Adhyaya 3
हा अध्याय प्रश्नोत्तररूप धर्मचर्चेने पुढे जातो. सूत विचारतात—देव काशीला पोहोचल्यावर त्यांनी काय केले आणि अगस्त्याजवळ कसे गेले? पराशर सांगतात की देवांनी प्रथम मणिकर्णिकेत विधिपूर्वक स्नान केले, संध्या-वंदन व संबंधित आचार पाळले आणि पितरांसाठी तर्पण केले. यानंतर दानधर्माचे विस्तृत वर्णन येते—अन्न, धान्य, वस्त्र, धातू, पात्रे, शय्या, दीप, गृहउपयोगी वस्तू; तसेच मंदिरसेवेसाठी जीर्णोद्धार, संगीत-नृत्य अर्पण, पूजासामग्री, आणि ऋतुनुसार लोककल्याणाची व्यवस्था. अनेक दिवसांचे व्रत-अनुष्ठान व वारंवार विश्वनाथ-दर्शन करून देव अगस्त्याश्रमाकडे जातात. तेथे अगस्त्य लिंगप्रतिष्ठा करून शतरुद्रीय इत्यादींचा तीव्र जप करीत तपोतेजाने उजळून दिसतात. पुढे काशीक्षेत्र-प्रभावाचा विशेष प्रसंग आहे—आश्रमात पशु-पक्ष्यांतील नैसर्गिक वैर शांत होते, सर्वत्र अहिंसक शांती नांदते. नीत्युपदेशात मांस व मद्याची आसक्ती शिवभक्तीस प्रतिकूल म्हणून निंदिली आहे. शेवटी विश्वेश्वराची महिमा सांगून काशीमध्ये मृत्युकाळी दिव्य उपदेशाने जीवाचा उद्धार होतो असे प्रतिपादन केले आहे; आणि काशीनिवास व विश्वेश्वर-दर्शन धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष या चारही पुरुषार्थांना अद्वितीय फल देतात असे स्तुतिगान केले आहे.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । भगवन्भूतभव्येश सर्वज्ञानमहानिधे । अवाप्य काशीं गीर्वाणैः किमकारि वदाच्युत
सूत म्हणाला—हे भगवन्, भूत-भविष्याचे ईश्वर, सर्वज्ञानाचे महानिधी! देवांसह काशीला जाऊन तेथे काय केले? सांगा, हे अच्युत।
Verse 2
अधीत्येमां कथां दिव्यां न तृप्तिमधियाम्यहम् । शेवधिस्तपसां देवैरगस्तिः प्रार्थितः कथम्
ही दिव्य कथा वाचूनही मला तृप्ती होत नाही. तपस्यांचा शेवधी अगस्त्याला देवांनी कसे प्रार्थिले?
Verse 3
कथं विंध्योप्यवाप स्वां प्रकृतिं तादृगुन्नतः । तववागमृतांभोधौ मनो मे स्नातुमुत्सुकम्
इतका उन्नत झालेला विंध्य पुन्हा आपल्या स्वाभाविक स्थितीत कसा आला? तुमच्या वाणीच्या अमृतसागरात स्नान करण्यास माझे मन उत्सुक आहे।
Verse 4
इति कृत्स्नं समाकर्ण्य व्यासः पाराशरो मुनिः । श्रद्धावते स्वशिष्याय वक्तुं समुपचक्रमे
असा सर्व वृत्तांत ऐकून पराशरपुत्र मुनी व्यास श्रद्धायुक्त आपल्या शिष्याला सांगू लागले।
Verse 5
पाराशर उवाच । शृणु सूत महाबुद्धे भक्तिश्रद्धासमन्वितः । शुकवैशंपायनाद्याः शृण्वंत्वेते च बालकाः
पाराशर म्हणाले—हे महाबुद्धिमान सूत! भक्ती व श्रद्धेसह ऐक. शुक, वैशंपायन इत्यादी आणि हे बालक शिष्यही सर्वांनी ऐकावे।
Verse 6
ततो वाराणसीं प्राप्य गीर्वाणाः समहर्षयः । अविलंबं प्रथमतो म णिकर्ण्यां विधानतः
त्यानंतर देवगण व महर्षी वाराणसीस येऊन विलंब न करता, विधिपूर्वक प्रथम मणिकर्णिकेस गेले।
Verse 7
सचैलमभिमज्ज्याथ कृतसंध्यादिसत्क्रियाः । संतर्प्य तर्प्यादिपितॄन्कुशगंधतिलोदकैः
तेथे वस्त्रांसह स्नान करून, संध्यावंदनादी सत्कर्मे विधिपूर्वक करून, कुशा-सुगंधी द्रव्य व तिळमिश्रित जलाने पितरांचे तर्पण करून त्यांना तृप्त केले।
Verse 8
तीर्थवासार्थिनः सर्वान्संतर्प्य च पृथक्पृथक् । रत्नैर्हिरण्यवासोभिरश्वाभरणधेनुभिः
आणि तीर्थात वास करण्यास आलेल्या सर्वांना वेगवेगळे तृप्त करून, रत्ने, सुवर्ण, वस्त्रे, घोडे, अलंकार व धेनू यांचे दान दिले।
Verse 9
विचित्रैश्च तथा पात्रैः स्वर्णरौप्यादि निर्मितैः । अमृतस्वादुपक्वान्नैः पायसै श्च सशर्करैः
