Adhyaya 17

Verse 1

शिवशर्मोवाच । शुक्रसंबंधिनी देवौ कथा श्रावि मया शुभा । यस्याः श्रवणमात्रेण प्रीणिते श्रवणे मम

शिवशर्मा म्हणाला—हे देवि! शुक्राशी संबंधित ही शुभ कथा मी सांगितली; तिचे केवळ श्रवण होताच, ऐकत असतानाच माझे हृदय आनंदित होते।

Verse 2

कस्य पुण्यनिधेर्लोकः शोकहृत्त्वेष निर्मलः । एतदाख्यातुमुद्युक्तौ भवंतौ भवतां मम

हे पुण्यनिधी दोघांनो! शोक हरून टाकणारा हा निर्मळ लोक कोणाचा आहे? कृपा करून हे मला स्पष्ट सांगण्यासाठी तुम्ही दोघेही उद्यत व्हा।

Verse 3

धयित्वा श्रोत्रपात्राभ्यां वाणीममृतरूपिणीम् । न तृप्तिमधिगच्छामि भवन्मुखसुखोद्गताम्

कानरूपी पात्रांनी मी तुमची अमृतस्वरूप वाणी पिली; तुमच्या मुखातून मधुरपणे जी प्रवाहित होते—तरीही मला तृप्ती लाभत नाही।

Verse 4

गणावूचतुः । लोहितांगस्य लोकोयं शिवशर्मन्निबोध ह । उत्पत्तिं चास्य वक्ष्यावो भूसुतोयं यथाभवत्

गण म्हणाले—हे शिवशर्मन्, जाणून घे; हा लोक लोहिताङ्गाचा आहे. याची उत्पत्तीही आम्ही सांगू आणि हा कसा भूमीचा पुत्र झाला तेही।

Verse 5

पुरा तपस्यतः शंभोर्दाक्षायण्या वियोगतः । भालस्थलात्पपातैकः स्वेदबिंदुर्महीतले

पूर्वी, दाक्षायणीच्या वियोगाने शंभू तप करीत असता, त्यांच्या कपाळावरून घामाचा एक थेंब भूमीतलावर पडला।

Verse 6

ततः कुमारः संजज्ञे लोहितांगो महीतलात् । स्नेहसंवर्धितः सोथ धात्र्या धात्रीस्वरूपया

त्यानंतर भूमीतलातून लोहिताङ्ग नावाचा कुमार जन्मला. मग धात्रीस्वरूप धात्रीने (पृथ्वीने) स्नेहाने त्याचे पालनपोषण केले।

Verse 7

माहेय इत्यतः ख्यातिं परामेष गतः सदा । ततस्तेपे तपोत्युग्रमुग्रपुर्यां पुरानघ

म्हणून तो सदैव ‘माहेय’ या नावाने परम कीर्तीला पोहोचला. नंतर, हे निष्पाप, त्याने उग्रपुरीत अत्यंत उग्र तप केले.

Verse 8

असिश्च वरणा चापि सरितौ यत्र शोभने । द्युनद्योत्तरवाहिन्या मिलितेऽत्र जगद्धिते

येथे या शोभन स्थानी जिथे असी व वरणा या नद्या आहेत, तेथेच उत्तरवाहिनी दिव्य नदीशी त्यांचा संगम होतो—जो जगत्कल्याणासाठी आहे.

Verse 9

सर्वगोपि हि विश्वेशो यत्र नित्यं प्रकाशते । मुक्तये सर्वजंतूनां कालोज्ज्ञित स्ववर्ष्मणाम्

तेथे सर्वांपासून गुप्त असूनही विश्वेश्वर नित्य प्रकाशमान आहेत; काळाने जिंकलेल्या देहधारी सर्व जीवांना ते मुक्ती देतात.

Verse 10

अमृतं हि भवंत्येव मृता यत्र शरीरिणः । अनुग्रहं समासाद्य परं विश्वेश्वरस्य ह

खरोखरच त्या स्थानी देहधारी मरण पावले तरी अमर होतात, कारण त्यांना भगवान विश्वेश्वरांची परम कृपा प्राप्त होते.

Verse 11

अपुनर्भवदेहास्ते येऽविमुक्रेतनुत्यजः । विना सांख्येन योगेन विना नानाव्रतादिभिः

जे अविमुक्तात देहत्याग करतात, त्यांना पुनर्जन्मरहित देह प्राप्त होतो—सांख्याविना, योगाविना, आणि नानाव्रतादिविना.

Verse 12

संस्थाप्य लिंगं विधिना स्वनाम्नांगारकेश्वरम् । पांचमुद्रे महास्थाने कंबलाश्वतरोत्तरे

विधिपूर्वक लिंगाची स्थापना करून त्याने आपल्या नावावरून त्याचे नाव ‘अंगारकेश्वर’ असे ठेवले। पाञ्चमुद्रा नावाच्या महास्थानी, कंबलाश्वतराच्या उत्तरेस ते प्रतिष्ठित झाले।

Verse 13

ज्वलदंगारवत्तेजो यावत्तस्यशरीरतः । विनिर्ययौ तपस्तावत्तेन तप्तं महात्मना

त्याच्या शरीरातून जळत्या अंगारासारखे तेज बाहेर पडत राहिले। जितका काळ ती दाहक प्रभा निघत होती, तितकाच काळ तो महात्मा तपश्चर्येत दग्ध झाल्यासारखा राहिला।

Verse 14

ततोंगारक नाम्ना स सर्वलोकेषु गीयते । तस्य तुष्टो महादेवो ददौ ग्रहपदं महत्

म्हणून तो ‘अंगारक’ या नावाने सर्व लोकांत गाजला. त्याच्यावर प्रसन्न होऊन महादेवांनी त्याला ग्रहदेवतेचे महान पद प्रदान केले.

