Adhyaya 35

Verse 1

कुंभयोनिरुवाच । अविमुक्तं महाक्षेत्रं परनिर्वाणकारणम् । क्षेत्राणां परमं क्षेत्रं मंगलानां च मंगलम्

कुंभयोनी (अगस्त्य) म्हणाले— ‘अविमुक्त हे महाक्षेत्र परम निर्वाणाचे कारण आहे; क्षेत्रांमध्ये परम क्षेत्र आणि मंगलांमध्येही परम मंगल आहे।’

Verse 2

श्मशानानां च सर्वेषां श्मशानं परमं महत् । पीठानां परमं पीठमूषराणां महोषरम्

‘सर्व स्मशानांमध्ये हे परम व महान स्मशान आहे; सर्व पीठांमध्ये हे परम पीठ आहे; आणि सर्व ऊसर भूमींमध्ये हे महाऊसर आहे।’

Verse 3

धर्माभिलाषिबुद्धीनां धर्मराशिकरं परम् । अर्थार्थिनां शिखिरथ परमार्थ प्रकाशकम्

धर्माची अभिलाषा असलेल्या बुद्धींना हे परम पुण्यराशी निर्माण करणारे आहे; आणि अर्थ इच्छिणाऱ्यांना, हे शिखिरथ, हे परमार्थाचा प्रकाश करणारे आहे.

Verse 4

कामिनां कामजननं मुमुक्षूणां च मोक्षदम् । श्रूयते यत्र यत्रैतत्तत्र तत्र परामृतम्

कामिनांसाठी हे इच्छित भोग उत्पन्न करते आणि मुमुक्षूंना मोक्ष देते. जिथे जिथे हे श्रवण होते, तिथे तिथे परम अमृतच असते.

Verse 5

क्षेत्रैकदेशवर्तिन्या ज्ञानवाप्याः कथां पराम् । श्रुत्वेमामिति मन्येहं गौरीहृदयनंदन

या पवित्र क्षेत्राच्या एका भागात स्थित ‘ज्ञानवापी’ची ही परम कथा ऐकून, हे गौरीहृदयनंदन, मला असेच वाटते/मी असेच मानतो.

Verse 6

अणुप्रमाणमपि या मध्ये काशिविकासिनी । मही महीयसी ज्ञेया सा सिद्ध्यै न मुधा क्वचित्

काशीच्या मध्यभागी प्रकाशणारे ते स्थान अणुप्रमाण जरी असले, तरी ते पृथ्वीपेक्षाही महान जाणावे; ते सिद्धीसाठी आहे, कधीही व्यर्थ नाही.

Verse 7

कियंति संति तीर्थानि नेह क्षोणीतलेऽखिले । परं काशीरजोमात्र तुलासाम्यं क्व तेष्वपि

या अखिल पृथ्वीवर किती तरी तीर्थे आहेत; पण त्यांपैकी कुठे काशीच्या धुळीच्या एका कणाइतकेही तुलासाम्य—समत्व—आहे?

Verse 8

कियंत्यो न स्रवंत्योत्र रत्नाकर मुदावहाः । परं स्वर्गतरंगिण्याः काश्यां का साम्यमुद्वहेत्

इथे किती तरी आनंददायिनी नद्या वाहून रत्नाकर भरून टाकतात; पण स्वर्गतरंगिणी गंगेच्या समतेची काशीमध्ये कोण बरोबरी करील?

Verse 9

कियंति संति नो भूम्यां मोक्षक्षेत्राणि षण्मुख । परं मन्येऽविमुक्तस्य कोट्यंशोपि न तेष्वहो

हे षण्मुखा! पृथ्वीवर किती तरी मोक्षक्षेत्रे आहेत; पण माझ्या मते त्यांपैकी एकही अविमुक्ताच्या कोट्यंशाइतकेही नाही—अहो.

Verse 10

गंगा विश्वेश्वरः काशी जागर्ति त्रितयं यतः । तत्र नैःश्रेयसी लक्ष्मीर्लभ्यते चित्रमत्र किम्

कारण तेथे गंगा, विश्वेश्वर आणि काशी—हे त्रितय सदैव जागृत असते; म्हणून तेथे नैःश्रेयस-लक्ष्मी प्राप्त होते; यात आश्चर्य ते काय?

Verse 11

कथमेषा त्रयी स्कंद प्राप्यते नियतं नरैः । तिष्ये युगे विशेषेण नितरां चंचलेंद्रियैः

हे स्कंदा! ही त्रयी मनुष्यांनी निश्चयाने कशी प्राप्त करावी—विशेषतः तिष्ययुगात, जेव्हा इंद्रिये अत्यंत चंचल असतात?

Verse 12

तपस्तादृक्क्व वा तिष्ये तिष्ये योगः क्व तादृशः । क्व वा व्रतं क्व वा दानं तिष्ये मोक्षस्त्वतः कुतः

तिष्ययुगात तशी तपस्या कुठे? तिष्येत तसा योग कुठे? तसे व्रत कुठे आणि तसे दान कुठे? मग तिष्येत त्या साधनांनी मोक्ष कसा होईल?

