Adhyaya 7

Verse 1

अगस्तिरुवाच । मथुरायां द्विजः कश्चिदभूद्भूदेवसत्तमः । तस्य पुत्रो महातेजाः शिवशर्मेति विश्रुतः

अगस्त्य म्हणाले—मथुरेत एक द्विज होता, जो भूदेव ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ होता. त्याचा महातेजस्वी पुत्र ‘शिवशर्मा’ या नावाने प्रसिद्ध होता.

Verse 2

अधीत्यवेदान्विधिवदर्थं विज्ञाय तत्त्वतः । पठित्वा धर्मशास्त्राणि पुराणान्यधिगम्य च

त्याने विधिपूर्वक वेदांचे अध्ययन करून त्यांचा अर्थ तत्त्वतः जाणला; धर्मशास्त्रांचे पठण केले आणि पुराणांचेही सम्यक् अधिगम केले.

Verse 3

अंगान्यभ्यस्य तर्कांश्च परिलोड्य समंततः । मीमांसाद्वयमालोक्य धनुर्वेदं विगाह्य च

त्याने वेदांगांचा अभ्यास केला, तर्कशास्त्रांचे सर्वतोमुखी परिशीलन केले, दोन्ही मीमांसा पाहिल्या आणि धनुर्वेदातही प्रवेश केला.

Verse 4

आयुर्वेदं विचार्यापि नाट्यवेदे कृतश्रमः । अर्थशास्त्राण्यनेकानि प्राप्याश्वगजचेष्टितम्

आयुर्वेदाचा विचार करून नाट्यवेदात परिश्रम केला; अनेक अर्थशास्त्रे प्राप्त केली आणि अश्व-गजांच्या चेष्टा व प्रशिक्षणही जाणले।

Verse 5

कलासु च कृताभ्यासो मन्त्रशास्त्रविचक्षणः । भाषाश्च नाना देशानां लिपीर्ज्ञात्वा विदेशजाः

कलांमध्ये अभ्याससंपन्न, मंत्रशास्त्रात निपुण; अनेक देशांच्या भाषा शिकून परदेशी लिपीही जाणली।

Verse 6

अर्थानुपार्ज्य धर्मेण भुक्त्वा भोगान्यदृच्छया । उत्पाद्य पुत्रान्सुगुणांस्तेभ्यो ह्यर्थं विभज्य च

धर्माने धन मिळवून, अनायासे भोग उपभोगले; सद्गुणी पुत्र उत्पन्न करून त्यांना त्यांचा हिस्सा म्हणून धन वाटून दिले।

Verse 7

यौवनं गत्वरं ज्ञात्वा जरां दृष्ट्वाश्रितां श्रुतिम् । चिन्तामवाप महती शिवशर्मा द्विजोत्तमः

यौवन क्षणभंगुर आहे हे जाणून, श्रुतीप्रमाणे जरा येताना पाहून, द्विजोत्तम शिवशर्मा महान चिंतेत व मननात पडला।

Verse 8

पठतो मे गतः कालस्तथोपार्जयतो धनम् । नाराधितो महेशानः कर्मनिर्मूलनक्षमः

‘माझा काळ अध्ययनात गेला आणि तसाच धनसंपादनातही; पण कर्मांचे मूळ उपटण्यास समर्थ महेशानाची मी आराधना केली नाही.’

Verse 9

न मया तोषितो विष्णुः सर्वपापहरो हरिः । सर्वकामप्रदो नृणां गणेशो नार्चितो मया

मी सर्वपापहर हरि विष्णूला संतुष्ट केले नाही; आणि मनुष्यांच्या सर्व कामना पूर्ण करणाऱ्या गणेशाचेही मी पूजन केले नाही।

Verse 10

तमस्तोमहरः सूर्यो नार्चि तो वै मया क्वचित् । महामाया जगद्धात्री न ध्याता भवबंधहृत्

अंधकारसमूह नष्ट करणारा सूर्य मी कधीही पूजिला नाही; आणि जगद्धात्री, भवबंधन हरिणारी महामायाही मी ध्यानिली नाही।

Verse 11

न प्रीणिता मया देवा यज्ञैः सर्वैः समृद्धिदाः । तुलसीवन शुश्रूषा न कृता पापशांतये

समृद्धिदाते देव मी कोणत्याही यज्ञांनी तृप्त केले नाहीत; आणि पापशांतीसाठी तुलसीवनाची सेवा देखील मी केली नाही।

Verse 12

न मया तर्पिता विप्रा मृष्टान्नैर्मधुरै रसैः । इहापि च परत्रापि विपदामनुतारकाः

मी ब्राह्मणांना उत्तम अन्न व मधुर रसांनी तृप्त केले नाही—जे कर्म इहलोकी व परलोकीही विपत्तींतून पार पाडतात।

Verse 13

बहुपुष्पफलोपेताः सुच्छायाः स्निग्धपल्लवाः । पथि नारोपिता वृक्षा इहामुत्रफलप्रदाः

अनेक फुले-फळांनी युक्त, सुंदर छाया देणारे, कोवळ्या स्निग्ध पल्लवांचे वृक्ष मी रस्त्यावर लावले नाहीत—जे इहलोकी व परलोकीही फल देतात।

Verse 14

दुकूलैः स्वानुकूलैश्च चोलैः प्रत्यंगभूषणैः । नालंकृताः सुवासिन्य इहामुत्रसुवासदाः