Verse 15

अंगारक चतुर्थ्यां ये स्नात्वोत्तरवहांभसि । अभ्यर्च्यांगारकेशानं नमस्यंति नरोत्तमाः

अंगारक चतुर्थीच्या दिवशी जे श्रेष्ठ पुरुष उत्तरवाहा प्रवाहाच्या जलात स्नान करून अंगारकेशाचे पूजन करतात व भक्तिभावाने नमस्कार करतात—

Verse 16

न तेषां ग्रहपीडा च कदाचित्क्वापि जायते । अंगांरकेन संयुक्ता चतुर्थी लभ्यते यदि

त्यांना कधीही, कुठेही ग्रहपीडा होत नाही—जर चतुर्थी अंगारक (मंगळ) संयोगाने प्राप्त झाली तर.

Verse 17

उपरागसमं पर्व तदुक्तं कालवेदिभिः । तस्यां दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्

कालवेत्त्यांनी हे पर्व ग्रहणसम मानले आहे। त्या दिवशी केलेले दान, होम व जप—हे सर्व अक्षय फल देणारे होते.

Verse 18

श्रद्धया श्राद्धदा ये वै चतुर्थ्यंगारयोगतः । तेषां पितॄणां भविता तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी

जे श्रद्धेने अङ्गारकयोगयुक्त चतुर्थीस श्राद्ध देतात, त्यांच्या पितरांना बारा वर्षे तृप्ती प्राप्त होते.

Verse 19

अंगारकचतुर्थ्यां तु पुरा जज्ञे गणेश्वरः । अतएव तु तत्पर्व प्रोक्तं पुण्यसमृद्धये

पूर्वी अङ्गारक-चतुर्थीस गणेश्वरांचा जन्म झाला; म्हणूनच पुण्यसमृद्धीसाठी ते पर्व सांगितले आहे.

Verse 20

एकभक्तव्रती तत्र संपूज्य गणनायकम् । किंचिद्दत्त्वा तमुद्दिश्य न विघ्नैरभिभूयते

तेथे जो एकभक्त-व्रत करून गणनायकाचे विधिपूर्वक पूजन करतो आणि त्यांना उद्देशून थोडेसे दान देतो, तो विघ्नांनी पराभूत होत नाही.

Verse 21

अंगारेश्वर भक्ता ये वाराणस्यां नरोत्तमाः । तेऽस्मिन्नंगारके लोके वसंति परमर्द्धयः

वाराणसीतील जे नरश्रेष्ठ अङ्गारेश्वराचे भक्त आहेत, ते परम समृद्धीने युक्त होऊन या अङ्गारक-लोकी वास करतात.

Verse 22

अगस्त्य उवाच । इत्थं कथयतोरेव रम्यां पुण्यवतीं कथाम् । भगवद्गणयोः प्राप नेत्रातिथ्यं गुरोः पुरी

अगस्त्य म्हणाले—ते दोघेही अशी रम्य व पुण्यदायिनी कथा सांगत असतानाच गुरूची पुरी, पवित्र काशी, भगवंताच्या गणांच्या दृष्टीस पडली आणि त्यांच्या नेत्रांना जणू अतिथ्य लाभले।

Verse 23

नेत्रानंदकरीं दृष्ट्वा शिवशर्माऽथ तां पुरीम् । पप्रच्छाचार्यवर्यस्य कस्येयं पूरनुत्तमा

नेत्रांना आनंद देणारी ती नगरी पाहून शिवशर्मा तेव्हा श्रेष्ठ आचार्यांना विचारू लागला—“ही अनुपम पुरी कोणाची आहे?”

Verse 24

गणावूचतुः । सखे सुखं समाख्यावो नानाख्येयं तवाग्रतः । अध्वखेदापनोदाय पुनरस्याः पुरः कथाम्

गण म्हणाले—“सखा, आम्ही आनंदाने तुझ्यासमोर सांगू, जे सांगण्यास योग्य आहे। प्रवासाचा थकवा घालवण्यासाठी या पुरीची कथा पुन्हा ऐक—जशी आम्ही सांगतो.”

Verse 25

विधेर्विधित्सतः पूर्वं त्रिलोकीरचनां मुदा । आविरासुः सुताः सप्त मानसाः स्वस्यसंनिभाः

विधात्याने आनंदाने त्रिलोकीची रचना करावी अशी इच्छा केली, तेव्हा सृष्टीच्या आरंभीपूर्वीच त्याच्यासारखे सात मानसपुत्र प्रकट झाले।

Verse 26

मरीच्यत्र्यंगिरो मुख्याः सर्वे सृष्टिप्रवर्तकाः । प्रजापतेरंगिरसस्तेष्वभूद्देवसत्तमः

त्यांच्यात मरीचि, अत्रि आणि अंगिरा हे प्रमुख होते—सर्वे सृष्टीचे प्रवर्तक. आणि प्रजापती अंगिरापासून त्यांच्यात एक देवसत्तम, म्हणजे श्रेष्ठ देवतुल्य, उत्पन्न झाला।

Verse 27

सुतश्चांगिरसो नाम बुद्ध्या विबुधसत्तमः । शांतो दांतो जितक्रोधो मृदुवाङ्निर्मलाशयः

त्यांचा पुत्र आंगिरस नावाचा होता; बुद्धीने तो विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ होता. तो शांत, संयमी, क्रोधजयी, मृदुभाषी आणि निर्मळ अंतःकरणाचा होता.