Verse 13

विनापि तपसा स्कंद विनायोगेन षण्मुख । विना व्रतैर्विना दानैः काश्यां मोक्षस्त्वयेरितः

हे स्कंद, हे षण्मुख! तप, योग, व्रत आणि दान यांशिवायही—काशीत मोक्ष मिळतो असे तूच सांगितले आहेस।

Verse 14

किं किमाचरता स्कंद काशी प्राप्येत तद्वद । मन्ये विना सदाचारं न सिद्ध्येयुर्मनोरथाः

हे स्कंद! सांग—कोणते आचरण व कोणती साधना केल्याने खरोखर काशीची प्राप्ती होते? मला वाटते, सदाचाराविना मनोऱथ सिद्ध होत नाहीत।

Verse 15

आचारः परमो धर्म आचारः परमं तपः । आचाराद्वर्धते ह्यायुराचारात्पापसंक्षयः

सदाचार हा परम धर्म, सदाचार हेच परम तप. सदाचाराने आयुष्य वाढते आणि सदाचाराने पापांचा क्षय होतो।

Verse 16

आचारमेव प्रथमं तस्मादाचक्ष्व षण्मुख । देवदेवो यथा प्राह तवाग्रे त्वं तथा वद

म्हणून, हे षण्मुख! सर्वप्रथम सदाचारच सांग. देवाधिदेवाने तुझ्या समोर जसे सांगितले, तसेच तू मला सांग.

Verse 17

स्कंद उवाच । मित्रावरुणजाख्यामि सदाचारं सतां हितम् । यदाचरन्नरो नित्यं सर्वान्कामानवाप्नुयात्

स्कंद म्हणाले—हे मित्र-वरुणपुत्रा! सत्पुरुषांच्या हितासाठी मी सदाचार सांगतो; जो नित्य आचरल्यास मनुष्य सर्व शुभ कामना प्राप्त करतो.

Verse 18

स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । क्रमेण धार्मिकास्त्वेते ह्येतेभ्यो धार्मिकाः सुराः

स्थावर, कृमी, जलज, पक्षी, पशू व मनुष्य—हे क्रमाने धर्मपालनास अधिक समर्थ होत जातात; आणि यांच्याहीपेक्षा धर्मसामर्थ्यात देवगण श्रेष्ठ मानले जातात।

Verse 19

सहस्रभागः प्रथमा द्वितीयोनुक्रमात्तथा । सर्व एते महाभागा यावन्मुक्ति समाश्रयाः

पहिल्याचा भाग सहस्रगुण; दुसऱ्याचाही तसाच क्रमाने. या सर्व महाभाग्यशाली पायऱ्या क्रमाक्रमाने मुक्तीच्या आश्रयापर्यंत टिकून राहतात।

Verse 20

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोऽतीव चोत्तमाः । प्राणिभ्यामपि मुने श्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः

चारही भूतप्रकारांत प्राणी अत्यंत श्रेष्ठ आहेत; आणि प्राण्यांतही, हे मुने, जे बुद्धीच्या आधाराने जगतात ते सर्वश्रेष्ठ आहेत।

Verse 21

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्यः श्रेष्ठास्तु वाडवाः । विप्रेभ्योपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः

मतिमानांत मनुष्य श्रेष्ठ; त्यांच्याहीपेक्षा संयमी-सदाचारी श्रेष्ठ; ब्राह्मणांतही विद्वान उच्च; आणि विद्वानांपेक्षा ज्यांची बुद्धी सिद्ध व स्थिर झाली आहे ते अधिक श्रेष्ठ.

Verse 22

कृतधीभ्योपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः । न तेषामर्चनीयोऽन्यस्त्रिषु लोकेषु कुंभज

कृतधींपेक्षाही धर्मकर्म करणारे कर्ते श्रेष्ठ; कर्त्यांपेक्षा ब्रह्मतत्पर जन अधिक श्रेष्ठ. हे कुंभज, त्रिलोकीत त्यांच्या साठी अन्य कोणताही आराध्य नाही.

Verse 23

अन्योन्यमर्चकास्ते वै तपोविद्याऽविशेषतः । ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः

ते परस्परांचे पूजक आहेत, तप व विद्या यांत समान. ब्रह्म्याने ब्राह्मणाची सृष्टी केली; म्हणून तो सर्व प्राण्यांत ईश्वरवत् मान्य आहे.

Verse 24

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः । सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः । तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना

म्हणून जगत् टिकून आहे; ब्राह्मणच मानाचा अधिकारी, दुसरा नाही. सदाचार सर्वथा पूज्य; आचारभ्रष्ट पुन्हा पूज्य होत नाही. म्हणून विप्राने सदैव आचारशील राहावे.

Verse 25

विद्वेष रागरहिता अनुतिष्ठंति यं मुने । विद्वांसस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः

हे मुने, ज्याचे आचरण विद्वान द्वेष व रागरहित होऊन करतात, तोच सदाचार बुद्धिमान धर्माचे मूळ मानतात.

Verse 26

लक्षणैः परिहीनोपि सम्यगाचारतत्परः । श्रद्धालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम

बाह्य लक्षणे नसली तरी जो सम्यक् आचारात तत्पर, श्रद्धावान आणि अनसूय (दोष न शोधणारा) असेल, तो मनुष्य शंभर वर्षे जगू शकतो.

Verse 27

श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषु स्वेषु च कर्मसु । सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतंद्रितः

श्रुती-स्मृतींनी सांगितल्याप्रमाणे, आपल्या-आपल्या कर्मांत धर्माचे मूळ असलेल्या सदाचाराचे आळस न करता निरंतर पालन करावे.

