Adhyaya 34

Verse 1

स्कंद उवाच । पुनर्ददर्श तन्वंगी चित्रपट्यां घटोद्भव । स्वर्गद्वारात्पुरोभागे श्रीमतीं मणिकर्णिकाम्

स्कंद म्हणाले—त्यानंतर त्या तन्वंगीने चित्रपट्टी येथे घटोद्भव अगस्त्यांना पुन्हा पाहिले; आणि स्वर्गद्वाराच्या अग्रभागी श्रीमती मणिकर्णिकेचे दर्शन घेतले।

Verse 2

संसारसर्पदष्टानां जंतूनां यत्र शंकरः । अपसव्येन हस्तेन ब्रूते ब्रह्मस्पृशञ्छ्रुतिम्

जिथे संसाररूपी सर्पाने दंशित झालेल्या जीवांसाठी शंकर अपसव्य (डाव्या) हाताने ब्रह्मास स्पर्श करून मोक्षदायी श्रुती उच्चारतात।

Verse 3

न कापिलेन योगेन न सांख्येन न च व्रतैः । या गतिः प्राप्यते पुंभिस्तां दद्यान्मोक्षभूरियम्

ना कापिलयोगाने, ना सांख्याने, ना व्रतांनी—जी परम गती पुरुषांना कठीणतेने मिळते, तीच ही मोक्षभूमी प्रदान करते।

Verse 4

वैकुंठे विष्णुभवने विष्णुभक्तिपरायणाः । जपेयुः सततं मुक्त्यै श्रीमतीं मणिकर्णिकाम्

वैकुंठात, विष्णूच्या धामात, विष्णुभक्तीत परायण भक्त मुक्तीसाठी सतत श्रीमती मणिकर्णिकेचा जप करतात।

Verse 5

हुत्वाग्निहोत्रमपि च यावज्जीवं द्विजोत्तमाः । अंते श्रयंते मुक्त्यै यां सेयं श्रीमणिकर्णिका

श्रेष्ठ द्विज आयुष्यभर अग्निहोत्र केले तरी, शेवटी मुक्तीसाठी जिची शरण घेतात—तीच ही श्री मणिकर्णिका आहे।

Verse 6

वेदान्पठित्वा विधिवद्ब्रह्मयज्ञरता भुवि । यां श्रयंति द्विजा मुक्त्यै सेयं श्रीमणिकर्णिका

विधिपूर्वक वेदांचे अध्ययन करून आणि भूमीवर ब्रह्मयज्ञ (स्वाध्याय‑पाठ) यात रत होऊन, द्विज मोक्षासाठी जिची शरण घेतात—तीच श्रीमणिकर्णिका आहे.

Verse 7

इष्ट्वा क्रतूनपि नृपा बहून्पर्याप्तदक्षिणान् । श्रयंते श्रेयसे धन्याः प्रांतेऽधिमणिकर्णिकम्

पर्याप्त दक्षिणांसह अनेक यज्ञ करूनही राजे—धन्य होऊन—अंतकाळी परम श्रेयासाठी मणिकर्णिकेची शरण घेतात.

Verse 8

सीमंतिन्योपि सततं पतिव्रतपरायणाः । मुक्त्यै पतिमनुव्रज्य श्रयंति मणिकर्णिकाम्

सतत पतिव्रतधर्मात परायण स्त्रियाही, पतीच्या मागोमाग जाऊन, मोक्षासाठी मणिकर्णिकेची शरण घेतात.

Verse 9

वैश्या अपि च सेवंते न्यायोपार्जितसंपदः । धनानि साधुसात्कृत्वा प्रांते श्रीमणिकर्णिकाम्

न्यायाने मिळविलेल्या संपत्तीचे वैश्यही, धन साधूजनांच्या हाती अर्पून, अंतकाळी श्रीमणिकर्णिकेची शरण घेतात.

Verse 10

त्यक्त्वा पुत्रकलत्रादि सच्छूद्रा न्यायमार्गगाः । निर्वाणप्राप्तये चैनां भजेयुर्मणिकर्णिकाम्

न्यायमार्गाने चालणारे सत्शूद्रही, पुत्र‑कलत्रादी आसक्ती त्यागून, निर्वाणप्राप्तीसाठी मणिकर्णिकेचे भजन‑पूजन करोत.

Verse 11

यावज्जीवं चरंतोपि ब्रह्मचर्य जितेंद्रियाः । निःश्रेयसे श्रयंत्येनां श्रीमतीं मणिकार्णकाम्

जे आजीवन ब्रह्मचर्य पाळून इंद्रिये जिंकतात, तेही परम निःश्रेयसासाठी श्रीमंत मणिकार्णिकेचा आश्रय घेतात।

Verse 12

अतिथीनपि संतर्प्य पंचयज्ञरता अपि । गृहस्थाश्रमिणो नेमां त्यजेयुर्मणिकर्णिकाम्

अतिथींना तृप्त करून पंचयज्ञात रत असलेले गृहस्थही या मणिकार्णिकेला कधीही सोडू नयेत।

Verse 13

वानप्रस्थाश्रमयुजो ज्ञात्वा निर्वाणसाधनम् । सन्नियम्येंद्रियग्रामं मणिकर्णीमुपासते