त्यांनी सुवर्ण-रौप्यादी धातूंनी बनविलेले विचित्र पात्र दान केले; तसेच अमृतासारखे मधुर पक्वान्न व साखरमिश्रित पायसही अर्पण केला।
Verse 10
सगोरसैरन्नदानैर्धान्यदानैरनेकधा । गंधचंदनकर्पूरैस्तांबूलैश्चारुचामरैः
तुप-दुग्धरसयुक्त अन्नदान व अनेक प्रकारचे धान्यदान यांसह, त्यांनी सुगंधद्रव्ये, चंदन, कापूर, तांबूल आणि सुंदर चामरही अर्पण केले।
Verse 11
सतूलैर्मृदुपर्यंकैर्दीपिकादर्पणासनैः । शिबिकादासदासीभिर्विमानैःपशुभिर्गृहैः
त्यांनी गाद्यांसह मृदू पलंग, दिवे, आरसे व आसने दिली; पालखी, दास-दासी, वाहने, पशू आणि घरेसुद्धा दान केली।
Verse 12
चित्रध्वजपताकाभिरुल्लोचैश्चंद्रचारुभिः । वर्षाशनप्रदानैश्च गृहोपस्करसंयुतैः
रंगीत ध्वज-पताका व चंद्रासारख्या रम्य छत्रांसह, पावसाळ्यासाठी आवश्यक वस्त्रे-आसनादी आणि गृहउपस्करयुक्त दानेही दिली गेली।
Verse 13
उपानत्पादुकाभिश्च यतिनश्च तपस्विनः । योग्यैः पट्टदुकूलैश्च विविधैश्चित्ररल्लकैः
आणि यती व तपस्वींना जोडे-खडावा सहित पादुका, तसेच योग्य पट्टवस्त्रे, रेशमी दुकूल व विविध नक्षीदार उत्तम वस्त्रेही दान दिली।
Verse 14
दंडैः कमंडलुयुतैरजिनैर्मृगसंभवैः । कौपीनैरुच्चमंचैश्च परिचारककांचनैः
दंड, कमंडलू, मृगाजिन, कौपीन, उंच आसन-शय्या तसेच परिचारकांना सुवर्ण-वेतन देऊन—काशीतील पवित्र आश्रमधर्माचे जीवन पोसले जाते।
Verse 15
मठैर्विद्यार्थिनामन्नैरतिथ्यर्थं महाधनैः । महापुस्तकसंभारैर्लेखकानां च जीवनैः
मठ उभारून, विद्यार्थ्यांना अन्न देऊन, अतिथिसत्कारासाठी महाधन अर्पून, मोठा ग्रंथसंग्रह पुरवून आणि लेखकांची उपजीविका चालवून—काशीत विद्या व धर्म टिकून राहतात।
Verse 16
बहुधौषधदानैश्च सत्रदानैरनेकशः । ग्रीष्मे प्रपार्थद्रविणैर्हेमंतेग्निष्टिकेंधनैः
अनेक औषधिदानांनी, अनेक सत्रदानांनी (मोफत अन्नछत्रांनी); उन्हाळ्यात पाणपोईसाठी द्रव्य देऊन आणि हेमंतात अग्नीसाठी इंधन देऊन—काशीत ऋतुनुसार दानधर्म केला जातो।
Verse 17
छत्राच्छादनिकाद्यर्थे वर्षाकालोचितैर्बहु । रात्रौ पाठप्रदीपैश्च पादाभ्यंजनकादिभिः
पावसाळ्यास योग्य छत्र, आच्छादन इत्यादी अनेक वस्तू देऊन; आणि रात्री वाचनासाठी दीप, तसेच पादाभ्यंजन इत्यादी सोयी देऊन—काशीत पूजा व अध्ययन सुलभ केले जाते।
Verse 18
पुराणपाठकांश्चापि प्रतिदेवालयं धनैः । देवालये नृत्यगीतकरणार्थैरनेकशः
प्रत्येक देवळात पुराणपाठकांना धन देऊन; आणि देवळात नृत्य-गीत व त्यांच्या सादरीकरणासाठी वारंवार साधने पुरवून—काशीत उपासनेची महिमा वाढते।
Verse 19
देवालय सुधाकार्यैर्जीर्णोद्धारैरनेकधा । चित्रलेखनमूल्यैश्च रंगमालादिमंडनैः
देवालयांचे सुधाकर्म व अनेक प्रकारचे जीर्णोद्धार करून, पवित्र चित्रलेखनासाठी मूल्य अर्पून, तसेच रंगीबेरंगी माळा इत्यादी अलंकारांनी (काशीतील देवालयांची सेवा होते)।
Verse 20
नीराजनैर्गुग्गुलुभिर्दशां गादि सुधूपकैः । कर्पूरवर्तिकाद्यैश्च देवार्चार्थैरनेकशः
आरतीचे नीराजन, गुग्गुळू धूप, दशांगादी उत्तम धूप, तसेच कपूरवर्तिका इत्यादी देवपूजन-सामग्री वारंवार अर्पण केल्याने (काशीतील मंदिरसेवेचे पुण्य वाढते)।
Verse 21
पंचामृतानां स्नपनैः सुगंध स्नपनैरपि । देवार्थं मुखवासैश्च देवोद्यानैरनेकशः
पंचामृताने देवस्नान घालून, सुगंधित स्नपनविधीनेही, देवासाठी मुखवास (मुखसुगंध) अर्पून, तसेच देवोद्यान उभारून—वारंवार—(काशीतील देवसेवा साध्य होते)।
Verse 22
महापूजार्थमाल्यादि गुंफनार्थैस्त्रिकालतः । शंखभेरीमृदंगादिवाद्यनादैः शिवालये