Verse 28

दुराचाररतो लोके गर्हणीयः पुमान्भवेत् । व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक्

जो पुरुष दुराचारात रत असतो तो लोकी निंद्य ठरतो; तो व्याधींनी ग्रासला जातो, सदैव अल्पायुषी राहतो आणि महान दुःखाचा भागी होतो।

Verse 29

त्याज्यं कर्म पराधीनं कायमात्मवशं सदा । दुःखी यतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी

जे कर्म पराधीन करते ते त्यागावे; देह-जीवन सदैव आत्मवश ठेवावे। कारण पराधीन मनुष्य दुःखी होतो, आणि आत्मवशी सदैव सुखी असतो।

Verse 30

यस्मिन्कर्मण्यंतरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति । तदेव कर्म कर्तव्यं विपरीतं न च क्वचित्

ज्या कर्माचे आचरण करताना अंतरात्मा प्रसन्न व शांत होते, तेच कर्म करावे; त्याच्या विपरीत कधीही करू नये।

Verse 31

प्रथमं धर्मसर्वस्वं प्रोक्ता यन्नियमा यमाः । अतस्तेष्वेव वै यत्नः कर्तव्यो धर्ममिच्छता

धर्माचे सर्वस्व—प्रथम—यम व नियम असे सांगितले आहेत; म्हणून धर्म इच्छिणाऱ्याने यांच्याच पालनात विशेष प्रयत्न करावा।

Verse 32

सत्यं क्षमार्जवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम् । दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश

सत्य, क्षमा, सरळपणा, ध्यान, करुणा, अहिंसा, दम (इंद्रियसंयम), प्रसन्नता, माधुर्य आणि मृदुता—हे दहा यम होत।

Verse 33

शौचं स्नानं तपो दानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम् । उपोषणोपस्थ दंडौ दशैते नियमाः स्मृताः

शौच, स्नान, तप, दान, मौन, पूजा, शास्त्राध्ययन, व्रत, उपवास आणि उपस्थ-निग्रह—हे दहा नियम स्मृत आहेत।

Verse 34

कामं क्रोधं मदं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च । अमून्षड्वै रिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत्

काम, क्रोध, मद, मोह, मत्सर आणि लोभ—या सहा शत्रूंना जिंकून मनुष्य सर्वत्र विजयी होतो।

Verse 35

शनैः शनैः स चिनुयाद्धर्मं वल्मीक शृंगवत् । परपीडामकुर्वाणः परलोकसहायिनम्

वारुळाच्या शिखराप्रमाणे कणाकणाने जसा ढिग वाढतो, तसा हळूहळू धर्म साठवावा; आणि परपीडा न करता परलोकात सहाय्य करणारा धर्म वाढवावा।

Verse 36

धर्म एव सहायी स्यादमुत्र न परिच्छदः । पितृ मातृ सुत भ्रातृ योषिद्बंधुजनादिकः

परलोकात धर्मच सहायक असतो, संपत्ती वा परिग्रह नव्हे; तेथे पिता, माता, पुत्र, भाऊ, पत्नी किंवा बंधुजन—कोणीही सोबत जात नाही।

Verse 37

जायते चैकलः प्राणी प्रम्रियेत तथैकलः । एकलः सुकृतं भुंक्ते भुंक्ते दुष्कृतमेकलः

प्राणी एकटाच जन्मतो आणि एकटाच मरतो; एकटाच सुकृताचे फळ भोगतो आणि एकटाच दुष्कृताचे फळ भोगतो।

Verse 38

देहं पंचत्वमापन्नं त्यक्त्वा कौ काष्ठलोष्ठवत् । बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनुव्रजेत्

देह पंचतत्त्वात विलीन झाला की तो काष्ठ किंवा मातीच्या ढेकळासारखा टाकून दिला जातो। आप्तजन विमुख होऊन निघून जातात; पण जाणाऱ्याच्या मागे धर्मच चालतो।

Verse 39

कृती संचिनुयाद्धर्मं ततोऽमुत्र सहायिनम् । धर्मं सहायिनं लब्द्ध्वा संतरेद्दुस्तरं तमः

म्हणून विवेकी पुरुषाने धर्माचा संचय करावा; तोच परलोकात सहाय्यक ठरतो। धर्माला सोबती करून तो दुस्तर तम पार करतो।

Verse 40

संबंधानाचरेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः । अधमानधमांस्त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत्

विवेकी पुरुषाने नेहमी श्रेष्ठांतील श्रेष्ठांशी संग करावा। नीच व अतिनीचांचा त्याग करून आपल्या कुलाला उत्कर्षाकडे न्यावे।

Verse 41

उत्तमानुत्तमानेव गच्छन्हीनांश्च वर्जयन् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवाये न शूद्रताम्

उत्तम व अतिउत्तमांचीच संगत धरून आणि हीनांचा त्याग करून ब्राह्मण श्रेष्ठता प्राप्त करतो; पण विपरीत आचरणाने तो उन्नत होत नाही, अधोगतीला जातो।

Verse 42

अनध्ययनशीलं च सदाचारविलंघिनम् । सालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेंऽतकः

जो ब्राह्मण अध्ययन टाळतो, सदाचाराचे उल्लंघन करतो, आळशी आहे आणि दुष्ट/अशुद्ध अन्नावर जगतो—त्याला अंतक (मृत्यू) जखडतो।

Verse 43

ततोऽभ्यसेत्प्रयत्नेन सदाचारं सदा द्विजः । तीर्थान्यप्यभिलष्यंति सदाचारिसमागमम्

म्हणून द्विजाने सदैव प्रयत्नपूर्वक सदाचाराचे आचरण करावे। तीर्थस्थानेही सदाचारी जनांचा संग व सान्निध्य याची अभिलाषा करतात।

Verse 44

रजनीप्रांतयामार्धं बाह्मः समय उच्यते । स्वहितं चिंतयेत्प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सवर्दा

रात्रीच्या शेवटच्या प्रहराचा उत्तरार्ध ‘ब्रह्ममुहूर्त’ म्हणतात. त्या वेळी ज्ञानी पुरुषाने स्वहिताचे चिंतन करून उठावे व सदैव त्यातच तत्पर राहावे।

Verse 45

गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहांबया । श्रीरंगं श्रीसमेतं तु ब्रह्माण्या कमलोद्भवम्

प्रथम गजास्य (गणेश) यांचे स्मरण करावे, मग अंबेसह ईश (शिव) यांचे। त्यानंतर श्रीसहित श्रीरंग (विष्णु) आणि मग ब्रह्माणीसह कमलोद्भव (ब्रह्मा) यांचे स्मरण करावे।