वानप्रस्थाश्रमातील जन तिला निर्वाणाचे साधन जाणून इंद्रियसमूह दृढपणे संयमित करून मणिकर्णीची उपासना करतात।

Verse 14

अनन्यसाधनां मुक्तिं ज्ञात्वा शास्त्रैरनेकधा । मुमुक्षुभिस्त्वेकदंडैः सेव्यते मणिकर्णिका

शास्त्रांतून अनेक प्रकारे मुक्तीचे अनन्य साधन तीच आहे असे जाणून, एकदंडधारी मुमुक्षु मणिकार्णिकेची सेवा करतात।

Verse 15

दंडयित्वा मनोवाचं कायं नित्यं त्रिदंडिनः । नैःश्रेयसीं श्रियं प्राप्तुं श्रयंते मणिकर्णिकाम्

त्रिदंडी संन्यासी मन, वाणी व देह यांना नित्य शिस्त लावून परम निःश्रेयस-श्री प्राप्त करण्यासाठी मणिकार्णिकेचा आश्रय घेतात।

Verse 16

चांद्रायणव्रतैः कृच्छ्रैर्भर्तुः शुश्रूषणैरपि । निनाय क्षणवत्कालमायुःशेषस्य सानघा

कठोर चांद्रायण-व्रते, तीव्र तपश्चर्या आणि पतीची निष्ठापूर्वक सेवा करूनही ती निष्पाप स्त्री उरलेले आयुष्य क्षणभरासारखे घालवीत होती।

Verse 17

शिखी मुंडी जटी वापि कौपीनी वा दिगंबरः । मुमुक्षुः को न सेवेत मुक्तिदां मणिकर्णिकाम्

शिखाधारी असो, मुंडित असो, जटाधारी असो, कौपीनधारी असो वा दिगंबर—मोक्षाची इच्छा असलेला कोण मणिकर्णिका, मोक्षदायिनी, हिचे सेवन करणार नाही?

Verse 18

उवाच च प्रसन्नास्य आशीर्भिरभिनद्य च । उत्तिष्ठतं प्रकुरुतं महानेपथ्यमद्य वै

आणि प्रसन्न मुखाने, आशीर्वाद देऊन त्यांचे अभिनंदन करत तो म्हणाला—“उठा, आणि आजच भव्य तयारी करा.”

Verse 19

संत्युपायाः सहस्रं तु मुक्तये न तथा मुने । हेलयैषा यथा दद्यान्निर्वाणं मणिकर्णिका

हे मुने! मुक्तीसाठी हजार उपाय आहेत; पण यासारखा नाही—कारण मणिकर्णिका सहजतेनेही निर्वाण (मोक्ष) प्रदान करते.

Verse 20

अनशनव्रतभृते त्रिकालाभ्यवहारिणे । प्रांते दद्यात्समां मुक्तिमुभाभ्यां मणिकर्णिका

जो अनशन-व्रत पाळतो आणि जो त्रिकाळ भोजन करतो—जीवनाच्या शेवटी मणिकर्णिका दोघांनाही समान मुक्ति देते.

Verse 21

यथोक्तमाचरेदेको निष्ठा पाशुपतंव्रतम् । निरंतरं स्मरेदेको हृद्येनां मणिकर्णिकाम्

एक जण यथोक्त पाशुपत-व्रत निष्ठेने आचरो; दुसरा जण हृदयात निरंतर मणिकर्णिकेचे स्मरणच करो।

Verse 22

दृष्टात्र वपुषः पाते द्वयोश्च सदृशी गतिः । तस्मात्सर्वविहायाशु सेव्यैषा मणिकर्णिका

येथे दिसते की देहपात झाल्यावर दोघांचीही गती समानच होते; म्हणून सर्व काही सोडून त्वरित मणिकर्णिकेची सेवा करावी।

Verse 23

स्वर्गद्वारे विशेयुर्ये विगाह्य मणिकर्णिकाम् । तेषां विधूतपापानां कापि स्वर्गो न दूरतः

जे मणिकर्णिकेत स्नान करून स्वर्गद्वारी प्रवेश करतात, पापधुत अशा जनांसाठी कोणताही स्वर्गलोक दूर नसतो।

Verse 24

स्वर्गद्वाः स्वर्गभूरेषा मोक्षभूर्मणिकर्णिका । स्वर्गापवर्गावत्रैव नोपरिष्टान्न चाप्यधः

मणिकर्णिका ही स्वर्गद्वार, स्वर्गभूमी आणि मोक्षभूमी आहे; स्वर्ग व अपवर्ग इथेच आहेत—ना वर कुठे, ना खाली।

Verse 25

दत्त्वा दानान्यनेकानि विगाह्य मणिकर्णिकाम् । स्वर्गद्वारं प्रविष्टा ये न ते निरयगामिनः

जे अनेक दाने देऊन आणि मणिकर्णिकेत स्नान करून स्वर्गद्वारी प्रवेश करतात, ते नरकगामी होत नाहीत।

Verse 26

स्वर्गापवर्गयोरर्थः कोविदैश्च निरूपितः । स्वर्गः सुखं समुद्दिष्टमपवर्गो महासुखम्

स्वर्ग व अपवर्ग यांचा अर्थ पंडितांनी स्पष्ट ठरविला आहे। स्वर्ग हे केवळ सुख मानले आहे, आणि अपवर्ग (मोक्ष) हे परम महासुख आहे।

Verse 27

मणिकर्ण्युपविष्टस्य यत्सुखं जायते सतः । सिंहासनोपविष्टस्य तत्सुखं क्व शतक्रतोः

मणिकर्णिकेत बसलेल्या सत्पुरुषाला जे सुख उत्पन्न होते—सिंहासनावर बसलेल्या शतक्रतु (इंद्र) याला ते सुख कुठे?