महापूजेसाठी त्रिकाळ माळा इत्यादी गुंफून सजविण्याने, आणि शिवालयात शंख, भेरी, मृदंग आदी वाद्यांच्या नादगर्जनेने (काशीच्या पूजेची शोभा प्रकट होते)।
Verse 23
घंटागुडुककुंभादि स्नानोपस्करभाजनैः । श्वेतैर्मार्जनवस्त्रैश्च सुगंधैर्यक्षकर्दमैः
घंटा, गुडुक (लहान कलश), कुंभ इत्यादी स्नानोपस्कर भांड्यांनी; पांढऱ्या मार्जन-वस्त्रांनी; आणि सुगंधित लेप व चंदनादी सुगंधी कर्दमांनी (काशीच्या मंदिरात शुद्ध पूजेची सामग्री सिद्ध होते)।
Verse 24
जपहोमैः स्तोत्रपाठैः शिवनामोच्चभाषणैः । रासक्रीडादिसंयुक्तैश्चलनैः सप्रदक्षिणैः
जप-होम, स्तोत्रपाठ आणि शिवनामांचा उच्च घोष करून, रासक्रीडा इत्यादींनी युक्त पवित्र नृत्यचालींसह प्रदक्षिणा घालीत—त्यांनी काशीत भक्तिभावाने शिवपूजन केले।
Verse 25
एवमादिभिरुद्दंडैः क्रियाकांडैरनेकशः । पंचरात्रमुषित्वा तु कृत्वा तीर्थान्यनेकशः
अशा अनेक कठोर क्रियाकांडांनी व विधिनिष्ठ कर्मे वारंवार करून, ते पाच रात्री तेथे राहिले आणि अनेक तीर्थे व पवित्र स्थळांचे दर्शन-सेवन केले।
Verse 26
दीनानाथांश्च संतर्प्य नत्वा विश्वेश्वरं विभुम् । ब्रह्मचर्यादिनियमैस्तीर्थमेवं प्रसाध्य च
दीन-दुःखी व अनाथांना तृप्त करून, सर्वसमर्थ विश्वेश्वराला नमस्कार करून, ब्रह्मचर्यादी नियमांनी त्यांनी त्या तीर्थव्रताचे विधिपूर्वक सम्यक् अनुष्ठान पूर्ण केले।
Verse 27
पुनः पुनर्विश्वनाथं दृष्ट्वा स्तुत्वा प्रणम्य च । जग्मुः परोपकारार्थमगस्तिर्यत्र तिष्ठति
पुन्हा पुन्हा विश्वनाथांचे दर्शन घेऊन, स्तुती करून व नमस्कार करून, परोपकारासाठी ते त्या स्थानी गेले जिथे मुनि अगस्त्य निवास करतात।
Verse 28
स्वनाम्ना लिंगमास्थाप्य कुंडं कृत्वा तदग्रतः । शतरुद्रियसूक्तेन जपन्निश्चलमानसः
स्वतःच्या नावाने लिंग स्थापून, त्याच्या समोर कुंड करून, तो निश्चल मनाने शतरुद्रीय सूक्ताचा जप करीत राहिला।
Verse 29
तं दृष्ट्वा दूरतो देवा द्वितीयमिव भास्करम् । ज्वलज्ज्वलनसंकाशैरंगैः सर्वत्रसोज्ज्वलम्
त्याला दूरून पाहून देवांनी त्याला जणू दुसरा सूर्यच मानले। त्याचे अवयव ज्वलंत अग्निसारखे असून तो सर्वत्र तेजाने उजळून निघाला होता।
Verse 30
साक्षात्किंवाडवाग्निर्वा मूर्त्या वै तप्यते तपः । स्थाणुवन्निश्चलतरं निर्मलं सन्मनो यथा
तो काय साक्षात् वाडवाग्नीच मूर्तिमान होऊन तप करीत होता? तो स्तंभासारखा अत्यंत निश्चल होता—सज्जनांच्या मनासारखा निर्मळ।
Verse 31
अथवा सर्व तेजांसि श्रित्वेमां ब्राह्मणीं तनुम् । शीलयंति परं धाम शातंशांत पदाप्तये
किंवा सर्व तेज या ब्राह्मण देहाचा आश्रय घेऊन परम धामात वास करीत आहेत—अतिशय शांत पदप्राप्तीसाठी।
Verse 32
तपनस्तप्यतेऽत्यर्थं दहनोपि हि दह्यते । यत्तीव्रतपसाद्यापि चपलाऽचपलाभवत्
सूर्य जणू अत्यंत तापला आहे आणि अग्नीही जणू जळून जात आहे; कारण तीव्र तपस्येमुळे जी स्वभावतः चंचल होती, तीही अचंचल झाली।
Verse 33
यस्याश्रमे ऽत्र दृश्यंते हिंस्रा अपि समंततः । सत्त्वरूपा अमी सत्त्वास्त्यक्त्वा वैरं स्वभावजम्
ज्याच्या या आश्रमात सर्वत्र हिंस्र प्राणीही सौम्य रूपात दिसतात; त्यांनी स्वभावजन्य वैर सोडून सत्त्वमय रूप धारण केले आहे।
Verse 34
शुंडादंडेन करटिः सिंहं कंडूयतेऽभयः । अष्टापदांके स्वपिति केसरी केसरोद्भटः
निर्भय काशीत हत्ती आपल्या सोंडेच्या दंडाने सिंहाला खाजवितो; आणि घन केसरांनी शोभणारा पराक्रमी केसरी हत्तीच्या मांडीवर निर्धास्त झोपतो।