Verse 46

इंद्रादीन्सकलान्देवान्वसिष्ठादीन्मुनीनपि । गंगाद्याः सरितः सर्वाः श्रीशैलाद्यखिलान्गिरीन्

इंद्रादी सर्व देवांचे, तसेच वसिष्ठादी मुनींचे स्मरण करावे; गंगादी सर्व नद्यांचे आणि श्रीशैलादी सर्व पर्वतांचेही स्मरण करावे।

Verse 47

क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादि सरांसि च । वनानि नंदनादीनि धेनूः कामदुघादिकाः

क्षीरसागरादी सर्व समुद्रांचे, मानसादी सर्व सरोवरांचे; नंदनादी सर्व वनांचे आणि कामधेनूआदी कामदुघा धेनूंचे स्मरण करावे।

Verse 48

कल्पवृक्षादि वृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्या गरुडादीन्पतत्त्रिणः

कल्पवृक्षादि दिव्य वृक्षांचे, धातूंमध्ये सुवर्णाचे, अप्सरांमध्ये उर्वशीचे आणि पक्ष्यांमध्ये गरुडादि महापक्ष्यांचे स्मरण करावे।

Verse 49

नागाश्च शेषप्रमुखान्गजानैरावतादिकान् । अश्वानुच्चैःश्रवो मुख्यान्कौस्तुभादीन्मणीञ्छुभान्

नागांमध्ये शेष, गजांमध्ये ऐरावत, अश्वांमध्ये उच्चैःश्रवा आणि शुभ मण्यांमध्ये कौस्तुभादि रत्नांचे स्मरण करावे।

Verse 50

स्मरेदरुंधतीमुख्याः पतिव्रतवतीर्वधूः । नैमिषादीन्यरण्यानि पुरीः काशीपुरीमुखाः

अरुंधतीमुख्य पतिव्रता वधूंचे, नैमिषादि पवित्र अरण्यांचे आणि काशीपुरीमुख्य पुण्य नगरांचे स्मरण करावे।

Verse 51

विश्वेशादीनि लिंगानि वेदानृक्प्रमुखानपि । गायत्रीप्रमुखान्मंत्रान्योगिनः सनकादिकान्

विश्वेशादि लिंगांचे, ऋग्वेदप्रमुख वेदांचे, गायत्रीप्रमुख मंत्रांचे आणि सनकादि योगींचे स्मरण करावे।

Verse 52

प्रणवादिमहाबीजं नारदादींश्च वैष्णवान् । शिवभक्तांश्च बाणादीन्प्रह्लादादीन्दृढव्रतान्

प्रणव (ॐ) आदि महाबीजाचे, नारदादि वैष्णवांचे, बाणादि शिवभक्तांचे आणि प्रह्लादादि दृढव्रतींचे स्मरण करावे।

Verse 53

वदान्यांश्च दधीच्यादीन्हरिश्चंद्रादि भूपतीन् । जननी चरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोत्तमोत्तमौ

हृदयात जननीच्या परम पावन चरणांचे स्मरण करावे—जे सर्व तीर्थांमध्येही सर्वोत्तम मानले जातात—आणि दधीचि आदि महान दानशूर तसेच हरिश्चंद्र आदि आदर्श राजांचेही स्मरण करावे।

Verse 54

पितरं च गुरूंश्चापि हृदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः । ततश्चावश्यकं कर्तुं नैरृतीं दिशमाश्रयेत्

प्रसन्न बुद्धीने हृदयात पित्याचे व गुरूंचे ध्यान करून, मग आवश्यक कर्म करण्यासाठी नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेचा आश्रय घ्यावा।

Verse 55

ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेन्नगराच्च चतुर्गुणम् । तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा

गावापासून शंभर धनुष्य (अंतर) दूर जावे आणि नगरापासून त्याच्या चौपट. भूमी तृणांनी आच्छादून व डोके वस्त्राने झाकून, यथाविधी प्रवृत्त व्हावे।

Verse 56

कर्णोपवीत्युदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि । विण्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः

दिवसा—आणि दोन्ही संध्याकाळीही—कर्णोपवीत धारण करून उत्तराभिमुख होऊन, मौन पाळत मल-मूत्राचा त्याग करावा. रात्री दक्षिणाभिमुख व्हावे।

Verse 57

न तिष्ठन्नाप्सु नो विप्र गो वह्न्यनिल संमुखः । न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले

हे विप्र, पाण्यात उभा राहून नाही, तसेच गाय, अग्नी किंवा वाऱ्याच्या समोर नाही; नांगराने नुकतीच नांगरलेली जमीन, तसेच रस्ता किंवा लोकवर्दळ असलेल्या ठिकाणीही ते कर्म करू नये।

Verse 58

नालोकयेद्दिशोभागाञ्ज्योतिश्चक्रं नभोमलम् । वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान्

दिशांकडे पाहू नये, तसेच ज्योतींचे मंडळ किंवा निर्मळ आकाश न्याहाळू नये। डाव्या हाताने उपस्थ धरून, प्रयत्नपूर्वक व सावधपणे उठावे।

Verse 59

अथो मृदं समादाय जंतुकर्करवर्जिताम् । विहाय मूषकोत्खातां शौचोच्छिष्टां च नाकुलाम्

नंतर जंतू व खडे नसलेली माती घ्यावी। उंदराने उकरलेली, शौचासाठी आधी वापरलेली, तसेच मुंगूसाच्या बिळातील माती टाळावी।

Verse 60

गुह्ये दद्यान्मृदं चैकां पायौ पंचांबुसां तराः । दश वामकरे चापि सप्त पाणिद्वये मृदः

गुप्तांगावर एकदा माती लावावी, आणि गुदावर पाण्यासह पाचदा। नंतर डाव्या हातावर दहादा, व दोन्ही हातांवर सातदा माती लावावी।

Verse 61

एकैकां पादयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योर्मृदस्तथा । इत्थं शौचं गृही कुर्याद्गंधलेपक्षयावधि

प्रत्येक पायावर एकदा माती लावावी, आणि हातांवर तसेच तीनदा। गृहस्थाने अशा रीतीने शौच करावे, जोपर्यंत दुर्गंध व लेप पूर्ण नष्ट होत नाहीत।

Verse 62

क्रमाद्द्वैगुण्यमेतस्माद्ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु । दिवाविहित शौचस्य रात्रावर्धं समाचरेत्

या शौचमानाचे ब्रह्मचर्य इत्यादी तीन आश्रमांत क्रमाने द्विगुण करावे. आणि रात्री, दिवसा विहित शौचाचे अर्धेच आचरावे.