Verse 28

वेदवेदार्थतत्त्वज्ञः कलासु कुशलोऽमलः । पारदृश्वा तु सर्वेषां शास्त्राणां नीतिवित्तमः

तो वेद व वेदार्थाचा तत्त्वज्ञ होता; कलांमध्ये कुशल व निर्मळ होता. सर्व शास्त्रांचा मर्म त्याने जाणला होता आणि नीति-धर्मज्ञानात तो अग्रगण्य होता.

Verse 29

हितोपदेष्टा हितकृदहितात्यहितः सदा । रूपवाञ्छीलसंपन्नो गुणवान्देशकालवित्

तो हिताचा उपदेश करणारा, हितकर्म करणारा आणि अहितापासून सदैव दूर राहणारा होता. तो रूपवान, शीलसंपन्न, गुणवान आणि देश-काल जाणणारा आदर्श पुरुष होता.

Verse 30

सर्वलक्षणसंभार संभृतो गुरुवत्सलः । तताप तापसीं वृत्तिं काश्यां स महतीं दधत

तो सर्व शुभलक्षणांनी युक्त आणि गुरूप्रति वात्सल्यपूर्ण होता. काशीत त्याने तपस्व्याची उच्च वृत्ती धारण करून महान तप आचरले.

Verse 31

महल्लिंगं प्रतिष्ठाप्य शांभवं भूरिभावनः । अयुतं शरदां दिव्यं दिव्यतेजा महातपाः

दिव्य तेजाने दीप्त असा तो महातपस्वी, बहुजनांचा उपकारकर्ता होऊन, शांभव महालिंगाची प्रतिष्ठा करून गेला. आणि दहा हजार दिव्य शरद्‌ऋतूंपर्यंत त्याने घोर तप केले.

Verse 32

ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वेशो विश्वभावनः । आविर्भूय ततो लिंगान्महसां राशिरब्रवीत्

तेव्हा विश्वाचा स्वामी, विश्वभावन भगवान् विश्वेश्वर प्रसन्न झाला। त्या लिंगातून तेजाच्या राशीसारखा प्रकट होऊन प्रभू बोलला।

Verse 33

प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते । इति शंभुं समालोक्य तुष्टावेति स हृष्टवान्

“मी प्रसन्न आहे; तुझ्या मनात जो वर आहे तो सांग.” असे म्हणत शंभूकडे पाहून तो हर्षित होऊन स्तुती करू लागला।

Verse 34

आंगिरस उवाच । जय शंकर शांत शशांकरुचे रुचिरार्थद सर्वद सर्वशुचे । शुचिदत्त गृहीत महोपहृते हृतभक्तजनोद्धततापतते

आंगिरस म्हणाला—जय जय शंकर! तू शांतिस्वरूप, चंद्रकिरणांसारखा कांतिमान; रम्य अर्थांचा दाता, सर्वद, सर्वशुद्ध. शुद्ध भावाने अर्पिलेली महान् भेट तू स्वीकारतोस आणि भक्तजनांचा उग्र ताप तू हरतोस।

Verse 35

ततसर्वहृदंबर वरदनते नतवृजिनमहावन दाहकृते । कृतविविधचरित्रतनोसुतनो तनुविशिखविशोषणधैर्यनिधे

हे वरद! तू सर्व हृदयांचा अंतराकाश आहेस; नतमस्तकांच्या पापरूपी महावनाला दग्ध करणारा. तुझ्या देहातून विविध दिव्य चरित्रे प्रकटतात; हे धैर्यनिधे, तू कामाच्या सूक्ष्म बाणांना शोषून टाकतोस।

Verse 36

निधनादि विवर्जितकृतनतिकृत्कृतिविहितमनोरथपन्नगभृत् । नगभर्तृसुतार्पितवामवपुः स्ववपुःपरिपूरितसर्वजगत्

तू निधनादी बंधनांपासून रहित; अर्पिलेल्या नमस्काराला फलदायी करणारा; पुण्यकर्मांनी घडलेल्या मनोरथांना पूर्ण करणारा; नागधारी आहेस. पर्वतराजकन्येला तू वामांग अर्पिले, तरीही आपल्या स्वरूपाने सर्व जगत् परिपूर्ण करतोस।

Verse 37

त्रिजगन्मयरूपविरूपसुदृग्दृगुदंचनकुंचन कृतहुतभुक् । भवभूतपतेप्रमथैकपते पतितेष्वपिदत्तकरप्रसृते

हे त्रिजगन्मय-रूपा! अद्भुत दृष्टीने सर्वांना उन्नत व संयमित करणाऱ्या, यज्ञाग्नीने सेविलेल्या! हे भव-भूतपते, प्रमथांचा एकमेव अधिपती—पतितांवरही करुणेचा हात पसरविणाऱ्या, तुला नमस्कार।

Verse 38

प्रसूताखिलभूतलसंवरणप्रणवध्वनिसौधसुधांशुधर । वरराजकुमारिकया परया परितः परितुष्ट नतोस्मि शिव