Verse 35
सूकरः स्तब्धरोमापि विहाय निजयूथकम् । चरेद्वनशुनां मध्ये मुस्तान्यस्तेक्षणोबली
कठीण रोंवाळा सूकरही आपले यूथ सोडून वनकुत्र्यांच्या मध्ये फिरतो—बलवान असूनही नजर नम्र ठेवून—काशीच्या निर्भय प्रदेशात।
Verse 36
भूदारोपि न भूदारं तथाकुर्याद्यथाऽन्यतः । सर्वा लिंगमयी काशी यतस्तद्भीतियंत्रितः
स्वभावतः उग्र असलेलाही येथे अन्यत्र जसा उग्र वागेल तसा वागत नाही; कारण सारी काशी लिंगमयी आहे, आणि त्या परम तत्त्वाच्या भय-भक्तीने सर्व संयमित होतात।
Verse 37
क्रोडीकृत्य क्रोडपोतं तरक्षुः क्रीडयत्यहो । शार्दूलबालानुत्सार्य शार्दूलीमेणपोतकः
अहो आश्चर्य! तरक्षु (लकडबग्घा) लहान वराहपिल्लू मांडीवर घेऊन खेळतो; आणि शार्दूली (वाघीण) आपली पिल्ले दूर करून हरिणपिल्लाशी क्रीडा करते।
Verse 38
चलत्पुच्छोथ पिबति फेनिलेनाननेन वै । स्वपंतं लोमशं भल्लं वानरश्चलदंगुलिः
मग शेपूट हलवीत असलेला वानर—ज्याच्या बोटांना चंचलता आहे—फेसाळलेल्या तोंडाने पितो; आणि जवळच रोंवाळा भालू झोपलेला असतो।
Verse 39
यूका संवीक्ष्यवीक्ष्यैव भक्षयेद्दंतकोटिभिः । गोलांगूलारक्तमुखानीलां गा यूथथनायकाः
पुन्हा पुन्हा पाहून तर उवा देखील दातांच्या टोकांनी चावेल; आणि कळपाचे नायक—नीलदेही, रक्तमुखी, गोल शेपटीचे—निर्भयपणे संचार करतात।
Verse 40
जातिस्वभावमात्सर्यं त्यक्त्वैकत्र रमंति च । शशाः क्रीडंति च वृकैस्तैः पृष्ठलुंठनैर्मुहुः
जाति-स्वभावातून आलेला मत्सर टाकून ते सर्व एकत्र रमतात; आणि ससेही लांडग्यांसोबत वारंवार पाठीवर लोळत खेळतात।
Verse 41
आखुश्चाखुभुजः कर्णं कंडूयेत चलाननः । मयूरपुच्छपुटगो निद्रात्योतुः सुखाधिकम्
चंचल तोंडाचा उंदीर उंदरभक्षकाचा (मांजर इ.) कान खाजवतो; आणि मोरपिसांच्या आवरणात पडलेला जन अधिक सुखाने झोपतो।
Verse 42
स्वकंठं घर्षयत्येव केकिकंठे भुजंगमः । भुजंगमफणापृष्ठे नकुलः स्वकुलोचितम्
सर्प मोराच्या कंठावर आपला कंठ घासतो; आणि फण्याधारी सर्पाच्या पाठीवर मुंगूस आपल्या कुलास शोभेल असे वागतो—तरी काशीत वैर उरत नाही।
Verse 43
वैरं परित्यज्य लुठेदुत्प्लुत्योत्प्लुत्य लीलया । आलोक्य मूषकं सर्पश्चरंतं वदनाग्रतः
सर्प वैर सोडून, खेळकरपणे उड्या मारत मारत लोळतो; आणि तोंडाच्या टोकासमोर चालणारा उंदीर पाहूनही (अपाय करत नाही)।
Verse 44
क्षुधांधोपि न गृह्णाति सोपि तस्माद्बिभेति नो । प्रसूयमानां हरिणीं दृष्ट्वा कारुण्यपूर्णदृक्
क्षुधेने आंधळा झालेला देखील तिला पकडत नाही, आणि तीही त्याला भित नाही। प्रसूतीवेदनांनी व्याकुळ हरिणी पाहताच त्याची दृष्टी करुणेने भरून येते।
Verse 45
तद्दृष्टिपातं मुंचन्वै व्याघ्रो दूरं व्रजत्यहो । व्याघ्री व्याघ्रस्य चरितं मृगी मृगविचेष्टितम् । उभे कथयतो ऽन्योन्यं सख्याविवमुदान्विते
ती करुणामय नजर टाळून वाघ—अहो आश्चर्य!—दूर निघून जातो. वाघीण वाघाचे चरित्र सांगते आणि मृगी मृगांच्या चेष्टा; दोघी आनंदाने मित्रिणींप्रमाणे परस्पर संवाद करतात।
Verse 46
दृष्ट्वाप्युद्दंडकोदंडं शबरं शंबरोमृगः । धृष्टो न वर्त्म त्यजति सोपि कंडूयतेपि तम्
दंड व धनुष्य उगारलेल्या शिकाऱ्याला पाहूनही धिटुकला शंबर-मृग मार्ग सोडत नाही. आणि शिकारीही त्याला इजा करत नाही; तो फक्त स्वतःला खाजवितो.
Verse 47
रोहितोऽरण्यमहिषमुद्धर्षति निराकुलः । चमरीशबरीकेशैः संमिमीते स्ववालधिम्
‘रोहित’ मृग निर्भयपणे वनमहिषासोबत निश्चिंत क्रीडा करतो. आणि चमरी व शबरी यांच्या केसांनी आपल्या शेपटीची जणू तुलना/मोजणी करतो.