Verse 63

रुज्यर्धं च तदर्धं च पथि चौरादि बाधिते । तदर्धं योषितां चापि सुस्थे न्यूनं न कारयेत्

रोग झाल्यास, किंवा सामर्थ्याचा अर्धा भागही कमी झाल्यास, अथवा प्रवासात चोर इत्यादींच्या उपद्रवाने बाधा आल्यास, नेमाचा अर्धाच आचरावा. स्त्रियांसाठीही अर्धविधान मान्य आहे; पण निरोगी असता ठरविलेल्यापेक्षा कमी करू नये.

Verse 64

अपि सर्वनदीतोयैर्मृत्कूटैश्चापि गोमयैः । आपादमाचरच्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक्

सर्व नद्यांच्या जलाने, मातीच्या ढेकळांनी व गोमयाने पायापर्यंत शौच केले तरी ज्याचा अंतःभाव दूषित आहे तो खऱ्या शुद्धीचा अधिकारी होत नाही.

Verse 65

अर्चितः सविता सूते सुतान्पशु वसूनि च । व्याधीन्हरेद्ददात्यायुः पूरयेद्वांछितान्यपि

सविता (सूर्य) पूजिला असता पुत्र, पशु व धन देतो; रोगांचा नाश करतो, दीर्घायुष्य प्रदान करतो आणि इच्छित कामनाही पूर्ण करतो.

Verse 66

आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः । सर्वाश्चाहुतयोप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च । प्रागास्य उदगास्योवा सूपविष्टः शुचौ भुवि । उपस्पृशेद्विहीनायां तुषांगारास्थिभस्मभिः

शौचासाठी मातीचे प्रमाण ओलसर धात्री (आवळा) फळाएवढे सांगितले आहे. हेच प्रमाण सर्व आहुत्यांत तसेच चांद्रायण-व्रताच्या ग्रासांतही मानावे. शुद्ध भूमीवर नीट बसून पूर्वमुख किंवा उत्तरमुख होऊन उपस्पर्शन/आचमन करावे; आणि योग्य साधन नसल्यास तूस, कोळसा, अस्थिभस्म किंवा भस्म यांद्वारेही करावे.

Verse 67

अनुष्णाभिरफेनाभिरद्भिर्हृद्गाभिरत्वरः । ब्राह्मणो ब्राह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत्

ब्राह्मणाने घाई न करता, न फार उष्ण, फेसरहित व हृदयापर्यंत पोहोचेल अशा जलाने—ब्राह्मतीर्थाने, दृष्टिने पवित्र केलेल्या जलाचे आचमन करावे.

Verse 68

कंठगाभिर्नृपः शुद्ध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः । स्त्रीशूद्रावास्य संस्पर्शमात्रेणापि विशुद्ध्यतः

कंठापर्यंत जल घेतल्याने राजा शुद्ध होतो; तालूपर्यंत जल घेतल्याने उरू/गुप्तव्याधी शुद्ध होतो. स्त्री व शूद्र तर केवळ मुखस्पर्शमात्रानेही शुद्ध मानले जातात.

Verse 69

शिरः प्रावृत्य कंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि च । अक्षालितपदद्वंद्व आचांतोप्यशुचिर्मतः

डोके किंवा कंठ पाण्यात बुडवला, केस मोकळे ठेवले तरी, जर दोन्ही पाय न धुतले असतील तर आचमन केले तरी तो अशुद्ध मानला जातो.

Verse 70

त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत् । अंगुष्ठमूलदेशेन द्विर्द्विरोष्ठाधरौ स्पृशेत्

शुद्धीसाठी तीनदा पाणी प्यावे; नंतर देहातील रंध्रे/इंद्रिये शुद्ध करावीत. अंगठ्याच्या मुळभागाने वरचा व खालचा ओठ प्रत्येकी दोनदा स्पर्शावा.

Verse 71

अंगुलीभिस्त्रिभिः पश्चात्पुनरास्यं स्पृशेत्सुधीः । तर्जन्यंगुष्ठकोट्या च घ्राणरंध्रे पुनः पुनः

यानंतर सुज्ञाने तीन बोटांनी पुन्हा मुख स्पर्शावा; आणि तर्जनी व अंगठ्याच्या टोकाने नासाछिद्रे वारंवार स्पर्शावीत.

Verse 72

अंगुष्ठानामिकाग्राभ्यां चक्षुः श्रोत्रे पुनः पुनः । कनिष्ठांगुष्ठयोगेन नाभिरंध्रमुपस्पृशेत्

अंगठा व अनामिकेच्या टोकाने डोळे व कान वारंवार स्पर्शावेत; आणि करंगळी व अंगठ्याच्या संयोगाने नाभिरंध्र स्पर्शावा.

Verse 73

स्पृष्ट्वा तलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत् । अंगुल्यग्रैस्तथा स्कंधौ सांबु सर्वत्र संस्पृशेत्

तळहाताने हृदयाला स्पर्श करावा, नंतर सर्व बोटांनी डोक्याला स्पर्श करावा. बोटांच्या टोकांनी खांद्यांना आणि पाण्याने सर्वत्र स्पर्श करावा.