Verse 28

महासुखं यदुद्दिष्टं समाधौ विस्मृतात्मनाम् । श्रीमत्यां मणिकर्ण्यां तत्सहजेनैव जायते

समाधीत आत्मविस्मृत जनांसाठी जे ‘महासुख’ सांगितले आहे, ते श्रीमयी मणिकर्णिकेत सहजपणे आपोआपच प्रकट होते.

Verse 29

स्वर्गद्वारात्पुरोभागे देवनद्याश्च पश्चिमे । सौभाग्यभाग्यैकनिधिः काचिदेका महास्थली

स्वर्गद्वाराच्या पुढील भागात आणि देवनदीच्या पश्चिमेस एकच महास्थळी आहे—सौभाग्य व भाग्य यांची अनुपम निधी.

Verse 30

यावंतो भास्वतः स्पर्शाद्भासंते सैकताः कणाः । तावंतो द्रुहिणा जग्मुर्नैत्येषा मणिकर्णिका

जितके वाळूचे कण तेजस्वी सूर्यस्पर्शाने चमकतात, तितक्याच वेळा द्रुहिण (ब्रह्मा) येथे आले; तरीही ही मणिकर्णिका नित्य अनन्यच राहते, साधारण होत नाही.

Verse 31

संति तीर्थानि तावंति परितो मणिकर्णिकाम् । यावद्भिस्तिलमात्रापि न भूमिर्विरलीकृता

मणिकर्णिकेच्या सभोवती इतकी तीर्थे आहेत की तिळाएवढीही भूमी तीर्थरहित व विरळ उरत नाही।

Verse 32

यदन्वये कोपि मुक्तः संप्राप्य मणिकर्णिकाम् । तद्वंश्यास्तत्प्रभावेण मान्याः स्वर्गौकसामपि

ज्या वंशात कोणी एक जरी मणिकर्णिकेला येऊन मुक्त झाला, त्या प्रभावाने त्याचे वंशज स्वर्गवासीयांतही मान्य होतात।

Verse 33

तर्पिताः पितरो येन संप्राप्य मणिकर्णिकाम् । सप्तसप्त तथा सप्त पूर्वजास्तेन तारिताः

जो मणिकर्णिकेला येऊन पितरांचे तर्पण करतो, तो सात-सात आणि पुन्हा सात अशा पिढ्यांतील पूर्वजांना तारतो।

Verse 34

आमध्याद्देवसरित आ हरिश्चंद्रमडपात् । आ गंगा केशवादा च स्वर्द्वारान्मणिकर्णिका

मणिकर्णिका देवसरितेच्या मध्यापासून हरिश्चंद्र-मंडपापर्यंत, आणि गंगा-केशवापासून स्वर्गद्वारापर्यंत पसरलेली आहे।

Verse 35

एतद्रजःकणतुलां त्रिलोक्यपि न गच्छति । एतत्प्राप्त्यै प्रयतते त्रिलोकस्थोऽखिलो भवी

या स्थळाच्या धुळीच्या कणाचीही तुला त्रिलोकीला होत नाही; म्हणून त्रिलोकीतील सर्व प्राणी हे मिळविण्यास प्रयत्न करतात।

Verse 36

कलावती चित्रपटीं पश्यंतीत्थं मुहुर्मुहुः । ज्ञानवापीं ददर्शाथ श्रीविश्वेश्वरदक्षिणे

कलावती त्या अद्भुत चित्रपटाकडे पुन्हा पुन्हा पाहत होती; मग श्री विश्वेश्वराच्या दक्षिणेस काशीचे पवित्र तीर्थ असलेली ज्ञानवापी तिला दिसली।

Verse 37

यदंबुसततं रक्षेद्दुर्वृत्ताद्दंडनायकः । संभ्रमो विभ्रमश्चासौ दत्त्वा भ्रातिं गरीयसीम्

त्या जलाचे दुष्टांपासून सदैव रक्षण दंडनायक करतो; आणि संभ्रम व विभ्रम यांनी त्याला अत्युच्च तेज व मानमर्यादा प्रदान केली।

Verse 38

योष्टमूर्तिर्महादेवः पुराणे परिपठ्यते । तस्यैषांबुमयी मूर्तिर्ज्ञानदा ज्ञानवापिका

पुराणांत महादेवाला योषित्-मूर्ती असे म्हटले आहे; आणि ही ज्ञानवापिका त्याचीच जलमयी मूर्ती असून ज्ञान देणारी आहे।

Verse 39

नेत्रयोरतिथीकृत्य ज्ञानवापी कलावती । कदंबकुसुमाकारां बभार क्षणतस्तनुम्

ज्ञानवापीने जणू तिच्या नेत्रांना अतिथी मानून, कलावतीला क्षणात कदंबपुष्पासारखी तनू धारण करविली।

