे रडत दूर पळतात आणि दारिद्र्य रोगांसह निघून जाते। कारण गायी सर्व लोकांची धात्री आहेत—सर्वथा मातेप्रमाणे।

Verse 81

गवां स्तुत्वा नमस्कृत्य कृत्वा चैव प्र दक्षिणाम् । प्रदक्षिणीकृतातेन सप्तद्वीपा वसुंधरा

गायींची स्तुती करून, नमस्कार करून आणि प्रदक्षिणा केल्याने—सप्तद्वीपांसह वसुंधरेचीच प्रदक्षिणा झालेली असते.

Verse 82

या लक्ष्मीः सवर्भूतानां या देवेषु व्यवस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु

जी लक्ष्मी सर्व भूतांत वास करते आणि देवांमध्ये प्रतिष्ठित आहेत—तीच देवी धेनुरूप धारण करून माझे पाप दूर करो.

Verse 83

विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा चैव विभावसोः । स्वधा या पितृमुख्यानां सा धेनुर्वरदा सदा

जी विष्णूच्या वक्षस्थळी लक्ष्मी आहे, जी अग्निदेवासाठी ‘स्वाहा’ आहे, आणि जी पितृमुख्यांसाठी ‘स्वधा’ आहे—तीच धेनू सदा वरदायिनी आहे.

Verse 84

गोमयं यमुना साक्षाद्गोमूत्रं नर्मदा शुभा । गंगा क्षीरं तु यासां वै किं पवित्रमतः परम्

गोमय साक्षात यमुना आहे, गोमूत्र शुभ नर्मदा आहे, आणि ज्यांचे क्षीर गंगा आहे—यापेक्षा अधिक पवित्र काय असू शकते?

Verse 85

गवामंगेषु तिष्ठंति भुवनानि चतुर्दश । यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिहलोके परत्र च

गायींच्या अंगांमध्ये चौदा भुवने वसतात। म्हणून त्या सत्यामुळे या लोकी व परलोकी माझे शिवमंगल होवो।

Verse 86

इति मंत्रं समुच्चार्य धेनूर्वाधेनु मेव वा । यो दद्याद्द्विजवर्याय स सर्वेभ्यो विशिष्यते

हा मंत्र उच्चारून जो श्रेष्ठ द्विजास दुभती गाय—किंवा न दुभती गायही—दान देतो, तो सर्वांपेक्षा विशेष मानला जातो।

Verse 87

मया च विष्णुना सार्धं शिवेन च महर्षिभिः । विचार्य गोगुणान्नित्यं प्रार्थनेति विधीयते

माझ्या द्वारा, विष्णूसह, शिव व महर्षींसह—गायीचे गुण नित्य विचारून—ही प्रार्थना विधिरूपाने ठरविली आहे।

Verse 88

गावो मे पुरतः संतु गावो मे संतु पृष्ठतः । गावो मे हृदये संतु गवां मध्ये वसाम्यहम्

गायी माझ्या पुढे असोत, गायी माझ्या मागे असोत। गायी माझ्या हृदयात वसोत; आणि मी गायींच्या मध्ये वास करो।

Verse 89

नीराजयति योंगानि गवां पुच्छेन भाग्यवान् । अलक्ष्मीः कलहो रोगास्तस्यांगाद्यांति दूरतः

जो भाग्यवान गायीच्या शेपटीने अंगांचे नीराजन (रक्षाआरती) करतो, त्याच्या देहापासून अलक्ष्मी, कलह व रोग दूर जातात।

Verse 90

गोभिर्विप्रश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दा नशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही

गायी, ब्राह्मण, वेद, सती स्त्रिया, सत्यवक्ते, अलोभी आणि दानशील—या सातांनी ही पृथ्वी धारण केली जाते।

Verse 91

मम लोकात्परोलोको वैकुंठ इति गीयते । तस्योपरिष्टात्कौमार उमालोकस्ततः परम्

माझ्या लोकाच्या पलीकडे ‘वैकुंठ’ असे गातात। त्याच्या वर ‘कौमार’ लोक, आणि त्याहूनही परे उमेचा लोक आहे।