Verse 74

आचांतः पुनराचामेत्कृते रथ्योपसर्पणे । स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम्

एकदा आचमन केल्यावर रस्त्यावर गेल्यास पुन्हा आचमन करावे. स्नान केल्यावर, जेवल्यावर, दूध प्याल्यावर आणि शुभ कार्यांच्या सुरुवातीला आचमन करावे.

Verse 75

सुप्त्वा वासः परीधाय तथा दृष्ट्वाप्यमंगलम् । प्रमादादशुचिं स्पृष्ट्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत्

झोपून उठल्यावर, वस्त्र परिधान केल्यावर, अमंगल पाहिल्यावर किंवा चुकून अशुद्ध स्पर्श झाल्यास दोनदा आचमन केल्याने शुद्धी होते.

Verse 76

अथो मुखविशुद्ध्यर्थं गृह्णीयाद्दंतधावनम् । आचांतोप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम्

यानंतर मुखशुद्धीसाठी दात घासावेत. कारण दात न घासता आचमन केले तरी मनुष्य अशुद्धच राहतो.

Verse 77

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्

प्रतिपदा, अमावस्या, षष्ठी, नवमी आणि रविवारी दातांना काष्ठ (काडी) लावल्यास सात पिढ्यांपर्यंत कुळाचा नाश होतो.

Verse 78

अलाभे दंतकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे । गंडूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये

दंतकाष्ठ मिळाले नाही, किंवा ज्या दिवशी त्याचा निषेध आहे, त्या दिवशी मुखाची पूर्ण शुद्धी होण्यासाठी बारा गंडूष (कुळ्या) कराव्यात।

Verse 79

कनिष्ठाग्र परीमाणं सत्वचं निर्व्रणं ऋजुम् । द्वादशांगुलमानं च सार्धं स्याद्दंतधावनम्

दंतधावनाची काडी कनिष्ठेच्या टोकाएवढी जाडीची, सालासहित, जखम नसलेली व सरळ असावी; आणि तिची लांबी साडेबारा अंगुळ असावी।

Verse 80

एकैकांगुलह्रासेन वर्णेष्वन्येषु कीर्तितम् । आम्राम्रातक धात्रीणां कंकोल खदिरोद्भवम्

इतर वर्णांसाठी लांबीमध्ये प्रत्येकी एक-एक अंगुळ कमी करावी असे सांगितले आहे. योग्य दंतकाष्ठ आंबा, अम्रातक, धात्री (आवळा), तसेच कंकोल व खदिर वृक्षांपासून मिळते।

Verse 81

शम्यपामार्गखर्जूरीशेलुश्रीपर्णिपीलुजम् । राजादनं च नारंगं कषायकटुकंटकम्

शमी, अपामार्ग, खर्जूरी, शेलु, श्रीपर्णी व पीलु यांपासूनही दंतकाष्ठ घ्यावे; तसेच राजादन व नारंग—जे कषाय (कसट) व कटु (तिखट) आणि कण्टकयुक्त असतात।

Verse 82

क्षीरवृक्षोद्भवं वापि प्रशस्तं दंतधावनम् । जिह्वोल्लेखनिकां चापि कुर्याच्चापाकृतिं शुभाम्

क्षीरवृक्षापासून मिळणारे दंतधावनही उत्तम व प्रशंसनीय आहे. तसेच जिह्वोल्लेखनी (जीभ खरवडणी) करावी आणि ती शुभ आकारात घडवावी।

Verse 83

अन्नाद्याय व्यूहध्वं सोमोराजाय मा गमत् । समे मुखं प्रमार्क्ष्यते यशसा च भगेन च

अन्न व पोषणासाठी हा विधी नीट रचा; सोमराज देवतेपासून भरकटू नका. मुख समतेने स्वच्छ केले असता ते यश व सौभाग्याने युक्त होते.

Verse 84

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशु वसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो देहि वनस्पते

हे वनस्पतिनाथा! आम्हांला आयुष्य, बळ, यश व तेज; संतती, पशुधन व संपत्तीही दे. तसेच ब्रह्मज्ञान, प्रज्ञा, मेधा व बुद्धीही आम्हांला प्रदान कर.

Verse 85

मंत्रावेतौ समुच्चार्य यः कुर्याद्दंतधावनम् । वनस्पतिगतः सोमस्तस्य नित्यं प्रसीदति

जो या दोन मंत्रांचे यथाविधि उच्चारण करून दंतधावन करतो, वनस्पतींमध्ये स्थित सोम त्याच्यावर नित्य प्रसन्न राहतो.

Verse 86

मुखे पर्युषिते यस्माद्भवेदशुचिभाग्नरः । ततः कुर्यात्प्रयत्नेन शुद्ध्यर्थं दंतधावनम्

कारण रात्रभर मुख पर्युषित (बासी) झाल्यावर मनुष्य अशुचितेचा भागी होतो; म्हणून शुद्धीसाठी प्रयत्नपूर्वक दंतधावन करावे.

Verse 87

उपवासेपि नो दुष्येद्दंतधावनमंजनम् । गंधालंकारसद्वस्त्रपुष्पमालानुलेपनम्

उपवासातही दंतधावन व अंजन लावणे दोष मानले जात नाही; तसेच सुगंध, अलंकार, स्वच्छ वस्त्रे, पुष्पमाळा व अनुलेपनही दोषरहित आहे.