Verse 40

अंगानि वेपथुं प्रापुः स्विन्ना भालस्थली भृशम् । हर्षवाष्पांबुकलिले जाते तस्या विलोचने

तिची अंगं थरथर कापू लागली, कपाळ फार घामाने भिजले; आणि हर्षाश्रूंनी मिसळलेल्या जलकणांनी तिचे डोळे धूसर झाले।

Verse 41

तस्तंभ गात्रलतिका मुखवैवर्ण्यमाप च । स्वरोथ गद्गदो जातो व्यभ्रंशत्तत्करात्पटी

तिचे कोमल अवयव स्तब्ध झाले, मुखवर्ण फिकट झाला; वाणी गद्गद झाली, आणि तिच्या हातातून वस्त्र घसरून खाली पडले।

Verse 42

साक्षणं स्वं विसस्मार काहं क्वाहं न वेत्ति च । सौषुप्तायां दशायां च परमात्मेव निश्चला

क्षणातच ती स्वतःला विसरली; ‘मी कोण, मी कुठे’ हेही तिला कळेना. गाढ झोपेसारख्या अवस्थेत, परमात्म्यात लीन झालेल्या आत्म्यासारखी ती निश्चल उभी राहिली।

Verse 43

अथ तत्परिचारिण्यस्त्वरमाणा इतस्ततः । किं किं किमेतदेतत्किं पृच्छंति स्म परस्परम्

मग तिच्या परिचारिका इकडे-तिकडे धावपळ करू लागल्या आणि वारंवार एकमेकींना विचारू लागल्या—“काय झाले? हे काय? हे कसे?”

Verse 44

तदवस्थां समालोक्य तां ताश्चतुरचेतसः । विज्ञाय सात्त्विकैर्भावैरिदमूचूः परस्परम्

तिची ती अवस्था पाहून त्या चतुरबुद्धी स्त्रियांना कळले की हे सात्त्विक भावांमुळे झाले आहे; आणि त्या परस्परांना असे म्हणू लागल्या।

Verse 45

भवांतरे प्रेमपात्रमेतयैक्षितु किंचन । चिरात्तेन च संगत्य सुखमूर्च्छामवाप ह

पूर्वजन्मी याचे दर्शन तिच्यासाठी प्रेमाचे पात्र होते; आणि फार काळानंतर पुन्हा त्याची भेट होताच ती आनंदमूर्च्छेत गेली।

Verse 46

अथनेत्थं कथमियमकांडात्पर्यमूमुहत् । प्रेक्षमाणा रहश्चित्रपटीमति पटीयसीम्

तेव्हा त्या विस्मयाने म्हणाल्या—“ही अचानक अशा मोहजन्य मूर्च्छेत कशी पडली?” आणि एकांतात त्या चित्रपटासारख्या सूक्ष्म, अत्यंत विवेकी त्या श्रेष्ठ स्त्रीकडे बारकाईने पाहू लागल्या।

Verse 47

तन्मोहस्य निदानं ताःसम्यगेव विचार्य च । उपचेरुर्महाशांतैरुपचारैरनाकुलम्

तिच्या मोहाचे कारण नीट विचारून, त्या गोंधळ न करता, महान शांती देणाऱ्या शमन-उपचारांनी व सेवांनी तिची परिचर्या करू लागल्या।

Verse 48

काचित्तां वीजयांचक्रे कदलीतालवृंतकैः । बिसिनीवलयैरन्या धन्यां तां पर्यभूषयत्

एकीने केळी व ताडाच्या देठांनी तिला वारा घातला; दुसरीने कमळ-तंतूंच्या बांगड्यांनी त्या धन्येला अलंकृत केले।

Verse 49

अमंदैश्चंदनरसैरभ्यषिंचदमुं परा । अशोकपल्लवैरस्याः काचिच्छोकमनीनशत्

दुसरीने भरपूर चंदनरसाने तिला शिंपडले; आणि आणखी एकीने अशोकाच्या पल्लवांनी तिचा शोक दूर करण्याचा प्रयत्न केला।

Verse 50

धारामंडपधारांबुसीकरैस्तत्तनूलताम् । इष्टार्थविरहग्लानां सिंचयामास काचन

एकीने धारामंडपातून वाहणाऱ्या पाण्याच्या सूक्ष्म तुषारांनी, प्रिय-इष्टाच्या विरहाने ग्लान झालेल्या त्या कोमल लतासदृश देहावर हळुवार शिंपडण केले।

Verse 51

जलार्द्रवाससा काचिदेतस्यास्तनुमावृणोत् । कर्पूरक्षोदजालेपैरन्यास्तामन्वलेपयन्

एका सखीने पाण्याने ओलसर वस्त्रांनी तिचे शरीर आच्छादिले. इतर सखींनी कापूरचूर्णापासून केलेले लेप लावून तिला शीतल केले.

Verse 52

पद्मिनीदलशय्या च काचित्यरचयन्मृदुम् । काचित्कुलिशनेपथ्यं दूरीकृत्य तदंगतः

एका सखीने कमळपानांची मृदु शय्या रचली. दुसरीने तिच्या अंगावरील कठोर, जड अलंकार-सज्जा काढून बाजूला ठेवली.