Verse 49
हुंडौ च मुंड युद्धाय न सज्जेते जयैषिणौ । एणशावं सृगालोपि मृदुस्पृशति पाणिना
जयाची इच्छा असलेले हुंड आणि मुंडही युद्धासाठी सज्ज होत नाहीत. आणि कोल्हाही एण-मृगाच्या पिल्लाला आपल्या पंजाने मृदूपणे स्पर्श करतो.
Verse 50
तृण्वंति तृणगुल्मादीन्श्वापदास्त्वापदास्पदम् । लोकद्वये दुःखहंहि धिक्तन्मांसस्य भक्षणम्
वन्य श्वापदे तृण-गुल्मादी खाऊन क्षुधा शमवितात; परंतु मांस हे आपत्तीचे आसन ठरते. ते उभय लोकांत दुःख देणारे—त्या मांसभक्षणास धिक्कार असो.
Verse 51
यः स्वार्थं मांसपचनं कुरुते पापमोहितः । यावंत्यस्य तु रोमाणि तावत्स नरके वसेत्
जो पापमोहाने आपल्या स्वार्थासाठी मांस शिजवितो, त्याच्या देहावरील जितके रोम तितकी वर्षे तो नरकात वसेल.
Verse 52
परप्राणैस्तु ये प्राणान्स्वान्पुष्णं ति हि दुर्धियः । आकल्पं नरकान्भुक्त्वा ते भुज्यंतेत्र तैः पुनः
जे दुर्धी लोक परप्राण घेऊन स्वप्राणांचे पोषण करतात, ते एक कल्पपर्यंत नरकभोग करून मग येथे त्याच जीवांकडून पुन्हा भक्षिले जातात.
Verse 53
जातुमांसं न भोक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि । भोक्तव्यं तर्हि भोक्तव्यं स्वमांसं नेतरस्य च
कधीही मांस खाऊ नये—प्राण कंठाशी आले तरीही. जर काही खाणेच भाग असेल, तर परक्याचे नव्हे; स्वतःचेच मांस खावे.
Verse 54
वरमेतेश्वापदा वै मैत्रावरुणि सेवया । येषां न हिंसने बुद्धिर्नतु हिंसापरा नराः
हे मैत्रावरुणि! सेवेस योग्य तर हे वन्य श्वापदेच बरे, ज्यांची बुद्धी हिंसेत रमत नाही; हिंसापरायण मनुष्य नव्हेत.
Verse 55
बकोपि पल्वले मत्स्यान्नाश्नात्यग्रेचरानपि । न महांतोप्यमहतो मत्स्या मत्स्यानदंति वै
तळ्यातही बगळा समोरच्या माशांना खात नाही; आणि मोठे मासेही लहान माशांना गिळत नाहीत।
Verse 56
एकतः सर्वमांसानि मत्स्यमांसं तथकैतः । स्मृतिः स्मृतेति किंत्वेभिरतोमत्स्याञ्जहत्यमी
एका बाजूला सर्व प्रकारचे मांस—माशांचे मांसही; पण फक्त ‘स्मृती, स्मृती’ म्हणण्यात काय फल? म्हणून हे प्राणी मासे खाणे सोडतात।
Verse 57
श्येनोपि वर्तिकां दृष्ट्वा भवत्येष पराङ्मुखः । चित्रमत्रापि मधुपा भ्रमंति मलिनाशयाः
घारही लावा पाहून त्याच्याकडून पराङ्मुख होतो; पण आश्चर्य असे की येथे मलिन अंतःकरणाचे भुंगे अजूनही भिरभिरतात।
Verse 58
सुचिरं नरकान्भुक्त्वा मदिरापानलंपटाः । मधुपा एव गायंते भ्रांतिभाजः पुनः पुनः
मद्यपानाचे लंपट दीर्घकाळ नरक भोगून भुंगेच होऊन जन्मतात; आणि भ्रमाचे भागी होऊन पुन्हा पुन्हा गुणगुणतात।
Verse 59
अतएव पुराणेषु गाथेति परिगीयते । स्फुटार्थात्र पुराणज्ञैर्ज्ञात्वा तत्त्वं पिनाकिनः
म्हणूनच पुराणांत यास ‘गाथा’ म्हणून गातात. येथे अर्थ स्पष्ट आहे—पुराणज्ञांनी पिनाकी (शिव) यांचे तत्त्व जाणून हे निश्चित केले आहे।
Verse 60
क्व मांसं क्व शिवे भक्तिः क्व मद्यं क्व शिवार्चनम् । मद्यमांसरतानां च दूरे तिष्ठति शंकरः
मांसाचा शिवभक्तीशी काय संबंध? मद्याचा शिवपूजेशी काय संबंध? जे मद्य-मांसात आसक्त आहेत, त्यांच्यापासून शंकर दूरच राहतो।
Verse 61
विना शिवप्रसादं हि भ्रांतिः क्वापि न नश्यति । अतएव भ्रमंत्येते भ्रमराः शिववर्जिताः
शिवकृपेशिवाय भ्रम कुठेही नष्ट होत नाही। म्हणून शिववर्जित हे ‘भ्रमर’ सतत भटकत राहतात।
Verse 62
इत्याश्रमचरान्दृष्ट्वा तिर्यञ्चोपि मुनीनिव । अबोधिविबुधैरित्थं प्रभावः क्षेत्रजस्त्वयम्
अश्रमात राहणाऱ्या मुनींसारखे वागणारे पशूही पाहून, विद्वानांनी जाणले—हा क्षेत्रातून उत्पन्न झालेला प्रभाव आहे।
Verse 63
यतो विश्वेश्वरेणैते तिर्यञ्चोप्यत्रवासिनः । निधनावसरे मोच्यास्तारक स्योपदेशतः
कारण विश्वेश्वराने असा नियम केला आहे की येथे राहणारे हे पशूही मृत्युकाळी तारक-उपदेशाने मुक्त होतील।
Verse 64
ज्ञात्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं यो वसेत्कृतनिश्चयः । तं तारयति विश्वेशो जीवंतमथवा मृतम्
या क्षेत्राचे माहात्म्य जाणून जो दृढ निश्चयाने येथे वास करतो, त्याला विश्वेश्वर जिवंत असो वा मृत—तारतो।
Verse 65
अविमुक्तरहस्यज्ञा मुच्यंते ज्ञानि नो नराः । अज्ञानिनोपि तिर्यञ्चो मुच्यंते गतकिल्बिषाः
अविमुक्त (काशी) याचे रहस्य जाणणारे ज्ञानी पुरुष मुक्त होतात. अज्ञानीसुद्धा—अगदी पशु-पक्षीही—पापक्षय होऊन उद्धरतात.