हे शिव! तू सर्व लोकांना उत्पन्न करून त्यांना आवृत करतोस; तू चंद्रधारी आहेस, तुझे धाम प्रणव ‘ॐ’च्या नादाने निनादते. परम राजकन्या (देवी)ने सर्व बाजूंनी परितुष्ट—मी तुला नमस्कार करतो।

Verse 39

शिवदेव गिरीश महेश विभो विभवप्रद गिरिश शिवेशमृड । मृडयोडुपतिध्र जगत्त्रितयं कृतयंत्रणभक्तिविघातकृताम्

हे शिवदेवा! हे गिरीश, महेश, सर्वव्यापी विभू; वैभवदाता; हे गिरिश, शिवेचा स्वामी, मृड! हे चंद्रधरा—त्रैलोक्याचे कल्याण कर आणि भक्तीला अडथळा आणणारे बंधन नष्ट कर।

Verse 40

न कृतांत त एष बिभेभि हरप्रहराशु महाघममोघमते । नमतांतरमन्यदवैनि शिवं शिवपादनतेः प्रणतोस्मि ततः

याला मृत्यूचे भय नाही; कारण हे हर! तुझा शीघ्र प्रहार महापापाचा नाश करतो—हे अमोघमते. नतमस्तकांसाठी शिवापेक्षा श्रेष्ठ आश्रय मला माहीत नाही; म्हणून ज्याच्या चरणांशी मी नतमस्तक, त्याला मी साष्टांग प्रणाम करतो।

Verse 41

विततेऽत्र जगत्यखिलेऽघहरं हर तोषणमेव परं गुणवन् । गुणहीनमहीन महावलयं प्रलयांतकमीश नतोस्मि ततः

या विस्तीर्ण जगतात, हे हर! सर्व पाप हरून नेणाऱ्या तुला प्रसन्न करणे हेच गुणवानांचे परम कल्याण आहे. हे ईश! गुण नसले तरी तू क्षीण होत नाहीस; तू महान आवर्त-वर्तुळ आहेस, प्रलयाचा अंत करणारा—म्हणून मी तुला नमस्कार करतो।

Verse 42

इति स्तुत्वा महादेवं विररामांगिरः सुतः । व्यतरच्च महेशानः स्तुत्या तुष्टो वरान्बहून्

अशा रीतीने महादेवाची स्तुती करून आंगिरसपुत्र थांबला. स्तुतीने संतुष्ट झालेल्या महेशान (शिव) यांनी त्याला अनेक वर दिले.

Verse 43

श्रीमहादेव उवाच । बृहता तपसानेन बृहतां पतिरेध्यहो । नाम्ना बृहस्पतिरिति ग्रहेष्वर्च्योभव द्विज

श्रीमहादेव म्हणाले—या महान तपाने तू ‘बृहत्तमांचा अधिपती’ हो. आणि ‘बृहस्पति’ या नावाने, हे द्विजा, ग्रहांमध्ये पूज्य हो.

Verse 44

अस्माल्लिंगार्चनान्नित्यं जीवभूतोसि मे यतः । अतो जीव इति ख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यसि

या नित्य लिंगपूजनामुळे तू माझ्याच प्राणासारखा झाला आहेस; म्हणून ‘जीव’ या नावाने तू त्रिलोकीत प्रसिद्ध होशील.

Verse 45

वाचां प्रपंचैश्चतुरैर्निष्प्रपंचो यतः स्तुतः । अतो वाचां प्रपंचस्य पतिर्वाचस्पतिर्भव

निष्प्रपंच परमेश्वराची तू वाणीच्या चार कुशल प्रकारांनी स्तुती केलीस; म्हणून वाणीच्या प्रपंचाचा अधिपती—‘वाचस्पती’—हो.

Verse 46

अस्य स्तोत्रस्य पठनादपि वागुदियाच्च यम् । तस्य स्यात्संस्कृता वाणी त्रिभिर्वर्षैस्त्रिकालतः

या स्तोत्राचे पठण केवळ केले तरी ज्याची वाणी प्रकट होते, त्याची वाणी त्रिकाळ अभ्यासाने तीन वर्षांत संस्कृत व परिष्कृत होते.

Verse 47

समुत्पन्ने महाकार्ये न स बुद्ध्या प्रहीयते । यः पठिष्यत्यदः स्तोत्रं वायव्याख्यं दिनेदिने

महान कार्य उद्भवल्यावर जो मनुष्य ‘वायव्य’ नावाचे हे स्तोत्र दररोज पठण करतो, तो कधीही विवेकबुद्धीपासून वंचित होत नाही.

Verse 48

अस्यस्तोत्रस्य पठनान्नियतं मम संनिधौ । न दुर्वृत्तौ प्रवृत्तिः स्यादविवेकवतां नृणाम्

या स्तोत्राच्या पठनाने मनुष्य निश्चयाने माझ्या सन्निधीत राहतो; विवेकहीन पुरुषही दुर्वर्तनात प्रवृत्त होत नाहीत.

Verse 49

अदः स्तोत्रं पठञ्जंतुर्जातुपीडां ग्रहोद्भवाम् । न प्राप्स्यति ततो जप्यमिदं स्तोत्रं ममाग्रतः

जो प्राणी हे स्तोत्र पठतो, त्याला कधीही ग्रहजन्य पीडा होत नाही; म्हणून माझ्या समोर या स्तोत्राचा जप करावा.