मी सुसंस्कारी सुवासिनी स्त्रियांना उत्तम दुकूल, अनुरूप वस्त्रे व अंगभूषणांनी अलंकृत केले नाही—हे दान इहलोकी व परलोकी सुखद निवास देतात।

Verse 15

द्विजाय नोर्वरा दत्ता यमलोकनिवारिणी । सुवर्णं न सुवर्णाय दत्तं दुरितहृत्परम्

मी द्विजाला (ब्राह्मणाला) यमलोक टाळणारी उर्वरा भूमी दान केली नाही; तसेच योग्य पात्राला सुवर्णही दिले नाही—जे पापाचे परम हरण करते।

Verse 16

नालंकृता सवत्सा गौः पात्राय प्रतिपादिता । इह पापापहंत्र्याशु सप्तजन्मसुखावहा

मी अलंकृत, वासरासह गाय योग्य पात्राला अर्पण केली नाही—हे दान इहलोकी शीघ्र पाप नष्ट करून सात जन्मांचे सुख देते।

Verse 17

ऋणापनुत्तये मातुः कारितो न जलाशयः । नातिथिस्तोषितः क्वापि स्वर्गमार्गप्रदर्शकः

मातेचे ऋण फेडण्यासाठी मी जलाशय बांधून घेतला नाही; तसेच कुठेही अतिथीचे समाधान केले नाही—अतिथिसत्कार स्वर्गमार्ग दाखवतो।

Verse 18

छत्रोपानत्कुंडिकाश्च नाध्वगाय समर्पिताः । यास्यतः संयमिन्यां हि स्वर्गमार्गसुखप्रदाः

मी प्रवाशाला छत्र, उपानह (पादत्राणे) व कुंडिका (जलपात्र) अर्पण केली नाहीत—ही दाने संयमनी (यमपुरी)कडे जाणाऱ्यास स्वर्गमार्गी सुख देतात।

Verse 19

न च कन्याविवाहार्थं वसु क्वापि मयार्पितम् । इह सौख्यसमृद्ध्यर्थं दिव्यकन्यार्पकं दिवि

कन्याविवाहासाठी मी कुठेही धन अर्पण केले नाही. या लोकी सुख-समृद्धीसाठीही ते पुण्यदान केले नाही, ज्याचे फळ स्वर्गात दिव्य-कन्यादानासारखे मानले जाते.

Verse 20

न वाजपेयावभृथे स्नातो लोभवशादहम् । इह जन्मनि चान्यस्मिन्बहुमृष्टान्नपानदे

लोभाच्या वशाने मी वाजपेय यज्ञाच्या अवभृथ-स्नानात स्नान केले नाही. आणि या जन्मात—किंवा अन्य जन्मात—मी उत्तम अन्न-पानाचे विपुल दान देणारा देखील झालो नाही.

Verse 21

न मया स्थापितं लिंगं कृत्वा देवालयं शुभम । यस्मिन्संस्थापिते लिंगो विश्वं संस्थापितं भवेत्

शुभ देवालय उभारूनही मी लिंगाची स्थापना केली नाही. कारण जिथे विधिपूर्वक लिंग स्थापित होते, तिथे जणू समग्र विश्वच प्रतिष्ठित होते.

Verse 22

विष्णोरायतनं नैव कृतं सर्वसमृद्धिदम् । न च सूर्यगणेशानां प्रतिमाः कारिता मया

सर्वसमृद्धिदायक विष्णूचे आयतन मी उभारले नाही. तसेच सूर्य व गणेश यांच्या प्रतिमाही मी बनवल्या नाहीत.

Verse 23

न गौरी न महालक्ष्मीश्चित्रेपि परिलेखिते । प्रतिमाकरणे चैषां न कुरूपो न दुर्भगः

न गौरी, न महालक्ष्मी—त्यांचे चित्रातही मी रेखाटन करवले नाही. त्यांच्या प्रतिमा केल्याने कोणी कुरूप होत नाही, कोणी दुर्भाग्यवानही होत नाही.

Verse 24

सुसूक्ष्माणि विचित्राणि नोज्ज्वलान्यंबराण्यपि । समर्पितानि विप्रेभ्यो दिव्यांबर समृद्धये

मी ब्राह्मणांना अतिसूक्ष्म, विचित्र नक्षीयुक्त व उज्ज्वल अशी वस्त्रेही अर्पण केली नाहीत—जी दिव्य वस्त्रसमृद्धी व तेज देतात।

Verse 25

न तिलाश्च घृतेनाक्ताः सुसमिद्धे हुताशने । हुता वै मन्त्रपूताश्च सर्वपापापनुत्तये

मी घृताने अभ्यक्त तिळे सुसमिद्ध हुताशनात, मंत्रांनी पवित्र करून, सर्वपापनाशासाठी आहुती दिली नाही.

Verse 26

श्रीसूक्तं पावमानी च ब्राह्मणो मंडलानि च । जप्तं पुरुषसूक्तं न पापारि शतरुद्रियम्

मी श्रीसूक्त, पावमानी, ब्राह्मण-मंडले तसेच पुरुषसूक्त यांचा जप केला नाही; पापहारी शतरुद्रियम्‌चेही पठण केले नाही.

Verse 27

अश्वत्थ सेवा न कृता त्यक्त्वा चार्कं त्रयोदशीम् । सद्यः पापहरा सा हि न रात्रौ न भृगोर्दिने

मी अश्वत्थाची सेवा केली नाही आणि अर्क-त्रयोदशीचे व्रतही सोडले. ती तर तत्क्षणी पापहारी आहे; पण मी ना रात्री, ना भृगुवार (शुक्रवार) दिवशी ते केले.