Verse 66
इत्याश्चर्यपरा देवा यावद्यांत्याश्रमं मुनेः । तावत्पक्षिकुलं दृष्ट्वा भृशं मुमुदिरे पुनः
अशा रीतीने आश्चर्याने भरलेले देव मुनींच्या आश्रमाकडे निघाले. वाटेत पक्ष्यांचा थवा पाहून ते पुन्हा फारच आनंदित झाले.
Verse 67
सारसो लक्ष्मणाकंठे कंठमाधाय निश्चलः । मन्यामहे न निद्रातिध्यायेद्विश्वेश्वरं किल
एक सारस लक्ष्मणाच्या गळ्यावर आपला गळा ठेवून निश्चल उभा आहे. आम्ही मानतो तो झोपलेला नाही—तो नक्कीच विश्वेश्वर (शिव) यांचे ध्यान करीत आहे.
Verse 68
कंडूयमाना वरटा स्वचंचुपुटकोटिभिः । हंसं कामयमानं तु वारयेत्पक्षधूननैः
एक मादी पक्षी आपल्या चोचीच्या टोकांनी अंग खाजवत, कामातुर हंसाला पंख झटकून आवरते.
Verse 69
निरुद्ध्यमान चक्रेण चक्रीक्रेंकितभाषणैः । वदतीति किमत्रापि कामिता कामिनां वर
चक्राने रोखला तरी चक्री (चकवा) कर्कश क्रेंकित स्वरांनी बोलतो. मग, हे कामिनांवर, जी स्वतःच काम्य आहे—तिच्याविषयी येथे काय सांगावे?
Verse 70
कलकंठः किलोत्कंठं मंजुगुंजति कुंजगः । ध्यानस्थः श्रोष्यति मुनिः पारावत्येति वार्यते
उत्कंठित कोकिळा कुंजवनात मधुर गुंजन करते. ‘मुनी ध्यानस्थ आहेत; ते ऐकतील’ असे म्हणून पारावतीला हाक मारण्यापासून रोखले जाते.
Verse 71
केकीकेकां परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात् । चकोरश्चंद्रिका भोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः
‘केकी-केकी’ हाक सोडून मोर, मुनींना व्यत्यय होईल या भयाने मौन उभा राहतो. आणि चंद्रिकाभोक्ता चकोर जणू नक्तव्रत पाळीत आहे असे स्थित राहतो.
Verse 72
पठंती सारिकासारं शुकंसंबोधयत्यहो । अपारावारसंसारसिंधुपारप्रदः शिवः
सारिका साराचा पाठ करीत करीत शुकाला जागविते—अहो, किती अद्भुत! अपार संसारसिंधूच्या पार नेणारा शिवच आहे.
Verse 73
कोकिलः कोमलालापैः कलयन्किलकाकलीम् । कलिकालौ कलयतः काशीस्थान्नेतिभाषते
कोकिळा कोमल आलापांनी आपली काकली रचत, जणू कलियुगाची कठोरताच मोजणाऱ्यांना म्हणते—‘काशीत राहणाऱ्यांस तसे नाही!’
Verse 74
मृगाणां पक्षिणामित्थं दृष्ट्वा चेष्टां त्रिविष्टपम् । अकांडपातसंकष्टं निनिंदुस्त्रिदशा बहु
मृग व पक्ष्यांची अशी चेष्टा पाहून, त्रिदशांनी स्वर्गालाही फार निंदिले—अकस्मात् पतनाच्या संकटाने व्याकुळ होऊन.