Verse 88

प्रातःसंध्यां ततः कुर्याद्दंतधावनपूर्विकाम् । प्रातःस्नानं चरित्वा च शुद्धे तीर्थे विशेषतः

त्यानंतर दंतधावन करून प्रातःसंध्या करावी; आणि प्रातःस्नानही करावे—विशेषतः शुद्ध तीर्थस्थानी।

Verse 89

प्रातःस्नानाद्यतःशुद्ध्येत्कायोयं मलिनः सदा । छिद्रितो नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम्

प्रातःस्नान इत्यादी शुद्धीने हा देह शुद्ध होतो; कारण तो सदैव मलिन असून नऊ छिद्रांनी छिद्रित होऊन दिवसरात्र सतत स्रवतो।

Verse 90

उत्साह मेधा सौभाग्य रूप संपत्प्रवर्तकम् । मनः प्रसन्नताहेतुः प्रातःस्नानं प्रशस्यते

प्रातःस्नान प्रशंसनीय आहे—ते उत्साह, मेधा, सौभाग्य, रूप व संपत्ती वाढवते आणि मनःप्रसन्नतेचे कारण ठरते।

Verse 91

प्रस्वेद लालाद्याक्लिन्नो निद्राधीनो यतो नरः । प्रातःस्नानात्ततोर्हः स्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिषु

कारण मनुष्य घाम व लाळ इत्यादींनी ओलसर होतो आणि निद्रेच्या अधीन असतो; म्हणून प्रातःस्नानानंतर तो मंत्र, स्तोत्र, जप इत्यादींस योग्य ठरतो।

Verse 92

प्रातःप्रातस्तु यत्स्नानं संजाते चारुणोदये । प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविघातकृत्

दररोज प्रातः, सुंदर अरुणोदय झाल्यावर जे स्नान केले जाते, ते प्राजापत्य-व्रतासमान म्हणतात; ते महापापांचा नाश करते।

Verse 93

प्रातःस्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव च । अशुचित्वं च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति

प्रातःस्नानाने पाप, अलक्ष्मी व ग्लानी दूर होते; अशुचिता व दुःस्वप्न नष्ट होऊन तृप्ती व पुष्टी प्राप्त होते।

Verse 94

नोपसर्पंति वै दुष्टाः प्रातःस्नायिजन क्वचित् । दृष्टादृष्टफलं यस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत्

जो प्रातःस्नान करतो त्याच्याजवळ दुष्ट कधीही येत नाहीत; कारण प्रातःस्नानाने दृष्ट व अदृष्ट असे दोन्ही फल मिळते, म्हणून ते आचरावे।

Verse 95

प्रसंगतः स्नानविधिं वक्ष्यामि कलशोद्भव । विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नानाच्छतगुणोत्तरम्

आता प्रसंगानुसार, हे कलशोद्भव, मी स्नानविधी सांगतो; कारण विधिपूर्वक केलेले स्नान इतर स्नानापेक्षा शतगुण अधिक फलदायी असे म्हणतात।

Verse 96

विशुद्धां मृदमादाय बर्हींषि तिल गोमयम् । शुचौ देशे परिस्थाप्य त्वाचम्य स्नानमाचरेत्

शुद्ध माती, कुश, तीळ व गोमय घेऊन, स्वच्छ स्थानी ठेवून, आचमन करून मग स्नान करावे।

Verse 97

उपग्रही बद्धशिखो जलमध्ये समाविशेत् । उरुं हीति मंत्रेण तोयमावर्त्य सृष्टितः

उपवस्त्र नीट परिधान करून, शिखा बांधून, पाण्याच्या मध्यभागी प्रवेश करावा; ‘उरुं हीति’ मंत्राने विधिपूर्वक जल आवर्तित करावे।

Verse 98

ये ते शतं ततो जप्त्वा तोयस्यामंत्रणाय च । सुमित्रिया नो मंत्रेण पूर्वं कृत्वा जलांजलिम् । क्षिपेद्द्वेष्यं समुद्दिश्य जपन्दुर्मित्रिया इति

जलाच्या आमंत्रण/अभिमंत्रणासाठी ‘ये ते शतं’ हा मंत्र शंभर वेळा जपून, प्रथम ‘सुमित्रिया नो’ मंत्राने जलांजली करून, द्वेष्य शत्रूला उद्देशून ‘दुर्मित्रिया’ असे जपत ते जल दूर क्षेपावे।

Verse 99

इदं विष्णुरिमं जप्त्वा लिंपेदंगानि मृत्स्नया । मृदैकया शिरः क्षाल्य द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि

‘इदं विष्णुः’ हा मंत्र जपून शुद्धीची माती अंगांना लावावी; एक भाग मातीने शिर धुवावे, आणि दोन भागांनी नाभी व तिच्या वरचा भाग शुद्ध करावा।

Verse 100

नाभेरधस्तु तिसृभिः पादौ षड्भिर्विशोधयेत् । मज्जेत्प्रवाहाभिमुख आपो अस्मानिमं जपन्

नाभीखाली तीन भाग मातीने शुद्धी करावी व पायांना सहा भागांनी विशुद्ध करावे। नंतर प्रवाहाकडे तोंड करून ‘आपो अस्मान्’ मंत्र जपत जपत पाण्यात निमज्जन करावे।

Verse 110

प्रणवं त्रिर्जपेद्वापि विष्णुं वा संस्मरेत्सुधीः । स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृह्णीयाद्धौतवाससी । आचम्य च ततः कुर्यात्प्रातःसंध्यां कुशान्विताम् । यो न संध्यामुपासीत ब्राह्मणो हि विशेषतः

सुधी पुरुषाने प्रणवाचा त्रिवार जप करावा किंवा विष्णूचे स्मरण करावे। असे स्नान करून वस्त्र पिळून धुतलेले वस्त्र परिधान करावे। नंतर आचमन करून कुशासहित प्रातःसंध्या करावी। विशेषतः जो ब्राह्मण संध्योपासना करीत नाही तो कर्तव्यच्युत ठरतो।

