Adhyaya 21

Verse 1

ध्रुव उवाच । नमो हिरण्यगर्भाय सर्वसृष्टिविधायिने । हिरण्यरेतसे तुभ्यं सुहिरण्यप्रदायिने

ध्रुव म्हणाला—हिरण्यगर्भा, सर्व सृष्टीचे विधाता, तुला नमस्कार। हे हिरण्यरेतसा, उत्तम सुवर्ण व मंगलसमृद्धी देणाऱ्या, तुला प्रणाम।

Verse 2

नमो हरस्वरूपाय भूतसंहारकारिणे । महाभूतात्मभूताय भूतानां पतये नमः

हरस्वरूपा, भूतसंहार करणाऱ्या, तुला नमस्कार। महाभूतांचा आत्मस्वरूप, सर्व भूतांचा स्वामी, तुला प्रणाम।

Verse 3

नमः स्थितिकृते तुभ्यं विष्णवे प्रभविष्णवे । तृष्णाहराय कृष्णाय महाभार सहिष्णवे

स्थितीचे कर्ते विष्णू, सर्वप्रभावी विष्णू, तुला नमस्कार। तृष्णा हरिणाऱ्या कृष्णा, महान भार सहन करणाऱ्या, तुला प्रणाम।

Verse 4

नमो दैत्यमहारण्य दाववह्निस्वरूपिणे । दैत्यद्रुमकुठाराय नमस्ते शार्ङ्गपाणये

दैत्यरूपी महावनातील दावाग्नीस्वरूपा, तुला नमस्कार। दैत्यवृक्षांचा कुऱ्हाड, हे शार्ङ्गपाणि, तुला प्रणाम।

Verse 5

नमः कौमोदकीव्यग्र कराग्राय गदाधर । महादनुजनाशाय नमो नंदकधारिणे

कौमोदकी गदा अग्रहस्तात धारण करणाऱ्या गदाधरास नमस्कार। महान दानवांचा नाश करणाऱ्यास नमस्कार; नंदक खड्गधारकास नमस्कार।

Verse 6

नमः श्रीपतये तुभ्यं नमश्चक्रधराय च । धराधराय वाराह रूपिणे परमात्मने

हे श्रीपते, तुला नमस्कार; चक्रधरास नमस्कार। पृथ्वीचा उद्धार करणाऱ्या, वाराहरूप परमात्म्यास नमस्कार।

Verse 7

नमः कमलहस्ताय कमलावल्लभाय ते । नमो मत्स्यादिरूपाय नमः कौस्तुभवक्षसे

कमलहस्त तुला नमस्कार; कमला (लक्ष्मी) वल्लभास नमस्कार। मत्स्यादि रूप धारण करणाऱ्यास नमस्कार; कौस्तुभमणि-शोभित वक्षस्थलास नमस्कार।

Verse 8

नमो वेदांतवेद्याय नमः श्रीवत्सधारिणे । नमो गुणस्वरूपाय गुणिने गुणवर्जिते

वेदांताने जाणण्याजोग्या प्रभूस नमस्कार; श्रीवत्सधारकास नमस्कार। गुणस्वरूपास नमस्कार, गुणाधीशास नमस्कार—आणि गुणातीतासही नमस्कार।

Verse 9

नमस्ते पद्मनाभाय पांचजन्यधराय च । वासुदेव नमस्तुभ्यं देवकीनंदनाय च

पद्मनाभास नमस्कार; पाञ्चजन्य शंखधारकास नमस्कार। हे वासुदेवा, तुला नमस्कार; देवकीनंदनास नमस्कार।

Verse 10

प्रद्युम्नाय नमस्तुभ्यमनिरुद्धाय ते नमः । नमः कंसविनाशाय नमश्चाणूरमर्दिने

प्रद्युम्नाला नमस्कार, अनिरुद्धाला नमस्कार। कंसविनाशकाला नमस्कार, चाणूरमर्दनाला नमस्कार॥

Verse 11

दामोदरहृषीकेश गोर्विदाच्युतमाधव । उपेंद्रकैटभाऽराते मधुहंतरधोक्षज

हे दामोदर, हृषीकेश, गोविंद, अच्युत, माधव; हे उपेंद्र; कैटभशत्रू; मधुसंहारक; हे अधोक्षज—तुला नमस्कार॥