Verse 75
वरमेतेपक्षिमृगाः पशवः काशिवासिनः । येषां न पुनरावृत्तिर्नदेवानपुनर्भवाः
काशीत वसणारे पक्षी, मृग व पशूही धन्य आहेत; कारण त्यांना पुन्हा संसारात परतावे लागत नाही। अशी पुनर्जन्मरहित मुक्ती देवांनाही सहज मिळत नाही।
Verse 76
काशीस्थैः पतितैस्तुल्या न वयं स्वर्गिणः क्वचित् । काश्यां पाताद्भयं नास्ति स्वर्गेपाताद्भयं महत्
आम्हाला कधीही स्वर्गगमनाची इच्छा नाही; काशीत राहणाऱ्या पतितांसारखे होणेही आम्हाला श्रेष्ठ वाटते। काशीत पतनाचे भय नाही, पण स्वर्गात पुण्य क्षीण झाल्यावर पडण्याचे भय फार मोठे आहे।
Verse 77
वरं काशीपुरी वासो मासोपवसनादिभिः । विचित्रच्छत्रसंछायं राज्यं नान्यत्र नीरिपु
हे निररिपु राजन्! मासोपवास इत्यादी तपांसह काशीपुरीत वास करणे श्रेष्ठ आहे; अन्यत्र सुंदर छत्रांच्या छायेतले राज्यही त्यापेक्षा उत्तम नाही।
Verse 78
शशकैर्मशकैः काश्यां यत्पदं हेलयाप्यते । तत्पदं नाप्यतेऽन्यत्र योगयुक्त्यापि योगिभिः
काशीत ज्या परम पदाला ससा व डासासारखे क्षुद्र जीवही सहज पोहोचतात, तेच पद अन्यत्र योगीजनांनाही योगयुक्तीने मिळत नाही।
Verse 79
वरं वाराणसीरंको निःशंकोयो यमादपि । न वयं त्रिदशायेषां गिरितोपीदृशी दशा
वाराणसीत दरिद्री असलो तरी यमालाही न घाबरता निःशंक राहणे श्रेष्ठ आहे; अन्यत्र पर्वतावर देवांचा अधिपती असलो तरी अशी दशा—असा सुखभाव—मिळत नाही।
Verse 80
ब्रह्मणो दिवसाष्टांशेषपदमैंद्रं विनश्यति । सलोकपाल सार्कं च सचंद्रग्रहतारकम्
ब्रह्माच्या दिवसाचा जेव्हा केवळ अष्टमांश उरतो, तेव्हा इंद्राचे पद नष्ट होते—लोकपालांसह सूर्यही, तसेच चंद्र, ग्रह आणि तारकागणही लय पावतात।
Verse 81
परार्धद्वयनाशेपि काशीस्थो यो न नश्यति । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काश्यां श्रेयः समाचरेत्
दोन परार्धांचा नाश (महाप्रलय) झाला तरी जो काशीत वास करतो तो नष्ट होत नाही. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी काशीत परम श्रेयाचे आचरण करावे।
Verse 82
यत्सुखं काशिवासेत्र न तद्ब्रह्मांडमंडपे । अस्ति चेत्तत्कथं सर्वे काशीवासाभिलाषुकाः
येथे काशीवासात जे सुख आहे, ते ब्रह्मांड-मंडपात (उच्च लोकात)ही नाही. जर ते तिथे असते, तर सर्वजण काशीवासाची इच्छा का धरले असते?
Verse 83
जन्मांतरसहस्रेषु यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्यपरिवर्तेन काश्यां वासोऽत्र लभ्यते
हजारो जन्मांतरी जे पुण्य संचित झाले आहे, त्या पुण्याच्या ‘परिवर्तना’ने (विनिमयाने) येथे काशीत वास प्राप्त होतो।
Verse 84
लब्धोपि सिद्धिं नो यायाद्यदि कुद्ध्येत्त्रिलोचनः । तस्माद्विश्वेश्वरं नित्यं शरण्यं शरणं व्रजेत्
सिद्धी मिळूनही त्रिलोचन प्रभू रुष्ट झाले तर पूर्णता लाभत नाही. म्हणून नित्य शरणदायक विश्वेश्वराच्या शरण जावे।
Verse 85
धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । अखंडं हि यथा काश्यां न तथा न्यत्र कुत्रचित्
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चार पुरुषार्थ काशीत अखंडपणे प्राप्त होतात; अन्य कोणत्याही ठिकाणी तसे नाही।
Verse 86
आलस्येनापि यो यायाद्गृहाद्विश्वेश्वरालयम् । अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्च पदेपदे
जो आळसानेसुद्धा घरातून विश्वेश्वराच्या मंदिराकडे जातो, त्याच्या प्रत्येक पावलोपावली अश्वमेधाहून अधिक धर्मफळ प्राप्त होते।
Verse 87
यः स्नात्वोत्तरवाहिन्यां याति विश्वे शदर्शने । श्रद्धया परया तस्य श्रेयसोंतो न विद्यते
जो उत्तरवाहिनीत स्नान करून परम श्रद्धेने विश्वेशाचे दर्शन घेतो, त्याच्या श्रेयसाला (कल्याणाला) अंत उरत नाही।
Verse 88
स्वर्धुनी दर्शनात्स्पर्शात्स्नानादाचमनादपि । संध्योपासनतो जप्यात्तर्पणाद्देवपूजनात्
स्वर्धुनीचे दर्शन, स्पर्श, स्नान व आचमन यांमुळे; संध्योपासना, जप, तर्पण आणि देवपूजन यांमुळे—(काशीत) पुण्य निरंतर वाढते।