Verse 50

नित्यं प्रातः समुत्थाय यः पठिष्यति मानवः । इमां स्तुतिं हरिष्येऽहं तस्य बाधाः सुदारुणाः

जो मनुष्य नित्य सकाळी उठून ही स्तुती पठतो, त्याच्या अतिभयंकर बाधा मी या स्तोत्राने दूर करीन.

Verse 51

त्वत्प्रतिष्ठितलिंगस्य पूजां कृत्वा प्रयत्नतः । इमां स्तुतिमधीयानो मनोवांछामवाप्स्यति

तुझ्या द्वारा प्रतिष्ठित लिंगाची प्रयत्नपूर्वक पूजा करून, जो ही स्तुती अध्ययन/पठण करतो, तो मनोवांछित फल प्राप्त करतो.

Verse 52

इति दत्त्वा वराञ्छंभुः पुनर्ब्रह्माणमाह्वयत् । सेंद्रान्देवगणान्सर्वान्सयक्षोरगकिन्नरान्

अशा रीतीने वर देऊन शंभूने पुन्हा ब्रह्मदेवांना आवाहन केले—इंद्रासह सर्व देवगणांना, तसेच यक्ष, नाग आणि किन्नरांनाही।

Verse 53

तानागतान्समालोक्य शिवो व्रह्माणमब्रवीत् । विधेविधेहि मद्वाक्यादमुं वाचस्पतिं मुनिम्

ते सर्व आलेले पाहून शिव ब्रह्मदेवांना म्हणाले—“हे विधाते, माझ्या वचनानुसार या वाचस्पति मुनीस विधिपूर्वक नियुक्त कर।”

Verse 54

गुरुं सर्वसुरेंद्राणां परितः स्वगुणैर्गुरुम् । अभिषिंच विधानेन देवाचार्य पदे मुदे

“जो सर्व सुरेंद्रांचा गुरु आहे आणि स्वगुणांनीही गुरुत्वास पात्र आहे—त्याचा विधिपूर्वक अभिषेक करून आनंददायी देवाचार्यपदी प्रतिष्ठा कर।”

Verse 55

अतीव धिषणाधीशो ममप्रीतोभविष्यति । महाप्रसाद इत्याज्ञां शिरस्याधाय तत्क्षणात्

“बुद्धीचा अधीश्वर माझ्यावर अत्यंत प्रसन्न होईल।” ही आज्ञा ‘महाप्रसाद’ मानून त्याने तत्क्षणी ती शिरसावंद्य केली।

Verse 56

सुरज्येष्ठः सुराचार्यं चकारांगिरसं तदा । देवदुंदुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः

तेव्हा देवांतील श्रेष्ठाने आंगिरस (बृहस्पती) यास देवाचार्य केले। देवदुंदुभी निनादल्या आणि अप्सरांचे गण नाचू लागले।

Verse 57

गुरुपूजां व्यधुः सर्वे गीर्वाणा मुदिताननाः । अभिषिक्तो वसिष्ठाद्यैर्मंत्रपूतेन वारिणा

सर्व देवांनी आनंदित मुखाने गुरुपूजा केली. वसिष्ठ आदींनी मंत्रपवित्र जलाने त्यांचा अभिषेक केला.

Verse 58

पुनरन्यं वरं प्रादाद्गिरीशः पतये गिराम् । शृण्वांगिरस धर्मात्मन् देवेज्यकुलनंदन

पुन्हा गिरीशाने वाणीच्या स्वामीला आणखी एक वर दिला— “ऐक, हे आंगिरस, हे धर्मात्मा, देवयाजककुलनंदना!”

Verse 59

भवतास्थापितं लिंगं सुबुद्धिपरिवर्धनम् । बृहस्पतीश्वर इति ख्यातं काश्यां भविष्यति

तुझ्या स्थापिलेल्या या लिंगामुळे सुबुद्धी वाढेल. काशीत ते ‘बृहस्पतीश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.

Verse 60

गुरुपुष्यसमायोगे लिंगमेतत्समर्च्य च । यत्करिष्यंति मनुजास्तत्सिद्धिमधियास्यति

गुरु-पुष्य योगाच्या वेळी या लिंगाची पूजा केली तर मनुष्य जे काही करील ते कार्य सिद्धीस जाईल.

Verse 61

बृहस्पतीश्वरं लिंगं मया गोप्यं कलौ युगे । अस्य संदर्शनादेव प्रतिभा प्रतिलभ्यते

कलियुगात हे ‘बृहस्पतीश्वर’ लिंग मी गुप्त ठेवीन. तरीही याचे दर्शन होताच प्रतिभा प्राप्त होते.

Verse 62

चंद्रेश्वराद्दक्षिणतो वीरेशान्नैरृते स्थितम् । आराध्य धिषणेशं वै गुरुलोके महीयते

चंद्रेश्वराच्या दक्षिणेस व वीरेशाच्या नैऋत्येस धिषणेश स्थित आहे. त्याची आराधना केल्यास साधक गुरुलोकात (बृहस्पतिलोकी) मान पावतो.

Verse 63

गुर्वंगना गमनजं पापं षण्मास सेवनात् । अवश्यं विलयं याति तमः सूर्योदयाद्यथा

गुरुपत्नीगमनातून उत्पन्न झालेले पाप या स्थळी सहा मास सेवा केल्याने निश्चयाने नष्ट होते; जसे सूर्योदयाने अंधार नाहीसा होतो.