Verse 12

नारायणाय नरकहारिणे पापहारिणे । वामनाय नमस्तुभ्यं हरये शौरये नमः

नारायणाला नमस्कार—नरकदुःख हरिणाऱ्या, पाप हरिणाऱ्या। वामनाला नमस्कार; हरिला नमस्कार; शौरिला नमस्कार॥

Verse 13

अनंताय नमस्तुभ्यमनंतशयनाय च । रुक्मिणीपतये तुभ्यं रुक्मिप्रमथनाय च

अनंताला नमस्कार, अनंतशयनीला नमस्कार। रुक्मिणीपतीला नमस्कार, रुक्मीचा दमन करणाऱ्याला नमस्कार॥

Verse 14

चैद्यहंत्रे नमस्तुभ्यं दानवारेसुरारये । मुकुंदपरमानंद नंदगोपप्रियाय च

चैद्यहंत्याला नमस्कार; दानवशत्रू, देवविरोधकांचा संहार करणाऱ्याला नमस्कार। हे मुकुंद, परमानंदस्वरूप, नंदगोपप्रिय—तुला नमस्कार॥

Verse 15

नमस्ते पुंडरीकाक्ष दनुजेंद्र निषूदिने । नमो गोपालरूपाय वेणुवादनकारिणे

हे पुण्डरीकाक्ष प्रभो, दानवेंद्रांचा नाश करणाऱ्या, तुला नमस्कार। गोपालरूप धारण करणाऱ्या, मधुर वेणुनाद करणाऱ्या, तुला प्रणाम।

Verse 16

गोपीप्रियाय केशिघ्ने गोवर्धनधराय च । रामाय रघुनाथाय राघवाय नमोनमः

गोपीप्रिय, केशीचा वध करणाऱ्या, गोवर्धन धारण करणाऱ्या प्रभूला वारंवार नमस्कार। राम, रघुनाथ, राघव—तुला पुनःपुनः प्रणाम।

Verse 17

रावणारे नमस्तुभ्यं विभीषणशरण्यद । अजाय जयरूपाय रणांगणविचक्षण

हे रावणारे, विभीषणाला शरण देणाऱ्या, तुला नमस्कार। अज, जयस्वरूप, रणांगणात विचक्षण प्रभो, तुला प्रणाम।

Verse 18

क्षणादि कालरूपाय नानारूपाय शार्ङ्गिणे । गदिने चक्रिणे तुभ्यं दैत्यचक्रविमर्दिने

क्षणापासून कालस्वरूप, नानारूपधारी शार्ङ्गधनुर्धर प्रभो, तुला नमस्कार। गदा-चक्रधारी, दैत्यचक्रांचा मर्दन करणाऱ्या, तुला प्रणाम।

Verse 19

बलाय बलभद्राय बलारातिप्रियाय च । बलियज्ञप्रमथन नमो भक्तवरप्रद

बलस्वरूप प्रभो, बलभद्र, तसेच बलारातीला प्रिय असणाऱ्या प्रभूला नमस्कार। बलियज्ञाचा प्रमथन करणाऱ्या, भक्तांना वर देणाऱ्या, तुला प्रणाम।

Verse 20

हिरण्यकशिपोर्वक्षो विदारण रणप्रिय । नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च

हे हिरण्यकशिपूचे वक्ष विदीर्ण करणाऱ्या, धर्मयुद्धप्रिय! ब्रह्मण्यदेवाला नमस्कार; गो व ब्राह्मणांच्या हितकर्त्याला नमस्कार।

Verse 21

नमस्ते धर्मरूपाय नमः सत्त्वगुणाय च । नमः सहस्रशिरसे पुरुषाय पराय च

धर्मस्वरूप असलेल्या तुला नमस्कार; शुद्ध सत्त्वगुणस्वरूप तुला नमस्कार। सहस्रशीर्ष पुरुषाला नमस्कार; परम परात्पराला नमस्कार।

Verse 22

सहस्राक्ष सहस्रांघ्रे सहस्रकिरणाय च । सहस्रमूर्ते श्रीकांत नमस्ते यज्ञपूरुष

हे सहस्राक्ष, सहस्रपाद! हे सहस्रकिरण! हे सहस्रमूर्ती, श्रीकांत! यज्ञपुरुषा, तुला नमस्कार।