Verse 28

शयनीयं न चोत्सृष्टं मृदुला च प्रतूलिका । दीपीदर्पणसंयु्क्तं सर्वभोगसमृद्धिदम्

मी शय्यादान केले नाही, मृदू उशीही नाही—दीप व आरसा यांसह—जे सर्वभोगसमृद्धी देणारे आहे.

Verse 29

अजाश्वमहिषी मेषी दासी कृष्णाजिनं तिलाः । सकरंभास्तोयकुंभा नासनं मृदुपादुके

(दान म्हणून) शेळी, घोडा, म्हैस, मेंढा, दासी, कृष्णमृगचर्म व तीळ; तसेच सकरंभ (मसालेदार अन्न), पाण्याचे कुंभ, आसन आणि मृदू पादुका द्याव्यात।

Verse 30

पादाभ्यंगं दीपदानं प्रपादानं विशेषतः । व्यजनं वस्त्रतांबूलं तथान्यन्मुखवासकृत

पायांचा अभ्यंग, दीपदान आणि विशेषतः प्रपा/पाणपोईचे दान; तसेच व्यजन (पंखा), वस्त्र, तांबूल आणि प्रवाशांना सुख-शीतलता देणारी इतर सेवा करावी।

Verse 31

नित्यश्राद्धं भूतबलिं तथाऽतिथि समर्चनम् । विशन्त्यन्यानि दत्त्वा च प्रशस्यानि यमालये

नित्य श्राद्ध, भूतबली आणि अतिथीचे यथोचित पूजन—हे व इतर प्रशंसनीय दान दिल्यास, त्यांचे पुण्य यमालयातही गौरविले जाते।

Verse 32

न यमं यमदूतांश्च नयामीरपि यातनाः । पश्यन्ति ते पुणयभाजो नैतच्चापि कृतं मया

पुण्याचे भागी असलेले ते यमाला, यमदूतांना किंवा नरकमार्गातील यातनांना पाहत नाहीत; पण हे पुण्यही माझ्याकडून झाले नाही।

Verse 33

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि तथा नक्तव्रतानि च । शरीरशुद्धिकारीणि न कृतानि क्वचिन्मया

कृच्छ्र, चांद्रायण इत्यादी तप तसेच नक्तव्रतासारखी व्रते—जी शरीरशुद्धी करतात—मी कधीही केली नाहीत।

Verse 34

गवाह्निकं च नोदत्तं कोकंडूतिर्न वै कृता । नोद्धृता पंकमग्ना गौर्गोलोकसुखदायिनी

मी गायीचे नित्याचे अन्न-पाणी इत्यादीही दिले नाही; तिचे दुःख दूर करण्याचे कर्म केले नाही; आणि चिखलात रुतलेली ती गायही उचलली नाही—जी गोलोकसुख देणारी आहे.

Verse 35

नार्थिनः प्रार्थितैरर्थैः कृतार्था हि मया कृताः । देहिदेहीति जल्पाको भविष्याम्यन्यजन्मनि

अर्थींनी जे मागितले ते देऊन मी त्यांना कृतार्थ केले नाही. म्हणून पुढील जन्मी मी ‘द्या, द्या’ असे म्हणत भिक मागणारा होईन.

Verse 36

न वेदा न च शास्त्राणि नार्धो दारा न नो सुतः । न क्षेत्रं न च हर्म्यादि मायांतमनुयास्यति

ना वेद, ना शास्त्रे; ना धन, ना पत्नी, ना पुत्र; ना शेत, ना वाडा-घर इत्यादी—यांपैकी काहीही आयुष्याच्या शेवटपर्यंत सोबत येत नाही.

Verse 37

शिवशर्मेति संचिंत्य बुद्धिं संधाय सर्वतः । निश्चिकाय मनस्येवं भवेत्क्षेमतरं मम

‘शिवाचे शरण-कल्याण’ असे चिंतन करून, सर्व बाजूंनी मन-बुद्धी एकाग्र करून, मी अंतःकरणात निश्चय केला—‘हेच माझ्यासाठी अधिक क्षेम व मंगलकारक ठरेल।’

Verse 38

यावत्स्वस्थोस्ति मे देहो यावन्नेंद्रियविक्लवः । तावत्स्वश्रेयसां हेतुं तीर्थयात्रां करोम्यहम्

जोपर्यंत माझे शरीर स्वस्थ आहे आणि इंद्रिये दुर्बल झालेली नाहीत, तोपर्यंत मी माझ्या परम श्रेयासाठी तीर्थयात्रा करीत राहीन.

Verse 39

दिनानि पंचपाण्येवमतिवाह्य गृहो द्विजः । शुभे तिथौ शुभे वारे शुभलग्नबले द्विजः

अशा रीतीने घरी पाच दिवस घालवून तो द्विज शुभ तिथी, शुभ वार व बलवान् शुभ लग्न पाहून मंगलकाळी प्रस्थानाची तयारी करू लागला।

Verse 40

उपोष्य रजनीमेकां प्रातः श्राद्धं विधाय च । गणेशान्ब्राह्मणान्नत्वा भुक्त्वा प्रस्थितवान्सुधीः

एक रात्र उपवास करून, सकाळी श्राद्धविधी करून, त्या सुधीने गणेश व ब्राह्मणांना नमस्कार केला; भोजन करून तो प्रवासास निघाला।

Verse 41

इति निश्चित्य निर्वाणपदनिःश्रेणिकां पराम् । सर्वेषामेव जंतूनां तत्र संस्थितिकारिणाम्

अशा प्रकारे परम निर्वाणपदाकडे नेणारी श्रेष्ठ पायरी निश्चित करून—तेथे आश्रय घेणाऱ्या सर्व प्राण्यांसाठी—त्याने मन परम कल्याणात स्थिर केले।

Verse 42

अथ पंथानमाक्रम्य कियंतमपि स द्विजः । मुहूर्तं पथि विश्रम्याचिंतयत्प्राक्क्व याम्यहम्

मग मार्गावर पाऊल टाकून काही अंतर गेल्यावर तो द्विज वाटेत थोडा वेळ विसावून विचार करू लागला—“प्रथम मी कुठे जावे?”