Verse 64

अतएव हि गोप्तव्यं महापातकनाशनम् । बृहस्पतीश्वरं लिंगं नाख्येयं यस्यकस्यचित्

म्हणून महापातकनाशक बृहस्पतीश्वर लिंग गुप्त ठेवून जपावे; ते कोणालाही उघडपणे सांगू नये.

Verse 65

इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्रैवांतर्हितो भवत् । द्रुहिणो गुरुणा सार्धं सेंद्रोपेंद्रो बृहस्पतिम्

अशा रीतीने वर देऊन देव तेथेच अंतर्धान पावला. मग द्रुहिण (ब्रह्मा) गुरु (बृहस्पति)सह, तसेच इंद्र व उपेंद्र (विष्णु) यांसह बृहस्पतीचे पूजन करू लागला.

Verse 66

अस्मिन्पुरेभिषिच्याथ विसृज्येंद्रादिकान्सुरान् । अलंचकार स्वं लोकं विष्णुनाऽनुमतो द्विज

हे द्विजा! या नगरीत अभिषेक झाल्यावर त्याने इंद्रादि देवांना निरोप दिला; आणि विष्णूच्या अनुमतीने आपल्या लोकाला अलंकृत व सुव्यवस्थित केले.

Verse 67

अगस्त्य उवाच । अतिक्रम्य गुरोर्लोकं लोपामुद्रे ददर्श सः । शिवशर्मा पुरी सौरेः प्रभामंडल मंडिताम्

अगस्त्य म्हणाले—गुरुलोक ओलांडून तो, हे लोपामुद्रे, तुझ्यासाठी सूर्याची शिवशर्मा नामक पुरी पाहू लागला; ती प्रभामंडलाने अलंकृत होती।

Verse 68

पृष्टौ तेन च तौ तत्र तां पुरीं प्रददर्शतुः । द्विजेन द्विजवर्याय गणवर्यौ शुचिस्मिते

तेथे त्याने विचारताच त्या दोघांनी त्याला ती पुरी दाखविली—एका द्विजाने द्विजश्रेष्ठाला; हे शुचिस्मिते, ते दोघे गणांमध्ये श्रेष्ठ होते।

Verse 69

गणावूचतुः । मारीचेः कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां द्विजोष्णगुः । तस्यभार्याभवत्संज्ञा पुत्री त्वष्टुः प्रजापतेः

गण म्हणाले—मारीचिपुत्र कश्यप आणि दाक्षायणी यांच्यापासून द्विज उष्णगु जन्मला। त्याची पत्नी संज्ञा होती, प्रजापती त्वष्ट्याची कन्या।

Verse 70

भर्तुरिष्टा ततस्तस्माद्रूपयौवनशालिनी । संज्ञा बभूव तपसा सुदीप्तेन समन्विता

ती पतीला अतिशय प्रिय होती आणि रूप-यौवनाने संपन्न होती; मग संज्ञा तपस्येमुळे अत्यंत दीप्त तेजाने युक्त झाली।

Verse 71

आदित्यस्य हि तद्रूपं मंडलस्य तु तेजसा । गात्रेषु परिदध्यौ वै नातिकांतमिवाभवत्

सूर्यमंडलाच्या तेजाने ते रूप तिच्या अंगांवर पसरले; त्यामुळे ती जणू फारशी कांतिमय (दृष्टीस सुखद) राहिली नाही।

Verse 72

न खल्वयमृतोंऽडस्थ इति स्नेहादभाषत । तदा प्रभृति लोकेयं मार्तंड इति चोच्यते

स्नेहाने ती म्हणाली—“हा अंड्यात असताना नक्कीच मृत नाही.” तेव्हापासून या लोकी तो ‘मार्तंड’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 73

तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य साऽसहिष्णुर्विवस्वतः । येनातितापयामास त्रैलोक्यं तिग्मरश्मिभृत्

त्याचे तेज अत्यंत अधिक होते; विवस्वानाचे दाहक रूप ती सहन करू शकली नाही—ज्याच्या तीक्ष्ण किरणांनी त्रैलोक्य तापून गेले.

Verse 74

त्रीण्यपत्यानि भो ब्रह्मन्संज्ञायां महसां निधिः । आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती

हे ब्रह्मन्! तेजाचा निधी असलेल्या आदित्याने संज्ञेपासून तीन अपत्ये उत्पन्न केली—एक कन्या आणि दोन पुत्र, जे प्रजापती झाले.

Verse 75

वैवस्वतं मनुं ज्येष्ठं यमं च यमुनां ततः । नातितेजोमयं रूपं सोढुं साऽलं विवस्वतः

प्रथम तिने ज्येष्ठ वैवस्वत मनूला जन्म दिला; नंतर यम व यमुनाला. तरीही विवस्वानाचे अतितेजोमय रूप ती सहन करू शकली नाही.

Verse 76

मायामयीं ततश्छायां सवर्णां निर्ममे स्वतः । प्रांजलिः प्रणता भूत्वा संज्ञां छाया तदाब्रवीत्

मग तिने स्वतःसारखी मायामयी ‘छाया’ स्वतः निर्माण केली. हात जोडून, नम्र होऊन, छायाने तेव्हा संज्ञेला असे म्हटले.