Verse 23

वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च । वेदाय वेदगदिने सदाचाराध्वगामिने

वेदांनी वेद्य अशा स्वरूपाला नमस्कार; वेदप्रियाला नमस्कार। जो स्वतः वेद आहे, वेदाचा उद्घोष करणारा आहे, आणि सदाचाराच्या मार्गाने नेणारा आहे—त्याला नमस्कार।

Verse 24

वैकुंठाय नमस्तुभ्यं नमो वैकुंठवासिने । विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमो गरुडगामिने

हे वैकुंठा, तुला नमस्कार; वैकुंठधामात वास करणाऱ्यास नमस्कार। विस्तीर्ण कीर्ती असलेल्या तुला नमस्कार; गरुडवाहनाला नमस्कार।

Verse 25

विष्वक्सेन नमस्तुभ्यं जगन्मय जनार्दन । त्रिविक्रमाय सत्याय नमः सत्यप्रियाय च

हे विष्वक्सेन! जगन्मय जनार्दना, तुला नमस्कार. त्रिविक्रम, सत्यस्वरूप व सत्यप्रिय प्रभूला देखील नमः.

Verse 26

केशवाय नमस्तुभ्यं मायिने ब्रह्मागायिने । तपोरूपाय तपसां नमस्ते फलदायिने

हे केशवा! मायाधारी, ब्रह्म्याने गायिलेल्या, तुला नमस्कार. तपोरूप प्रभू, सर्व तपांचे फलदाते, तुला नमः.

Verse 27

स्तुत्याय स्तुतिरूपाय भक्तस्तुतिरताय च । नमस्ते श्रुतिरूपाय श्रुत्याचार प्रियाय च

स्तुत्य, स्तुतिरूप आणि भक्तांच्या स्तुतीत रमणाऱ्या प्रभूला नमस्कार. श्रुतिरूप व श्रुतीनुसार आचार प्रिय प्रभूला नमः.

Verse 28

अंडजाय नमस्तुभ्यं स्वेदजाय नमोस्तु ते । जरायुज स्वरूपाय नम उद्भिज्जरूपिणे

अंडज रूपाने तुला नमस्कार, स्वेदज रूपानेही नमोऽस्तु ते. जरायुज स्वरूप व उद्भिज्ज रूप धारण करणाऱ्या प्रभूला नमः.

Verse 29

देवानामिंद्ररूपोसि ग्रहाणामसि भानुमान् । लोकानां सत्यलोकोऽसि सिंधूनां क्षीरसागरः

देवांमध्ये तू इंद्ररूप आहेस, ग्रहांमध्ये तू भानुमान सूर्य आहेस. लोकांमध्ये तू सत्यलोक आहेस, आणि सागरांमध्ये तू क्षीरसागर आहेस.

Verse 30

सुरापगाऽसि सरितां सरसां मानसं सरः । हिमवानसि शैलानां धेनूनां कामधुग्भवान्

नद्यांमध्ये तू सुरापगा गंगा; सरोवरांमध्ये मानस-सरोवर। पर्वतांमध्ये तू हिमवान; धेनूंमध्ये तू कामधेनू, इच्छापूर्ती करणारी।

Verse 31

धातूनां हाटकमसि स्फटिकश्चोपलेष्वसि । नीलोत्पलं प्रसूनेषु वृक्षेषु तुलसी भवान्

धातूंमध्ये तू हाटक (सुवर्ण); दगडांमध्ये स्फटिक। फुलांमध्ये नीलोत्पल; वृक्षांमध्ये तू तुलसी आहेस।

Verse 32

सर्वपूज्यशिलानां वै शालग्राम शिला भवान् । मुक्तिक्षेत्रेषु काशी त्वं प्रयागस्तीर्थपंक्तिषु

सर्व पूज्य शिळांमध्ये तू शालग्राम-शिळा आहेस। मुक्तिक्षेत्रांमध्ये तू काशी; आणि तीर्थांच्या पंक्तीत तू प्रयाग आहेस।

Verse 33

वर्णेषु श्वेतवर्णोऽसि द्विपदां ब्राह्मणो भवान् । गरुडोस्यंडजेष्वीश व्यवहारेषु वाग्भवान्