Verse 43

भुवि तीर्थान्यनेकानि लोलमायुश्चलं मनः । ततः सप्तपुरीर्यायां सर्वतीर्थानि तत्र यत्

“पृथ्वीवर तीर्थे अनेक आहेत; आयुष्य लोल आणि मन चंचल. म्हणून मी सप्तपुरीस जावे, कारण तेथे खरोखर सर्व तीर्थे एकवटलेली आहेत.”

Verse 44

अयोध्यां च पुरीं गत्वा सरयूमवगाह्य च । तत्तत्तीर्थेषु संतर्प्य पितॄन्पिंडप्रदानतः

तो अयोध्या नगरीस गेला व सरयू नदीत स्नान केले. तेथील विविध तीर्थांवर पिंडदान करून त्याने पितरांना तृप्त केले.

Verse 45

पंचरात्रमुषित्वा तु ब्राह्मणान्परिभोज्य च । प्रयागमगमद्विप्रस्तीर्थराजं सुहृष्टवत्

पाच रात्री तेथे राहून व ब्राह्मणांना विधिपूर्वक भोजन घालून तो द्विज अत्यंत हर्षाने तीर्थराज प्रयागास गेला.

Verse 46

सिताऽसिते सरिच्छ्रेष्ठे यत्रास्तां सुरदुर्लभे । यत्राप्लुतो नरः पापः परं ब्रह्माधिगच्छति

जिथे देवांनाही दुर्लभ अशा श्रेष्ठ सीता व असीता नद्या आहेत—तेथे स्नान करणारा पापी मनुष्यही परम ब्रह्मास प्राप्त होतो.

Verse 47

क्षेत्रं प्रजापतेः पुण्यं सर्वेषामेव दुर्लभम् । लभ्यते पुण्यसंभारैर्नान्यथार्थस्य राशिभिः

प्रजापतीचे हे पुण्यक्षेत्र सर्वांनाच दुर्लभ आहे. ते केवळ पुण्यसंचयाने मिळते; केवळ धनराशीच्या ढिगांनी नाही.

Verse 48

दमयंतीं कलिं कालं कलिंदतनयां शुभाम् । आगत्य मिलिता यत्र पुण्या स्वर्गतरंगिणी

जिथे पुण्यमयी ‘स्वर्गतरंगिणी’ येऊन दमयंती, कली, काळ आणि कलिंदतनया शुभा (यमुना) ह्यांच्याशी मिळते—ते स्थान अत्यंत पावन आहे.

Verse 49

प्रकृष्टं सर्वयागेभ्यः प्रयागमिति गीयते । यज्वनां पुनरावृत्तिर्न प्रयागार्द्रवर्ष्मणाम्

प्रयाग सर्व यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ असे गातले जाते. ज्यांचे देह प्रयाग-स्नानाने पवित्र होऊन ओलावतात, त्या यजमानांची पुन्हा संसारात आवर्तने होत नाहीत.

Verse 50

यत्र स्थितः स्वयं साक्षाच्छूलटंको महेश्वरः । तत्राप्लुतानां जंतूनां मोक्षवर्त्मोपदेशकः

जिथे स्वयं साक्षात् शूलटंक रूपी महेश्वर स्थित आहेत, तिथे स्नान केलेल्या जीवांना ते मोक्षमार्गाचा उपदेश करतात.

Verse 51

तत्राऽक्षय्यवटोऽप्यस्ति सप्तपातालमूलवान् । प्रलयेपि यमारुह्य मृकंडतनयोऽवसत्

तेथे अक्षय वटही आहे, ज्याची मुळे सात पाताळांपर्यंत पोहोचतात. प्रलयातही त्यावर चढून मृकंडूचा पुत्र (मार्कंडेय) सुरक्षित राहिला.

Verse 52

हिरण्यगर्भो विज्ञेयः स साक्षाद्वटरूपधृक् । तत्समीपे द्विजान्भक्त्या संभोज्याक्षय पुण्यभाक्

तेथे हिरण्यगर्भ साक्षात् वट-रूप धारण करून आहेत, असे जाणावे. त्याच्या समीप भक्तीने द्विजांना भोजन घातल्यास अक्षय पुण्य प्राप्त होते.

Verse 53

यत्र लक्ष्मीपतिः साक्षाद्वैकुंठादेत्य मानवान् । श्रीमाधवस्वरूपेण नयेद्विष्णोः परं पदम्

जिथे लक्ष्मीपति साक्षात् वैकुंठातून येऊन श्रीमाधवस्वरूपाने मानवांना विष्णूच्या परम पदाकडे नेतात.

Verse 54

श्रुतिभिः परिपठ्येते सिताऽसित सरिद्वरे । तत्राप्लुतां गाह्यमृतं भवंतीति विनिश्चितम्

श्रुती स्वतः त्या श्रेष्ठ नद्यांना ‘श्वेता’ व ‘श्यामा’ असे म्हणतात. तेथे स्नान करणारे अमृततुल्य अमरत्व प्राप्त करतात, असा निश्चय आहे.