Verse 53

मुक्ताकलापं रचयांचक्रे वक्षोजमंडले । काचिच्छशिमुखी तां तु चंद्रकांतशिलातले

एका सखीने तिच्या वक्षस्थळी मोत्यांचा कलाप सजविला. आणि चंद्रमुखी दुसऱ्या सखीने तिला चंद्रकांत शिळेवर निजविले.

Verse 54

स्वापयामास तन्वंगीं स्रवच्छीतांबुशीतले । दृष्ट्वोपचार्यमाणां तामित्थं बुद्धिशरीरिणी

झिरपणाऱ्या थंड पाण्याने शीतल झालेल्या त्या पृष्ठभागावर तिने त्या तन्वंगीला निजविले. तिला अशा रीतीने परिचर्या होताना पाहून बुद्धिमतीने तसेच वचन उच्चारले.

Verse 55

अतितापपरीतांगी ताः सखीः प्रत्यभाषत । एतस्यास्तापशांत्यर्थं जानेहं परमौषधम्

अतितापाने व्याकुळ होऊन तिने सखींना म्हटले—“हिचा दाह शांत करण्यासाठी मला येथे परम औषध माहीत आहे.”

Verse 56

उपचारानिमान्सवार्न्दूरी कुरुत मा चिरम् । अपतापां करोम्येनां सद्यः पश्यत कौतुकम्

हे सर्व परिचारक व उपचार-सेवा त्वरित दूर करा, विलंब करू नका। मी हिला तत्क्षणी दाह-परितापातून मुक्त करीन—हे अद्भुत कौतुक पाहा।

Verse 57

दृष्ट्वा चित्रपटीमेषा सद्यो विह्वलतामगात् । अत्रैव काचिदेतस्याः प्रेमभूरस्ति निश्चितम्

चित्रपटी पाहताच ती तत्क्षणी विह्वळ झाली। निश्चयच, याच ठिकाणी तिच्यासाठी प्रेमाची काही भूमी—दैवयोगाचा बंध—आहे।

Verse 58

अतश्चित्रपटीस्पर्शात्परितापं विहास्यति । वाक्याद्बुद्धिशरीरिण्यास्ततस्तत्परिचारिकाः

म्हणून त्या चित्रपटीच्या स्पर्शाने ती परिताप टाकून देईल। मग बुद्धिशरीरिणी स्त्रीच्या वचनाने तिच्या परिचारिका तदनुसार कार्य करू लागल्या।

Verse 59

निधाय तत्पुरः प्रोचुः पटीं पश्य कलावति । तवानंदकरी यत्र काचिदस्तीष्टदेवता

ते तिच्यासमोर ठेवून म्हणाले—“कलावती, ही पटी पाहा। येथे तुझी आनंददायिनी अशी काही इष्टदेवता विराजमान आहे।”

Verse 60

सापीष्टदेवतानाम्ना तत्पटीदर्शनेन च । सुधासेकमिव प्राप्य मूर्छां हित्वोत्थिता द्रुतम्

आणि तीही—इष्टदेवतेचे नाव ऐकून व ती पटी पाहून—जणू अमृताचा शिंपडाच झाला; मूर्छा टाकून ती त्वरेने उठली।

Verse 61

अवग्रहपरिम्लाना वर्षासारैरिवौषधीः । पुनरालोकयांचक्रे ज्ञानदां ज्ञानवापिकाम्

जसा दुष्काळानंतर पहिल्या पावसाने औषधी पुन्हा ताज्या होतात, तशी तिने ज्ञान देणाऱ्या ज्ञानवापीकडे पुन्हा दृष्टि केली।

Verse 62

स्पृष्ट्वा कलावती तां तु वापीं चित्रगतामपि । लेभे भवांतरज्ञानं यथासीत्पूर्वर्जन्मनि

कलावतीने ती वापी—जी केवळ चित्रातच होती—स्पर्श केली; आणि तिला पूर्वजन्माप्रमाणेच दुसऱ्या भवाचे ज्ञान प्राप्त झाले।

Verse 63

पुनर्विचारयांचक्रे वापी माहात्म्यमुत्तमम् । अहो चित्रगतापीयं संस्पृष्टा ज्ञानवापिका

तिने पुन्हा त्या वापीच्या उत्तम माहात्म्यावर विचार केला—“अहो! ही ज्ञानवापी चित्रात असली तरी स्पर्शमात्राने आपला प्रभाव देते.”

Verse 64

ज्ञानं मे जनयामास भवांतर समुद्भवम् । अथ तासां पुरो हृष्टा कथयामास सुंदरी

“याने माझ्यात दुसऱ्या भवातून उद्भवलेले ज्ञान जागवले आहे.” मग ती सुंदरी आनंदित होऊन त्यांच्या समोर ते सांगू लागली।

Verse 65

निजं प्राग्भव वृत्तांतं ज्ञानवापीप्रभावजम् । कलावत्युवाच । एतस्माज्जन्मनः पूर्वमहं ब्राह्मणकन्यका

कलावती म्हणाली—“ज्ञानवापीच्या प्रभावाने प्रकट झालेला माझा पूर्वभवाचा वृत्तांत सांगते. या जन्मापूर्वी मी ब्राह्मणकन्या होते.”