Verse 120

एकं संभोज्य विधिवद्ब्राह्मणं यत्फलं लभेत् । प्राणायामैर्द्वादशभिस्तत्फलं श्रद्धयाप्यते

विधिपूर्वक एका ब्राह्मणाला भोजन घातल्याने जे पुण्यफळ मिळते, तेच फळ श्रद्धेने केलेल्या बारा प्राणायामांनीही प्राप्त होते।

Verse 130

गृहाद्बहुगुणा यस्मात्संध्या बहिरुपासिता । गायत्र्यभ्यासमात्रोपि वरं विप्रो जितेंद्रियः

घरात केलेल्या उपासनेपेक्षा घराबाहेर केलेली संध्या-उपासना अनेकपटीं फलदायी आहे; म्हणून जितेंद्रिय ब्राह्मणासाठी गायत्रीचा केवळ अभ्यासही श्रेष्ठ ठरतो।

Verse 140

नक्तं दिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः । शतशोपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिता

रात्रंदिवस पाण्यात बुड्या मारूनही जर कैवर्त (मच्छीमार) पावन होत नाहीत, तर इतरांचे काय? अंतःकरणाचा भाव दूषित असेल तर शंभरदा स्नान करूनही शुद्धता येत नाही।

Verse 150

इमं मंत्रं ततश्चोक्त्वा कुर्यादाचमनं द्विजः । आचार्याः केचिदिच्छंति शाखाभेदेन चापरे

हा मंत्र उच्चारून द्विजाने आचमन करावे. काही आचार्य अशीच पद्धत मानतात, तर काही जण वेदशाखांच्या भेदानुसार वेगळी विधी सांगतात।

Verse 160

सहस्रकृत्वो गायत्र्याः शतकृत्वोथवा पुनः । दशकृत्वोथ देव्यैव कुर्यात्सौरीमुपस्थितिम्

गायत्रीचा सहस्र वेळा—किंवा शंभर वेळा, अथवा पुन्हा दहा वेळा—जप करून, त्या देवी गायत्रीलाच साधन मानून सूर्याची ‘सौरी उपस्थिति’ उपासना करावी।

Verse 170

अन्वारब्धेन सव्येन तर्पयेत्षड्विनायकान् । ब्रह्मादीनखिलान्देवान्मरीच्यादींस्तथा मुनीन्

सव्योपवीत पद्धतीने (यज्ञोपवीत डाव्या बाजूस योग्य रीतीने ठेवून) षड्विनायकांना तर्पण द्यावे; तसेच ब्रह्मा आदि सर्व देवांना आणि मरीचि आदि मुनींनाही तर्पण करावे।

Verse 180

उदीरतामगिंरस आयंतुन इतीष्यते । ऊर्जं वहंती पितृभ्यः स्वधायिभ्यस्ततः पठेत्

त्यानंतर विधिपूर्वक ‘उदीरताम्…’ असा आरंभ असलेला वैदिक मंत्र जपावा; मग स्वधाभागी पितरांसाठी ‘ऊर्जं वहंती…’ मंत्र पठावा।

Verse 190

अध्यापयेच्छुचीञ्शिष्यान्हितान्मेधासमन्वितान् । उपेयादीश्वरं चैव योगक्षेमादि सिद्धये

शुचि, हितैषी व मेधासंपन्न शिष्यांना अध्यापन करावे; तसेच योग, क्षेम (रक्षा) इत्यादी सिद्धींसाठी ईश्वराची शरण/समीप जावे।

Verse 200

ओंभूर्भुवःस्वःस्वाहेति विप्रो दद्यात्तथाहुतिम् । तथा देवकृतस्याद्या जुहुयाच्च षडाहुतीः

‘ॐ भूर्भुवःस्वः स्वाहा’ असे उच्चारून ब्राह्मणाने आहुती द्यावी; तसेच ‘देवकृत’ विधीत सांगितलेल्या पहिल्या आहुतीपासून आरंभ करून सहा आहुती द्याव्यात।

Verse 210

प्रतिगृह्णंत्विमं पिंडं काका भूमौ मयार्पितम् । द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ

भूमीवर माझ्याकडून अर्पिलेला हा पिंड कावळ्यांनी स्वीकारावा; तसेच वैवस्वत (यम) कुलोत्पन्न श्याम व शबल असे ते दोन श्वान तृप्त होवोत।

Verse 220

विधायान्नमनग्नं तदुपरिष्टादधस्तथा । आपोशनविधानेन कृत्वाश्नीयात्सुधीर्द्विजः

अग्निदोषरहित शुद्ध अन्न विधीनुसार वर-खाली मांडून, सुबुद्धी द्विजाने ‘आपोशन’ विधी करून मगच भोजन करावे।

Verse 230

अंगुष्ठमात्रः पुरुषस्त्वंगुष्ठं च समाश्रितः । ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक्

अंगठ्याएवढा तो पुरुष, जो अंगठ्यातच आश्रित आहे—तोच सर्व जगाचा ईश्वर, प्रभू व विश्वपालक; अशा स्मरण-साधनेने तो प्रसन्न होतो.

Verse 240

अग्निश्चेति च मंत्रेण विधायाचमने सुधीः । पश्चिमास्यो जपेत्तावद्यावन्नक्षत्रदर्शनम्

‘अग्निश्च…’ या मंत्राने आचमन करून, सुधी साधक पश्चिमाभिमुख होऊन नक्षत्रदर्शन होईपर्यंत जप करीत राहावा.

Verse 243

उद्देशतः समाख्यातो ह्येष नित्यतमो विधिः । इत्थं समाचरन्विप्रो नावसीदति कर्हिचित्

हा अत्यंत नित्य नियम संक्षेपाने सांगितला आहे. जो ब्राह्मण असे आचरण करतो, तो कधीही आपत्तीत पडत नाही.