Verse 56

शिवलोकाद्ब्रह्मलोकादुमालोकवरात्पुनः । कुमारलोकाद्वैकुंठात्सत्यलोकात्समंततः । तपोजनमहर्भ्यश्च सर्वे स्वर्लोकवासिनः । भुवोलोकाच्च भूर्लोकान्नागलोकात्तथाऽखिलात्

शिवलोकातून, ब्रह्मलोकातून आणि श्रेष्ठ उमालोकातून; कुमारलोकातून, वैकुंठातून व सर्व बाजूंनी सत्यलोकातून; तपोलोक, जनलोक, महर्लोकातून तसेच सर्व स्वर्गलोकवासी; भुवर्लोक, भुलोक आणि नागलोकातूनही—सर्वत्रून (ते) येतात.

Verse 57

अचला हिमवन्मुख्याः कल्पवृक्षादयो नगाः । स्नातुं माघे समायांति प्रयागमरुणोदये

अचल—हिमवान् प्रमुख महान पर्वत, तसेच कल्पवृक्ष इत्यादीही—माघ महिन्यात अरुणोदयास स्नानासाठी प्रयागास येतात.

Verse 58

दिगंगनाः प्रार्थयंति यत्प्रयागानिलानपि । तेपि नः पावयिष्यंति किं कुर्मः पंगवो वयम्

दिशांच्या कन्या प्रयागच्या वाऱ्यांनाही प्रार्थना करतात—‘तेही आम्हाला पावन करतील; आम्ही पंगू, काय करावे?’—असा विलाप करतात.

Verse 59

अश्वमेधादियागाश्च प्रयागस्य रजः पुनः । तुलितं ब्रह्मणा पूर्वं न ते तद्रजसा समाः

अश्वमेधादी यज्ञ ब्रह्मदेवांनी एकदा प्रयागच्या रजेशी तोलले; ते त्या रजेसही सम नाहीत, असे ठरले.

Verse 60

मज्जागतानि पापानि बहुजन्मार्जितान्यपि । प्रयागनामश्रवणात्क्षीयंतेऽतीव विह्वलम्

अंतर्मज्जेत रुतलेली, अनेक जन्मांत साठलेली पापेही—फक्त ‘प्रयाग’ नामाचे श्रवण होताच अत्यंत व्याकुळ होऊन क्षीण होतात.

Verse 61

धर्मतीर्थमिदं सम्यगर्थतीर्थमिदं परम् । कामिकं तीर्थमेतच्च मोक्षतीर्थमिदं ध्रुवम्

हे खरेच धर्मतीर्थ आहे; हे परम अर्थतीर्थ आहे. हे कामना पूर्ण करणारे तीर्थही आहे—आणि निश्चयाने हे मोक्षतीर्थ आहे.

Verse 62

ब्रह्महत्यादि पापानि तावद्गर्जंति देहिषु । यावन्मज्जंति नो माघे प्रयागे पापहारिणि

ब्रह्महत्या इत्यादी पापे देहधाऱ्यांत तोवर गर्जत राहतात, जोवर माघमासी पापहारिणी प्रयागात स्नान करून मज्जन होत नाही.

Verse 63

तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यंति सूरयः । एतद्यत्पठ्यते वेदे तत्प्रयागं पुनः पुनः

विष्णूचे ते परम पद जे सूरिजन सदा पाहतात—वेदात ज्याचे पठण होते—तेच तत्त्व पुन्हा पुन्हा हेच प्रयाग आहे.

Verse 64

सरस्वती रजो रूपा तमोरूपा कलिंदजा । सत्त्वरूपा च गंगात्र नयंति ब्रह्मनिर्गुणम्

येथे सरस्वती रजोरूपा, कलिंदजा (यमुना) तमोरूपा, आणि गंगा सत्त्वरोूपा आहे; या तिघी मिळून निर्गुण ब्रह्माकडे नेतात.

Verse 65

इयं वेणीहि निःश्रेणी ब्रह्मणो वर्त्मयास्यतः । जंतोर्विशुद्धदेहस्य श्रद्धाऽश्रद्धाप्लुतस्य च

ही वेणीच ब्रह्मप्राप्तीची शिडी, प्रवाशाचा मार्ग आहे। ज्याचा देह शुद्ध आहे त्या जीवाला—श्रद्धावान असो वा अश्रद्ध—ती समान रीतीने उपकारक ठरते।

Verse 66

काशीति काचिदबला भुवनेषु रूढा लोलार्क केशवविलोलविलोचना । तद्दोर्युगं च वरणासिरियं तदीया वेणीति याऽत्र गदिताऽक्षयशर्मभूमिः

सर्व लोकांत ‘काशी’ नावाने प्रसिद्ध अशी एक दिव्य कन्या आहे; तिची चंचल दृष्टी लोलार्क व केशवाप्रमाणे आहे. तिचे दोन भुज वरुणा व असी; आणि येथे तिची ‘वेणी’ असे म्हटले आहे—ही अक्षय शांती-कल्याणाची भूमी आहे।

Verse 67

अगस्तिरुवाच । सुधर्मिणि गुणांस्तस्य कोत्र वर्णयितुं क्षमः । तीर्थराजप्रयागस्य तीर्थैः संसेवितस्य च

अगस्त्य म्हणाले—हे धर्मनिष्ठ! त्याचे गुण येथे कोण वर्णू शकेल—तीर्थराज प्रयागाचे, ज्याची सेवा इतर तीर्थेही करतात?