Verse 89
पंचतीर्थावलोकाच्च ततो विश्वेश्वरेक्षणात् । श्रद्धास्पर्शनपूजाभ्यां धूपदीपादिदानतः
पंचतीर्थांचे दर्शन करून नंतर विश्वेश्वराचे दर्शन घेतल्याने; श्रद्धेने स्पर्श व पूजा आणि धूप-दीपादी दान केल्याने—(काशीत) पुण्य उत्तरोत्तर वाढते।
Verse 90
प्रदक्षिणैः स्तोत्रजपैर्नमस्कारैस्तु नर्त्तनैः । देवदेवमहादेव शंभो शिवशिवेति च
प्रदक्षिणा, स्तोत्रपठण व जप, नमस्कार आणि नर्तन करीत—“देवदेव महादेव! शंभो! शिव शिव!”—असे आर्तपणे म्हणाल्यास काशीत भक्ती महान पुण्य देणारी ठरते।
Verse 91
धूर्जटे नीलकंठेश पिनाकिञ्शशिशेखर । त्रिशूलपाणे विश्वेश रक्षरक्षेतिभाषणैः
“धूर्जटे! नीलकंठेश! पिनाकिन्! शशिशेखर! त्रिशूलपाणे विश्वेश! रक्ष रक्ष!”—अशी प्रार्थना केल्याने काशीत शिवरक्षण व मंगल पुण्य प्राप्त होते।
Verse 92
मुक्तिमंडपिकायां च निमेषार्धो पवेशनात् । तत्र धर्मकथालापात्पुराणश्रवणादपि
मुक्तिमंडपिकेत निमिषार्ध जरी प्रवेश केला, तसेच तेथे धर्मकथा-चर्चा व पुराणश्रवण केले तरी—काशीत महान पुण्य प्राप्त होते।
Verse 93
नित्यादिकर्मकरणात्तथातिथिसमर्चनैः । परोपकरणाद्यैश्च धर्मस्स्यादुत्तरोत्तरः
नित्य-नैमित्तिक कर्मे करणे, अतिथींचे यथोचित सत्कार करणे, तसेच परोपकारादी सेवा करणे—यांमुळे काशीत राहणाऱ्यांचा धर्म उत्तरोत्तर वाढतो।
Verse 94
शुक्लपक्षे यथा चंद्रः कलया कलयैधते । एवं काश्यां निवसतां धर्मराशिः पदेपदे
जसा शुक्लपक्षात चंद्रमा कला-कलेने वाढतो, तसाच काशीत निवास करणाऱ्यांचा धर्मसंचय पावलोपावली वाढत जातो।
Verse 95
श्रद्धाबीजो विप्रपादांबुसिक्तः शाखाविद्यास्ताश्चतस्रो दशापि । पुष्पाण्यर्था द्वे फले स्थूलसूक्ष्मे मोक्षःकामो धर्मवृक्षोयमीड्यः
श्रद्धा हे ज्याचे बीज आणि विप्रांच्या पादप्रक्षालनाच्या जलाने जो सिंचित—तो हा धर्मवृक्ष वंद्य आहे. त्याच्या शाखा विद्या—चार व दहा; त्याची पुष्पे अर्थ; आणि त्याची दोन फळे स्थूल-सूक्ष्म—काम व मोक्ष।
Verse 96
सर्वार्थानामत्रदात्री भवानी सर्वान्कामान्पूरयेदत्र ढुंढिः । सर्वाञ्जंतून्मोचयेदंतकाले विश्वेशोत्रश्रोत्रमंत्रोपदेशात्
येथे भवानी सर्व अर्थ-समृद्धी देतात; येथे ढुंढी सर्व कामना पूर्ण करतो. आणि येथे अंतकाळी विश्वेश्वर कानात तारक-मंत्राचा उपदेश करून सर्व जीवांचा उद्धार करतो.
Verse 97
काश्यां धर्मस्तच्चतुष्पादरूपः काश्यामर्थः सोप्यने कप्रकारः । काश्यां कामः सर्वसौख्यैकभूमिः काश्यां श्रेयस्तत्तु किंनात्र यच्च
काशीत धर्म चतुष्पादरूपाने दृढ आहे; काशीत अर्थही अनेक प्रकारे मिळतो. काशीत काम सर्व सुखांची एकमेव भूमी आहे; आणि काशीत परम श्रेयही आहे—मग येथे नसलेले असे काय?
Verse 98
विश्वेश्वरो यत्र न तत्र चित्रं धर्मार्थकामामृतरूपरूपः । स्वरूपरूपः स हि विश्वरूपस्तस्मान्न काशी सदृशी त्रिलोकी
जिथे विश्वेश्वर आहेत तिथे आश्चर्य नाही—धर्म, अर्थ, काम आणि अमृततुल्य मोक्षदान हे स्वस्वरूपानेच तेथे असतात. तोच स्वरूपरूप, विश्वरूप आहे; म्हणून त्रिलोकीत काशीसम नगरी नाही.
Verse 99
इति ब्रुवाणा गीर्वाणा ददृशुस्तूटजं मुनेः । होमधूमसुगंधाढ्यं बटुभिर्बहुभिर्वृतम्
असे बोलत असता देवांनी मुनींची पर्णकुटी पाहिली—होमधुराच्या सुगंधाने परिपूर्ण, आणि अनेक बटूंनी वेढलेली।
Verse 100
श्यामाकांजलियाञ्चार्थमृषिकन्यानुयायिभिः । धृतोपग्रहदर्भास्यैर्मृगशावैरलंकृतम्
श्यामाक धान्याच्या अंजली घेऊन भिक्षार्थ आलेल्या ऋषिकन्यांनी वेढलेले ते, मुखी उपग्रह-रूप दर्भा-कुश धारण केलेल्या मृगशावकांनी अलंकृत होते।
Verse 107
विधूय सर्व पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि । हंसवर्णेन यानेन गच्छेच्छिवपुरं ध्रुवम्
जाणून-अजाणून केलेलीही सर्व पापे झटकून टाकून, हंसवर्ण दिव्य यानाने तो निश्चयाने शिवपुरास जातो।