Verse 66

उपविश्वेश्वरं काश्यां ज्ञानवाप्यां रमे मुदा । जनको मे हरिस्वामी जनयित्री प्रियंवदा

काशीत उपविश्वेश्वर व पवित्र ज्ञानवापी येथे मी आनंदाने रमले. माझे वडील हरिस्वामी होते आणि आई प्रियंवदा होती.

Verse 67

आख्या मम सुशीलेति मां च विद्याधरोऽहरत् । मध्येमार्गं निशीथेथ तदोप मलयाचलम्

माझे नाव ‘सुशीला’ होते; आणि एका विद्याधराने मला पळवून नेले. मग प्रवासाच्या मध्यावर, मध्यरात्री, तो मलयाचलास पोहोचला.

Verse 68

रक्षसा सहतो वीरो राक्षसं स जघानह । रक्षोपि मुक्तं शापात्तु दिव्यवपुरवाप ह

राक्षसाने हल्ला केल्यावर त्या वीराने त्या राक्षसाचा वध केला. आणि तोच दैत्य शापमुक्त होऊन दिव्य देहास प्राप्त झाला.

Verse 69

अवाप जन्मगंधर्वस्त्वसौ मलयकेतुतः । कर्णाटनृपतेः कन्या बभूवाहं कलावती

तो ‘मलयकेतु’ नावाचा गंधर्व म्हणून जन्मला. आणि मी कर्णाट नृपाची कन्या ‘कलावती’ झाले.

Verse 70

इति ज्ञानं ममोद्भूतं ज्ञानवापीक्षणात्क्षणात् । इति तस्या वचः श्रुत्वा सापि बुद्धिशरीरिणी

‘अशा रीतीने ज्ञानवापीचे दर्शन होताच क्षणार्धात माझ्यात ज्ञान उदयास आले.’ तिचे वचन ऐकून तीही—बुद्धिस्वरूपिणी—प्रेरित झाली.

Verse 71

ताश्च तत्परिचारिण्यः प्रहृष्टास्यास्तदाऽभवन् । प्रोचुस्तां प्रणिपत्याथ पुण्यशीलां कलावतीम्

तेव्हा तिच्या परिचारिका अत्यंत आनंदित झाल्या. त्यांनी पुण्यशील कलावतीला साष्टांग नमस्कार करून विनयाने सांगितले.

Verse 72

अहो कथं हि सा लभ्या यत्प्रभावोयमीदृशः । धिग्जन्म तेषां मर्त्येऽस्मिन्यैर्नैक्षि ज्ञानवापिका

अहो! ज्याचा प्रभाव असा अद्भुत आहे ती (पवित्र विहीर) कशी मिळेल? धिक्कार असो त्या मर्त्यांच्या जन्माला, ज्यांनी या लोकी ज्ञानवापीचे दर्शनही केले नाही.

Verse 73

कलावति नमस्तुभ्यं कुरुनोपि समीहितम् । जनिं सफलयास्माकं नय नः प्रार्थ्य भूपतिम्

हे कलावती, तुला नमस्कार; आमची इच्छा देखील पूर्ण कर. राजाला विनवून आम्हाला तिथे घेऊन चल आणि आमचा जन्म सफल कर.

Verse 74

अयं च नियमोस्माकमद्यारभ्य कलावति । निर्वेक्ष्यामो महाभोगान्दृष्ट्वा तां ज्ञानवापिकाम्

हे कलावती, आजपासून आमचा हा नियम—त्या ज्ञानवापीचे दर्शन झाल्यावर आम्ही महान भोग तुच्छ मानून त्याग करू.

Verse 75

अवश्यं ज्ञानवापी सा नाम्ना भवितुमर्हति । चित्रं चित्रगतापीह या तव ज्ञानदायिनी

निश्चितच ती ‘ज्ञानवापी’ या नावास पात्र आहे. आश्चर्यच—इथे केवळ विहीर असूनही ती तुला ज्ञान देणारी आहे.

Verse 76

ओंकृत्य तासां वाक्यं सा स्वाकारं परिगोप्य च । प्रियाणि कृत्वा भूभर्तुः प्रस्तावज्ञा व्यजिज्ञपत्

त्यांच्या वचनांना शुभ ‘ॐ’ म्हणत संमती देऊन, आपला हेतू गुप्त ठेवून, प्रसंग जाणणारी ती प्रथम भूभर्त्यास प्रिय अशी कृत्ये करून मग पृथ्वीपतीसमोर आपली याचना निवेदिली।

Verse 77

कलावत्युवाच । जीवितेश न मे त्वत्तः किंचित्प्रियतरं क्वचित् । त्वामासाद्य पतिं राजन्प्राप्ताः सर्वे मनोरथाः

कलावती म्हणाली— हे जीवननाथ! तुझ्याहून अधिक मला कुठेही काही प्रिय नाही। हे राजन्! तुला पती म्हणून प्राप्त करून माझे सर्व मनोरथ पूर्ण झाले आहेत।

Verse 78

एको मनोरथः प्रार्थ्यो ममास्त्यत्रार्यपुत्रक । विचारपथमापन्नस्तवापि स महाहितः

तरीही, हे आर्यपुत्र! येथे माझा एकच मनोरथ मागण्यास उरला आहे। तो तुझ्याही विचारपथात आला आहे आणि अत्यंत हितकारक आहे।