Verse 68

पापिनां यानि पापानि प्रसह्य क्षालितान्यहो । तच्छुद्ध्यै सेव्यते तीर्थैः प्रयागमधिकं ततः

अहो! पाप्यांची पापे जणू बलपूर्वक धुऊन जातात. त्या शुद्धीसाठीच इतर तीर्थे प्रयागाचे सेवन करतात; म्हणून प्रयाग त्यांच्याहून अधिक श्रेष्ठ आहे।

Verse 69

प्रयागस्य गुणान्ज्ञात्वा शिवशर्मा द्विजः सुधीः । तत्र माघमुष्त्वाऽथ प्राप वाराणसीं पुरीम्

प्रयागाचे गुण जाणून बुद्धिमान ब्राह्मण शिवशर्मा तेथे माघ महिना राहिला; त्यानंतर तो वाराणसी नगरीस पोहोचला।

Verse 70

प्रवेश एव संवीक्ष्य स देहलिविनायकम् । अन्वलिंपत्ततो भक्त्या साज्यसिंदूरकर्दमैः

प्रवेशद्वारी देहली-विनायकाचे दर्शन होताच त्याने भक्तिभावाने तुपात मिसळलेल्या लाल शेंदुराच्या लेपाने त्यांचे अनुलेपण केले।

Verse 71

निवेद्यमोदकान्पंच वंचयंतं निजं जनम् । महोपसर्गवर्गेभ्यस्ततोंऽतः क्षेत्रमाविशत्

पाच मोदक नैवेद्य अर्पून, आपल्या जनांना मोठ्या आपत्तींच्या समूहापासून वाचवीत, तो नंतर पवित्र क्षेत्रात (काशीक्षेत्रात) प्रविष्ट झाला।

Verse 72

आगत्य दृष्ट्वा मणिकर्णिकायामुदग्वहां स्वर्गतरंगिणीं सः । संक्षीणपुण्येतरपुण्यकर्मणां नृणां गणैः स्थाणुगणैरिवावृताम्

तेथे येऊन त्याने मणिकर्णिकेत उत्तरवाहिनी, स्वर्गतरंगिणी गंगेला पाहिले—जिच्याभोवती पुण्य-पाप दोन्ही क्षीण झालेल्या नरसमूहांची गर्दी होती, जणू स्थाणु शिवाच्या गणांनी वेढलेली।

Verse 73

सचैलमाप्लुत्य जलेऽमलेऽमलेऽविलंबमालंबित शुद्धबुद्धिः । संतर्प्य देर्वीषमनुष्यदिव्यपितॄन्पितॄन्स्वान्सहि कर्मकांडवित्

निर्मळ, निष्कलंक जलात वस्त्रांसह विलंब न करता स्नान करून, बुद्धी शुद्ध करून, कर्मकांडवेत्ता त्या पुरुषाने तर्पणाने देव, ऋषी, मनुष्य, दिव्य पितर आणि आपल्या पितरांना तृप्त केले।

Verse 74

विधाय च द्राक्स हि पंचतीर्थिकां विश्वेशमाराध्य ततो यथास्वम् । पुनःपुनर्वीक्ष्यपुरीं पुरारेरिदं मयालोकिनवेति विस्मितः

त्वरित पंचतीर्थ-विधान करून, यथाविधी विश्वेश्वराची आराधना केली; मग पुरारि (शिव) यांच्या पुरीकडे पुन्हा पुन्हा पाहून तो विस्मित झाला—‘हे मी खरोखर पाहिले काय!’

Verse 75

न स्वः पुरी सा त्वनया पुरासमं समंजसापि प्रतिसाम्यमावहेत । प्रबंधभेदाद्व्यतिरिक्तपुस्तकप्रतिर्यथा सल्लिपिभेदभंगतः

स्वर्गातील ती पुरीही योग्य विचाराने पाहता या प्राचीन काशीच्या बरोबरीस येऊ शकत नाही. जसा प्रबंधभेद व लिपिभेदामुळे वेगळ्या ग्रंथाची प्रत मूळ ग्रंथास सम होत नाही, तसेच येथेही आहे.

Verse 76

पयोपि यत्रत्यमचिंत्यवैभवं दिविस्थिता साधुसुधाप्यतोमुधा । तथा प्रसूतेस्तु पयोधरे पयो न पीयते पीतमिदं यदि क्वचित्

येथील ‘दूध’सुद्धा अचिंत्य वैभवयुक्त आहे; म्हणून स्वर्गातील अमृतही त्याच्या तुलनेत तुच्छ ठरते. तसेच, या रसाचा आस्वाद झाल्यावर मातृस्तनातील दूधही पुन्हा पिले जात नाही, कधी पिले गेले तरी.

Verse 77

अनामयाश्चिंतनया न येशितुर्जनामनाग्यत्र विना पिनाकिना । न कर्मसत्कर्मकृतोपि कुर्वतेऽनुकुर्वते शर्वगणांश्च सर्वतः

तेथे पिनाकधारी (शिव) यांच्याविना लोक निर्मळ, निर्विघ्न चिंतनानेही अधिपत्य मिळवू शकत नाहीत. सत्कर्म केलेलेही स्वतंत्र कर्ते होत नाहीत; सर्वत्र शर्व (शिव) यांच्या गणांप्रमाणेच वागतात.