Verse 77

तवाज्ञाकारिणीं देवि शाधि मां करवाणि किम् । संज्ञोवाच ततश्छायां सवर्णे शृणु सुंदरि

देवी, मी तुझी आज्ञाधारक दासी आहे; सांग, मी काय करू? तेव्हा संज्ञा छायेला म्हणाली—हे सुंदरी सवर्णे, ऐक।

Verse 78

अहं यास्यामि सदनं त्वष्टुस्त्वं पुनरत्र मे । भवने वस कल्याणि निर्विशंकं ममाज्ञया

मी त्वष्ट्याच्या सदनास जाईन; तू, हे कल्याणी, माझ्या आज्ञेने येथेच माझ्या घरात निःशंक राहा।

Verse 79

मनुरेष यमावेतौ यमुना यम संज्ञकौ । स्वापत्यदृष्ट्या द्रष्टव्यमेतद्बालत्रयं त्वया

हा मनु आहे; हे दोघे यमज—यमुना आणि यम नावाचे. या तिन्ही बालकांकडे तू आपल्या अपत्याप्रमाणे पाहा।

Verse 80

अनाख्येयमिदं वृत्तं त्वया पत्यौ शुचिस्मिते । इत्याकर्ण्याथ सा त्वाष्ट्रीं देवीं छाया जगाद ह

हे शुचिस्मिते, हा वृत्तांत तू माझ्या पतीला सांगू नकोस. असे ऐकून छायाने त्वष्ट्याची कन्या देवीला म्हटले।

Verse 81

आकचग्रहणान्नाहमाशापाच्च कदाचन । आख्यास्यामि चरित्रं ते याहि देवि यथासुखम्

तुझ्या केशग्रहणाच्या प्रतिज्ञेमुळे आणि माझ्या आश्रयाच्या आशेमुळे मी कधीही तुझे चरित्र उघड करणार नाही. देवी, तू यथासुख जा।

Verse 82

इत्यादिश्य सवर्णां सा तथेत्युक्ता सवर्णया । पितुरंतिकमासाद्य नत्वा त्वष्टारमब्रवीत्

सवर्णेला असा आदेश देऊन आणि सवर्णेने 'तसेच होईल' असे म्हटल्यावर, ती वडिलांच्या जवळ गेली आणि त्वष्ट्याला नमस्कार करून म्हणाली.

Verse 83

पितः सोढुं न शक्नोमि तेजस्तेजोनिधेरहम् । तीव्रं तस्यार्यपुत्रस्य काश्यपस्य महात्मनः

हे पिता! मी त्या महात्मा कश्यपपुत्राचे (सूर्याचे) तीव्र तेज सहन करण्यास समर्थ नाही, जे तेजाचे भांडार आहेत.

Verse 84

निशम्योदीरितं तस्याः पित्रानिर्भर्त्सिता बहु । भर्तुः समीपं याहीति नियुक्ता सा पुनःपुनः

तिचे बोलणे ऐकून वडिलांनी तिची खूप निर्भर्त्सना केली आणि 'पतीच्या जवळ जा' असे तिला वारंवार सांगितले.

Verse 85

चिंतामवाप महतीं स्त्रीणां धिक्चेष्टितं त्विति । निनिंद बहुधात्मानं स्त्रीत्वं चाति निनिंद सा

तिला मोठी चिंता वाटू लागली, 'स्त्रियांच्या वर्तनाला धिक्कार असो' असे म्हणून तिने स्वतःची आणि आपल्या स्त्रीत्वाची खूप निंदा केली.

Verse 86

स्वातंत्र्यं न क्वचित्स्त्रीणां धिगस्वातंत्र्यजीवितम् । शैशवे यौवने प्रांते पितृभर्तृसुताद्भयम्

स्त्रियांना कोठेही स्वातंत्र्य नाही, अशा पारतंत्र्याच्या जिण्याला धिक्कार असो! बालपणी पित्यापासून, तारुण्यपणी पतीपासून आणि म्हातारपणी पुत्रापासून भय (अवलंबित्व) असते.

Verse 87

त्यक्तं भर्तृगृहं मौग्ध्याद्धंत दुवृर्त्तया मया । अविज्ञातापि चेद्यायामथ पत्युर्निकेतनम्

अरेरे! मूर्खपणामुळे मी दुराचरणी होऊन पतीचे घर सोडले. आता ओळखली नाही तरी मी पतीच्या घरी जावे.

Verse 88

तत्रास्ति सा सवर्णा वै परिपूर्णमनोरथा । अथावतिष्ठे सात्रैव पित्रा निर्भर्त्सिताप्यहम्

तिथे ती सवर्णा (छाया) खरोखरच पूर्ण मनोरथ होऊन राहिली आहे. आणि मी वडिलांनी कानउघाडणी करूनही इथेच राहिले आहे.

Verse 89

ततोति चंडश्चंडाशुः पित्रोरतिभयंकरः । अहो यदुच्यते लोकैरुपाख्यानमिदं हि तत्

त्यानंतर माता-पित्यांसाठी अत्यंत भयंकर असे चंड आणि चंडाशु निर्माण झाले. अहो! लोकात जी आख्यायिका सांगितली जाते, ती हीच आहे.

Verse 90

स्फुटं दृष्टं मयाद्येति स्वकरांगारकर्ष णम् । नष्टं भर्तृगृहं मौग्ध्याच्छ्रेयो वा न पितुर्गृहम्

आज मी स्पष्ट पाहिले की हे स्वतःच्या हाताने निखारे ओढण्यासारखे आहे. मूर्खपणामुळे पतीचे घर गमावले आणि वडिलांचे घरही हिताचे नाही.