Verse 79

मम तु त्वदधीनायाः सुदुष्प्रापतरो महान् । तव स्वाधीनवृत्तेस्तु सिद्धप्रायो मनोरथः

माझ्यासाठी—जी तुझ्यावर अवलंबून आहे—तो महान् मनोरथ अत्यंत दुर्मिळ आहे; पण तुझ्यासाठी, जो स्वाधीन वृत्तीचा आहेस, तोच मनोरथ जवळजवळ सिद्धच आहे।

Verse 80

प्राणेश किं बहूक्तेन यदि प्राणैः प्रयोजनम् । तदाभिलषितं देहि प्राणा यास्यंत्यथान्यथा

हे प्राणेश! अधिक बोलून काय? जर माझे प्राण तुला प्रिय असतील, तर मला अभिलषित ते दे; नाहीतर माझे प्राण निघून जातील।

Verse 81

प्राणेभ्योपि गरीयस्यास्तस्या वाक्यं निशम्य सः । उवाच वचनं राजा तस्याः स्वस्यापि च प्रियम्

प्राणांहूनही अधिक प्रिय अशा तिचे वचन ऐकून राजाने असे उत्तर दिले की ते तिलाही प्रिय आणि स्वतःलाही प्रिय ठरले.

Verse 82

राजोवाच । नाहं प्रिये तवादेयमिह पश्यामि भामिनि । प्राणा अपि मम क्रीतास्त्वया शीलकलागुणैः

राजा म्हणाला—प्रिये, भामिनि, इथे असे काही नाही की जे मी तुला न देईन किंवा लपवीन. तुझ्या शील, कला आणि गुणांनी माझे प्राणही जणू विकत घेतले आहेत.

Verse 83

अविलंबितमाचक्ष्व कृतं विद्धि कलावति । भवद्विधानां साध्वीनामन्येऽप्राप्यं न किंचन

विलंब न करता सांग, हे कलावती; ते झालेच असे समज. तुझ्यासारख्या साध्वी स्त्रियांसाठी इतरांना अप्राप्य असे काहीच नसते.

Verse 84

कः प्रार्थ्यः प्रार्थनीयं किं को वा प्रार्थयिता प्रिये । न पृथग्जनवत्किंचिद्वर्तनं नौ कलावति

प्रिये, कोणाकडे विनवायचे, काय मागायचे, आणि याचक तरी कोण? हे कलावती, आपल्यात सामान्य वेगळ्या लोकांसारखा काही व्यवहार नाही.

Verse 85

देशः कोशो बलं दुर्गं यदन्यदपि भामिनि । तत्त्वदीयं न मे किंचित्स्वाम्यमात्रमिहास्ति मे

हे भामिनि, देश, कोश, सेना, दुर्ग आणि जे काही आहे ते सर्व खरे तर तुझेच आहे. इथे माझे काहीच नाही; माझ्याकडे फक्त ‘स्वामित्वा’चे नावमात्र उरले आहे.

Verse 86

तच्च स्वाम्यं ममान्यत्र त्वदृते जीवितेश्वरि । राज्यं त्यजेयं त्वद्वाक्यात्तृणीकृत्यापि मानिनि

हे माझ्या जीवितेश्वरी! तुझ्यावाचून माझे कुठेही स्वामित्व नाही. हे मानिनी! तुझ्या वचनावर मी राज्यही तृणासमान मानून त्यागीन।

Verse 87

माल्पकेतोर्महीजानेरिति वाक्यं निशम्य सा । प्राह गंभीरया वाचा वचश्चारु कलावती

भूमिपती माल्पकेतूची ही वाणी ऐकून, मधुर वाणीची कलावती गंभीर स्वराने उत्तर देऊ लागली।

Verse 88

कलावत्युवाच । नाथ प्रजासृजापूर्वं सृष्टा नानाविधाः प्रजाः । प्रजाहिताय संसृष्टं पुरुषार्थचतुष्टयम्

कलावती म्हणाली—हे नाथ! प्रजासृष्टीच्या आरंभी नानाविध प्रजा निर्माण झाल्या; आणि प्रजांच्या हितासाठी धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष हे पुरुषार्थचतुष्टयही स्थापन झाले।

Verse 89

तद्विहीनाजनिरपि जल बुद्बुदवन्मुधा । तस्मादेकोपि संसाध्यः परत्रेह च शर्मणे

त्या (पुरुषार्थां) विना जन्मही पाण्यावरील बुडबुड्यासारखा व्यर्थ आहे. म्हणून इह व परत्र शांतीसाठी त्यांपैकी एक तरी निश्चयाने साधावा।

Verse 90

यत्रानुकूल्यं दंपत्योस्त्रिवर्गस्तत्र वर्धते । यदुच्यते पुराविद्भिरिति तत्तथ्यमीक्षितम्

जिथे पती-पत्नीमध्ये परस्पर अनुकूलता असते, तिथे धर्म-अर्थ-काम हा त्रिवर्ग वाढतो. प्राचीन विद्वानांनी जे सांगितले ते सत्यच आढळले आहे।

Verse 91

मद्विधाना तु दासीनां शतं तेऽस्तीह मंदिरे । तथापि नितरां प्रेम स्वामिनो मयि दृश्यते

तुझ्या राजवाड्यात माझ्यासारख्या शंभर दासी आहेत; तरीही स्वामीचे अतिशय गाढ प्रेम विशेषतः माझ्यावरच दिसून येते.