Verse 78

न वर्ण्यते कैः किल काशिकेयं जंतोः स्थितस्यात्र यतोंतकाले । पचेलिमैः प्राक्कृतपुण्यभारैरोंकारमोंकारयतींदुमौलिः

अंतकाळी येथे स्थित असलेल्या जीवासाठी काशीची ही महिमा कोण वर्णू शकेल? पूर्वजन्मीच्या पुण्यभाराच्या परिपाकाने इंदुमौळी शिव त्याच्याकडून पवित्र ओंकार उच्चार करवितात.

Verse 79

संसारिचिंतामणिरत्र यस्मात्तं तारकं सज्जनकर्णिकायाम् । शिवोभिधत्ते सहसांऽतकाले तद्गीयतेसौ मणि कर्णिकेति

कारण येथे सज्जन-कर्णिकेत शिव अंतकाळी सहसा ‘तारक’ उपदेश करतात—संसारबद्धांसाठी जणू चिंतामणी—म्हणून ते स्थान ‘मणिकर्णिका’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 80

मुक्तिलक्ष्मी महापीठ मणिस्तच्चरणाब्जयोः । कर्णिकेयं ततः प्राहुर्यां जना मणिकर्णिकाम्

त्यांच्या कमलचरणांजवळ मुक्तिलक्ष्मीचे महापीठ आहे; तेथे मणि देखील आहे. म्हणून लोक त्या स्थळाला ‘कर्णिका’ (कानातील अलंकार) म्हणतात; त्यामुळेच ते ‘मणिकर्णिका’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 81

जरायुजांडजोद्भिज्जाः स्वेदजाह्यत्र वासिनः । न समा मोक्षभाजस्ते त्रिदशैर्मुक्तिदुर्दशैः

येथे वसणारे—जरायुज, अंडज, उद्भिज्ज व स्वेदज—सर्वच मोक्षाचे भागीदार आहेत. ते देवांनाही सम नाहीत; कारण देवांनाही मुक्ती मोठ्या कष्टाने मिळते।

Verse 82

मम जन्म वृथाजातं दुर्वृत्तस्य जडात्मनः । नाद्ययावन्मयै क्षिष्ट काशिका मुक्तिकाशिका

दुर्वर्तनाचा व जडबुद्धीचा माझा जन्म व्यर्थ झाला आहे—जोवर मी मुक्तिदायिनी काशिका (काशी) येथे गेलो नाही।

Verse 83

पुनःपुनश्च तत्क्षेत्रमतिथीकृत्यनेत्रयोः । विचित्रं च पवित्रं च तृप्तिं नाधिजगाम ह

पुन्हा पुन्हा त्या क्षेत्राला नेत्रांचा अतिथी करून (वारंवार दर्शन घेऊन), ते अद्भुत व पवित्र असूनही त्याला तृप्ती लाभली नाही।

Verse 84

सप्तानां च पुरीणां हि धुरी णामवयाम्यहम् । वाराणसीं सुनिर्वाणविश्राणनविचक्षणाम्

सात पवित्र पुर्यांमध्ये मी वाराणसीला अग्रस्थान देतो—ती परम निर्वाण (अंतिम मुक्ती) प्रदान करण्यात कुशल आहे।

Verse 85

तथापि न चतस्रोन्या मया दृग्गोचरीकृताः । तासां प्रभावं विज्ञायाप्यागमिष्याम्य हं पुनः

तथापि त्या इतर चार पवित्र पुरी माझ्या दृष्टीस पडल्या नाहीत। त्यांचा प्रभाव जाणूनही मी पुन्हा दर्शनास जाईन।

Verse 86

तीर्थयात्रां प्रतिदिनं कुर्वन्नूनं सवत्सरम् । न प्राप सर्वतीर्थानि तीर्थं काश्यां तिलेतिले

कोणी प्रतिदिन वर्षभर तीर्थयात्रा केली तरी सर्व तीर्थे गाठता येत नाहीत; कारण काशीत तिळेतिळी तीर्थ आहे।

Verse 87

अगस्तिरुवाच । जानन्न पि गुणान्देवि क्षेत्रस्यास्य परान्द्विजः । नाना प्रमाणैः प्रवणो निरगात्स तथाप्यहो

अगस्ती म्हणाले—हे देवी, तो द्विज या क्षेत्राचे परम गुण जाणत होता; अनेक प्रमाणांनी प्रवृत्त असूनही, तरीही—अहो—तो निघून गेला।

Verse 88

किं कुर्वंति हि शास्त्राणि सप्रमाणानि सुंदरि । महामायां भवित्री तां को निवारयितुं क्षमः

हे सुंदरी, प्रमाणांसह शास्त्रे तरी काय करू शकतात? महामाया जेव्हा प्रकट होऊ पाहते, तेव्हा तिला रोखण्यास कोण समर्थ?

Verse 89

कः समुच्चलितं चेतस्तोयंवा संप्रतीपयेत् । प्रोच्चथानस्थितमपि स्वभावोयच्चलस्तयोः

उचंबळलेले चित्त कोण स्थिर करील, किंवा पाणी कोण थांबवील? पात्रात असले तरी दोघांचाही स्वभाव चंचलच असतो।

Verse 90

शिवशर्मा व्रजन्सोथ देशाद्देशांतरं क्रमात् । महाकाल पुरीं प्राप कलिकालविवर्जिताम्

मग शिवशर्मा क्रमाक्रमाने देशोदेशी प्रवास करीत महाकालपुरीस पोहोचला—जी कलियुगाच्या दोषांपासून अलिप्त पवित्र धाम आहे.