Verse 91

वयश्च प्रथमं चारु रूपं त्रैलोक्यकांक्षितम् । सर्वाभिभवनं स्त्रीत्वं कुलं चातीव निर्मलम्

माझे वय नवयौवनाचे आहे, रूप त्रैलोक्याला हवेहवेसे आहे. माझे स्त्रीत्व सर्वांना जिंकणारे आहे आणि कुळ अत्यंत निर्मळ आहे.

Verse 92

पतिश्च तादृक्सर्वज्ञो लोकचक्षुस्तमोपहः । सर्वेषां कर्मणां साक्षी सर्वः सर्वत्रसंचरः

तो प्रभू असा आहे—सर्वज्ञ, लोकांचा नेत्र, तमाचा नाश करणारा; सर्वांच्या कर्मांचा साक्षी, सर्वव्यापी आणि सर्वत्र संचार करणारा।

Verse 93

मह्यं श्रेयः कथं वा स्यादिति सा परिचिंत्य च । अगच्छद्वडवा भूत्वा तपसे पर्यनिंदिता

‘माझे परम श्रेय कसे होईल?’ असा विचार करून ती—वडवा (घोडी) होऊन—निंदारहित, तपश्चर्येत पूर्णतः रत होऊन निघाली।

Verse 94

उत्तरांश्च कुरून्प्राप चरंती नीरसंतृणम् । व्युत्तेपे च तपस्तीव्रं पतिमाधाय चेतसि । तपोबलेन तत्पत्युः सहिष्ये तेज इत्यलम्

ती उत्तर कुरूंमध्ये पोहोचली, जलरहित तृणावर भटकत. मनात पतीदेवाला धारण करून तिने तीव्र तप आरंभले आणि निश्चय केला—‘तपाच्या बळावर त्या पतीचे तेज मी सहन करीन—इतकेच!’

Verse 95

मन्यमानोथ तां संज्ञां सवर्णायां तदा रविः । सावर्णिं जनयामास मनुमष्टममुत्तमम्

तेव्हा रवि (सूर्य) तिला संज्ञा समजून सवर्णेच्या गर्भात उत्तम सावर्णि—अष्टम मनू—यास उत्पन्न केले।

Verse 96

शनैश्चरं द्वितीयं च सुतां भद्रां तृतीयिकाम् । सवर्णा स्वेष्वपत्येषु सापत्न्यात्स्त्रीस्वभावतः

तिने दुसऱ्या अपत्यरूपाने शनैश्चराला आणि तिसऱ्या म्हणून कन्या भद्रेला जन्म दिला. सवर्णेने सापत्न्यभावामुळे, स्त्रीस्वभावानुसार, आपल्या अपत्यांवरच विशेष आसक्ती दाखवली।

Verse 97

चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेष्वथ । मनुस्तत्क्षांतवाञ्ज्येष्ठो भक्ष्यालंकारलालने

तिने कनिष्ठांवर अधिक स्नेह केला; पण ज्येष्ठांवर तसा नव्हता। ज्येष्ठ मनूने ते क्षमाशीलपणे सहन केले—जरी त्यालाही रुचकर अन्न, अलंकार आणि प्रेमळ लाड यांची इच्छा होती।

Verse 98

कनिष्ठेष्वधिकं दृष्ट्वा सावर्ण्यादिषु नो यमः । कदाचिद्रोषतो बाल्याद्भाविनोर्थस्य गौरवात्

सावर्णी आदी कनिष्ठांवर अधिक कृपा दिसताच यम—बालस्वभावामुळे—कधी कधी रागावला; पुढे होणाऱ्या परिणामाचे गांभीर्य मनात धरून तो तसे करीत असे।

Verse 99

पदा संतर्जयामास यमः संज्ञासरूपिणीम् । तं शशाप च सा क्रोधात्सावर्णेर्जननी तदा

यमाने पाय उचलून संज्ञारूपिणीला धमकावले. तेव्हा सावर्णीची जननी क्रोधाने त्याला शाप देऊ लागली।

Verse 100

जिघांसता त्वया पाप मां यदंघ्रिः समुद्यतः । अचिरात्तत्पतत्वेष तवेति भृशदुःखिता

‘पापी! मला मारण्यासाठी तू जो पाय उचललास, तोच पाय लवकरच तुझ्यापासून गळून पडो!’ असे ती अत्यंत दुःखी होऊन म्हणाली।

Verse 110

ततो भगवते शप्तुमुद्यते सा शशंस ह । यथावृत्तं तथा तथ्यं तुतोष भगवानपि

त्यानंतर ती भगवंताला शाप देण्यास उद्यत झाली; पण जे घडले ते तसेच सत्यरूपाने सांगितले. त्यामुळे भगवानही संतुष्ट झाले।

Verse 120

देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजांवरौ । स्वरूपमनुरूपं च द्युमणिस्तामदर्शयत

त्याच्यापासून वैद्यांमध्ये श्रेष्ठ असे दोन दिव्य अश्विनीकुमार उत्पन्न झाले; आणि द्युमणीने त्यांना त्यांच्या स्वभावास अनुरूप असे स्वरूप प्रकट केले।

Verse 129

श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं ग्रहपीडा न जायते । नोपसर्गभयं तस्य काश्यां निवसतः सतः

हा पुण्य अध्याय ऐकल्यावर ग्रहपीडा उत्पन्न होत नाही; आणि जो सत्पुरुष काशीत निवास करतो त्याला उपद्रवांचे भय राहत नाही।