Verse 92

तव दास्यपि भोगाढ्या किमुतांकस्थलीचरी । तत्राप्यनन्यसंपत्तिस्तत्र स्वाधीनभर्तृता

तुझ्या दासीसुद्धा भोगवैभवाने संपन्न आहेत; मग जी तुझ्या मांडीवर वावरते तिचे तर काय सांगावे! तरीही तेथेही अनन्य संपत्ती हीच—प्रेमवश होऊन पती स्वाधीन व निष्ठावान असणे.

Verse 93

विपश्चित्संचयेदर्थानिष्टापूर्ताय कर्मणे । तपोर्थमायुर्निर्विघ्नं दारांश्चापत्यलब्धये

विवेकी पुरुषाने इष्ट-यज्ञ व पूर्त-धर्म (लोकहित दान) यांसाठी धनसंचय करावा; तपासाठी निर्विघ्न आयुष्याची इच्छा धरावी; आणि अपत्यप्राप्तीसाठी पत्नीचा स्वीकार करावा.

Verse 94

तवैतत्सर्वमस्तीह विश्वेशानुग्रहात्प्रिय । पूरणीयोऽभिलाषो मे यदि तद्वचम्यहं शृणु

प्रिय, विश्वेशाच्या अनुग्रहाने हे सर्व येथे तुझेच आहे. तरीही माझी एक अभिलाषा पूर्ण व्हायची बाकी आहे; तू मान्य करशील तर मी सांगते—ऐक.

Verse 95

तूर्णं प्रहिणु मां नाथ विश्वनाथपुरीं प्रति । प्राणाः प्रयाता प्रागेव वपुः शेषास्मि केवलम्

हे नाथ, मला त्वरेने विश्वनाथपुरी (काशी)कडे पाठवा. जणू माझे प्राण आधीच निघून गेले आहेत; केवळ हे शरीरच उरले आहे.

Verse 96

माल्यकेतुः कलावत्या इत्याकर्ण्य वचः स्फुटम् । क्षणं विचार्य स्वहृदि राजा प्रोवाच तां प्रियाम्

कलावतीचे स्पष्ट वचन ऐकून राजा माल्यकेतूने क्षणभर अंतःकरणात विचार केला आणि मग आपल्या प्रियेला म्हणाला।

Verse 97

प्रिये कलावति यदि तव गंतव्यमेव हि । राज्यलक्ष्म्यानया किं मे चलया त्वद्विहीनया

प्रिये कलावती, तुला जर निश्चयानेच जावे लागणार असेल, तर तुझ्याविना या चंचल राज्यलक्ष्मीचा मला काय उपयोग?

Verse 98

न राज्यं राज्यमित्याहू राज्यश्रीः प्रेयसी ध्रुवम् । सप्तांगमपि तद्राज्यं तया हीनं तृणायते

लोक म्हणतात, केवळ राज्य म्हणजेच ‘राज्य’ नव्हे; राज्यश्री तर निश्चयच प्रेयसी आहे. सात अंगांनी युक्त राज्यही तिच्याविना तृणासमान होते.

Verse 99

निःसपत्नं कृतं राज्यं भुक्त्वा भोगान्निरंतरम् । हृषीकार्थाः कृतार्थाश्च विधृता आधृतिः प्रिये

प्रिये, मी राज्य निष्प्रतिद्वंद्वी केले आणि अखंड भोग उपभोगले; इंद्रिये तृप्त झाली आणि समाधानही स्थिर राहिले.

Verse 100

अपत्यान्यपि जातानि किं कर्तव्यमिहास्ति मे । अवश्यमेव गंतव्याऽवाभ्यां वाराणसी पुरी

अपत्येही जन्मली; आता येथे माझे कोणते कर्तव्य उरले आहे? निश्चयच आपण दोघांनी वाराणसी पुरीस जावे.

Verse 110

अथ प्रातः समुत्थाय कृत्वा शौचाचमक्रियाम् । राज्ञ्या विनिर्दिष्टपथा ज्ञानवापीं नृपो ययौ

मग राजा पहाटे उठून शौच व आचमनादी शुद्धिकर्म करून, राणीने दाखविलेल्या मार्गाने ज्ञानवापीकडे गेला।

Verse 120

तावद्विमानमापन्नं सक्वणत्किंकिणीगणम् । पश्यतां सर्वलोकानां चन्द्रमौलिरथोरथात्

तेवढ्यात सर्व लोक पाहत असताना, किणकिणींच्या झंकाराने निनादणारे दिव्य विमान आले; आणि चंद्रमौळी शिव रथातून प्रकट झाले।

Verse 127

पठित्वा पाठयित्वा वा श्रुत्वा वा श्रद्धयान्वितः । ज्ञानवाप्याः शुभाख्यानं शिवलोके महीयते

जो श्रद्धायुक्त होऊन ज्ञानवापीची ही शुभ कथा वाचतो, इतरांना वाचायला लावतो, किंवा केवळ ऐकतोही, तो शिवलोकी मान पावतो।