Verse 92

शिवलोकस्तदुपरि गोलो कस्तत्समीपतः । गोमातरः सुशीलाद्यास्तत्र संति शिवप्रियाः

त्याच्या वर शिवलोक आहे आणि त्याच्या समीप गोलोक आहे। तेथे सुशीला इत्यादी गोमाता निवास करतात, ज्या शिवाला प्रिय आहेत।

Verse 93

गवां शुश्रूरूषकाये च गोप्रदाये च मानवाः । एषामन्यतमे लोके ते स्युः सर्वसमृद्धयः

जे मनुष्य गायींची सेवा करतात आणि जे गोदान करतात—ते त्या लोकांपैकी एखाद्या लोकात वास करतात व सर्वसमृद्धीने युक्त होतात।

Verse 94

यत्र क्षीरवहा नद्यो यत्र पायस कर्दमाः । न जरा बाधते यत्र तत्र गच्छंति गोप्रदाः

जिथे दुधाच्या नद्या वाहतात, जिथे पायसाचा चिखल आहे, आणि जिथे जरा बाधत नाही—तिथे गोदान करणारे जातात।

Verse 95

श्रुतिस्मृतिपुराणज्ञा ब्राह्मणाः परिकीर्तिताः । तदुक्ताचारचरणा इतरे नामधारकाः

जे श्रुती, स्मृती व पुराणांचे यथार्थ जाणकार आहेत, तेच ब्राह्मण म्हणून कीर्तिले जातात. त्यांत सांगितलेल्या आचाराचे पालन करणारेच खरे ब्राह्मण; उरलेले केवळ नावधारी आहेत.

Verse 97

श्रुतिस्मृती तु नेत्रे द्वे पुराणं हृदयं स्मृतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यां हीनोंधः काणः स्यादेकया विना । पुराणहीनाद्धृच्छून्यात्काणांधावपि तौ वरौ । श्रुतिस्मृत्युदितोधर्मः पुराणे परिगीयते

श्रुती व स्मृती ही दोन नेत्रे, आणि पुराण हे हृदय मानले आहे. श्रुती-स्मृती दोन्ही नसल्यास मनुष्य अंध; एक नसल्यास काणा. परंतु पुराण नसल्यास हृदय शून्य; त्यापेक्षा काणा व अंधही बरे. श्रुती-स्मृतीने सांगितलेला धर्म पुराणांत गाऊन स्पष्ट केला जातो.

Verse 98

तद्बाह्मणाय गोर्देया सर्वत्र सुखमिच्छता । न देया द्विजमात्राय दातारं सोप्यधो नयेत्

म्हणून सर्वत्र सुख इच्छिणाऱ्याने अशा सत्य ब्राह्मणास गोदान करावे. केवळ ‘द्विज’ नावधाऱ्यास देऊ नये; असा ग्राही दात्यालाही अधोगतीकडे नेतो.

Verse 99

यस्य धर्मेऽस्ति जिज्ञासा यस्य पापाद्भयं महत् । श्रोतव्यानि पुराणानि धमर्मूलानि तेन वै

ज्याला धर्म जाणण्याची जिज्ञासा आहे आणि ज्याला पापाचे मोठे भय आहे, त्याने धर्ममूळ असलेल्या पुराणांचे निश्चयाने श्रवण करावे.

Verse 100

चतुर्दशसु विद्यासु पुराणं दीप उत्तमः । अंधोपि न तदा लोकात्संसाराब्धौ क्वचित्पतेत्

चौदा विद्यांमध्ये पुराण हा सर्वोत्तम दीप आहे; त्याच्या आधाराने या लोकी ‘अंध’ माणूसही कुठेही संसारसागरात पडत नाही.

Verse 110

उत्फुल्लपद्मनयना निर्मिताः सुकृतार्थिनः । तावेव चरणौ धन्यौ काशीमभिप्रयायिनौ

उमलत्या कमलनयनांना पुण्यार्थी म्हणून घडविले गेले; काशीला प्रस्थान करणारे तेच चरण खरोखर धन्य आहेत।

Verse 114

इह वंशं परिस्थाप्य भुक्त्वा सर्व सुखानि च । सत्यलोके चिरं स्थित्वा ततो यास्यंति शाश्वतम्

इथे वंशाची स्थापना करून आणि सर्व सुखांचा उपभोग घेऊन, ते सत्यलोकात दीर्घकाळ वास करतात; नंतर शाश्वत पदाला जातात।