Verse 91

कल्पेकल्पेखिलंविश्वं कालयेद्यः स्वलीलया । तं कालं कलयित्वा यो महाकालो भवत्किल

जो प्रत्येक कल्पात आपल्या दिव्य लीलेंने अखिल विश्वाचा लय करतो, आणि काळालाही जिंकून घेतो—तोच खरोखर ‘महाकाल’ म्हणून प्रसिद्ध होतो.

Verse 92

पापादवंती सा विश्वमवंतीति निगद्यते । युगेयुगेन्यनाम्नी सा कलावुज्जयिनीति च

जी पापापासून विश्वाचे रक्षण करते म्हणून तिला ‘अवंती’ म्हणतात. युगायुगांत तिची नावे वेगवेगळी; आणि कलियुगात ती ‘उज्जयिनी’ म्हणूनही ओळखली जाते.

Verse 93

विपन्नो यत्र वै जंतुः प्राप्यापि शवतां स्फुटम् । न पूतिगंधमाप्नो ति समुच्छ्रयति न क्वचित्

त्या स्थानी प्राणी मरण पावून स्पष्टपणे शव झाला तरी दुर्गंध येत नाही, आणि कुठेही कुजून फुगत नाही.

Verse 94

यमदूता न यस्यां हि प्रविशंति कदाचन । परःकोटीनि लिंगानि तस्यां संति पदेपदे

त्या नगरीत यमदूत कधीही प्रवेश करीत नाहीत; आणि तेथे पावलोपावली असंख्य—कोट्यवधींपलीकडची—लिंगे विराजमान आहेत.

Verse 95

हाटकेशो महाकालस्तारके शस्तथैव च । एकलिंगं त्रिधा भूत्वा त्रिलोकीं व्याप्य संस्थितम्

हाटकेश, महाकाळ आणि तसेच तारकेश—एकच लिंग त्रिधा होऊन त्रैलोक्यात व्यापून प्रतिष्ठित आहे.

Verse 96

ज्योतिः सिद्धवटे ज्योतिस्ते पश्यंतीह ये द्विजाः । अथवाश्रीमहाकालद्रष्टारः पुण्यराशयः

सिद्धवटात दिव्य ज्योती आहे; येथे जे द्विज त्या ज्योतीचे दर्शन घेतात—किंवा जे श्रीमहाकाळाचे दर्शन करतात—ते पुण्यराशी होतात.

Verse 97

महाकालस्य तल्लिंगं यैर्दृष्टं कष्टिभिः क्वचित । न स्पृष्टास्ते महापापैर्न दृष्टास्ते यमोद्भटैः

ज्यांनी कधी तरी मोठ्या कष्टाने महाकाळाचे ते लिंग पाहिले आहे, त्यांना महापाप स्पर्शत नाहीत आणि यमाचे भयंकर दूतही त्यांना पाहत नाहीत.

Verse 98

महाकालपताकाग्रैः स्पृष्टपृष्ठास्तुरंगमाः । अरुणस्य कशाघातं क्षणं विश्रमयंति खे

महाकाळाच्या पताकांच्या अग्रांनी ज्यांची पाठ स्पर्शते ते घोडे अरुणाच्या चाबकाच्या फटक्यांपासून क्षणभर आकाशात विश्रांती घेतात.

Verse 99

महाकालमहाकालमहाकालेतिसंततम् । स्मरतःस्मरतो नित्यं स्मरकर्तृस्मरांतकौ

जो सतत “महाकाळ, महाकाळ, महाकाळ” असा जप करतो आणि नित्य पुन्हा पुन्हा त्यांचे स्मरण करतो, तो कामाचा कर्ता आणि कामाचा अंतक—दोघांचेही स्मरण करतो.

Verse 100

एवमाराध्य भूतेशं महाकालं ततो द्विजः । जगाम नगरीं कांतीं कांतां त्रिभुवनादपि

अशा रीतीने भूतेश महाकाळाची आराधना करून तो द्विज त्रिभुवनाच्या शोभेलाही मागे टाकणाऱ्या तेजस्वी, मनोहर नगरीस गेला।

Verse 110

युगेयुगे द्वारवत्या रत्नानि परितो मुषन् । अब्धीरत्नाकरोद्यापि लोकेषु परिगीयते

युगानुयुगे द्वारवतीच्या सभोवतालची रत्ने लुटूनही तो आजही लोकांत ‘रत्नाकर-सागर’ म्हणून कीर्तिला जातो।

Verse 120

चिंतार्णवे निमग्नोभूत्त्यक्ताशो जीविते धने । सांयात्रिक इवागाधे भिन्नपोतो महार्णवे

तो चिंतेच्या सागरात बुडून गेला; जीवन व धन यांविषयीची आशा त्याने सोडली—जसा अथांग महासागरात होडी फुटलेला व्यापारी-प्रवासी।

Verse 130

एवं चिंतयतस्तस्य पीडासीदतिदारुणा । कोटि वृश्चिकदष्टस्य यावस्था तामवाप सः

असे चिंतन करत असता त्याला अतिभयंकर वेदना झाली; तो जणू दहा कोटी विंचवांनी डसलेल्या मनुष्याची अवस्था प्राप्त झाला।

Verse 135

तद्विमानमथारुह्य पीतवासाश्चतुर्भुजः । अलंचक्रे नभोवर्त्म स द्विजो दिव्यभूषणः

मग तो द्विज त्या विमानावर आरूढ झाला; पीतांबरधारी, चतुर्भुज आणि दिव्य भूषणांनी विभूषित होऊन त्याने नभोमार्ग धारण केला।