वर्णांमध्ये तू श्वेतवर्ण; द्विपदांमध्ये तू ब्राह्मण आहेस। अंडजांमध्ये, हे ईश्वरा, तू गरुड; आणि सर्व व्यवहारांत तू वाणीच आहेस।

Verse 34

वेदेषूपनिषद्रूपा मंत्राणां प्रणवोह्यसि । अक्षराणामकारोसि यज्वनां सोमरूपधृक्

वेदांमध्ये तू उपनिषद्-स्वरूप; मंत्रांमध्ये तू प्रणव ‘ॐ’ आहेस। अक्षरांमध्ये तू ‘अ’; आणि यजमानांसाठी तू सोमरूप धारण करतोस।

Verse 35

प्रतापिनामग्निरसि क्षमाऽसि त्वं क्षमावताम् । दातॄणामसि पर्जन्यः पवित्राणां परोह्यसि

प्रतापी जनांसाठी तूच अग्नी आहेस; क्षमावंतांसाठी तूच क्षमा आहेस. दात्यांसाठी तू पोषण करणारा पर्जन्यमेघ आहेस; पवित्रांमध्ये तू परम—हे काशीश्वर।

Verse 36

चापोसि सर्वशस्त्राणां वातो वेगवतामसि । मनोसींद्रियवर्गेषु निर्भयाणां करोह्यसि

सर्व शस्त्रांमध्ये तू धनुष्य आहेस; वेगवानांमध्ये तू वायू आहेस. मन व इंद्रियसमूहात तू निर्भयता देणारी शक्ती आहेस—हे प्रभो।

Verse 37

व्योमव्याप्तिमतां त्वं वै परमात्माऽसि चात्मनाम् । संध्योपास्तिर्भवान्देव सर्वनित्येषु कर्मसु

व्योमव्याप्तीचे चिंतन करणाऱ्यांसाठी तू सर्व आत्म्यांतील परमात्मा आहेस. हे देव, सर्व नित्यकर्मांत तूच संध्योपासना-रूपाने विराजमान आहेस।

Verse 38

क्रतूनामश्वमेधोसि दानानामभयं भवान् । लाभानां पुत्रलाभोसि वसंतस्त्वमृतुष्वहो

यज्ञांमध्ये तू अश्वमेध आहेस; दानांमध्ये तू अभयदान आहेस. लाभांमध्ये तू पुत्रलाभ आहेस; ऋतूंमध्ये—अहो!—तू वसंत आहेस।

Verse 39

युगानां प्रथमोसि त्वं तिथीनां त्वं कुहूर्ह्यसि । पुष्योसि नक्षत्रगणे संक्रमः सर्वपर्वसु

युगांमध्ये तू प्रथम युग आहेस; तिथींमध्ये तू ‘कुहू’ म्हणून प्रसिद्ध आहेस. नक्षत्रगणात तू पुष्य आहेस; आणि सर्व पर्वांमध्ये तू संक्रांती-रूप आहेस।

Verse 40

योगेषु व्यतिपातस्त्वं तृणेषु हि कुशो भवान् । उद्यमानां हि सर्वेषां निर्वाणं त्वमसि प्रभो

योगांमध्ये तू व्यतिपात, तृणांमध्ये तू कुश आहेस। हे प्रभो, प्रयत्नशील सर्वांसाठी तूच परम निर्वाण आहेस।

Verse 41

सर्वासामिह बुद्धीनां धर्मबुद्धिर्भवानज । अश्वत्थः सर्ववृक्षेषु सोमवल्ली लतासु च

इथल्या सर्व बुद्धींमध्ये तू धर्मबुद्धी आहेस, हे अज। सर्व वृक्षांमध्ये तू अश्वत्थ आणि लतांमध्ये तू सोमवल्ली आहेस।

Verse 42

प्राणायामोसि सर्वेपु साधनेषु शुचिष्वहो । सर्वदः सर्वलिंगेषु श्रीमान्विश्वेश्वरो भवान्

सर्व साधनांमध्ये तू प्राणायाम आहेस—अहो, हे शुचि। सर्व लिंगांमध्ये तू सर्वद (सर्व देणारा) आहेस; तूच श्रीमान विश्वेश्वर आहेस।

Verse 43

मित्राणां हि कलत्रं त्वं धर्मस्त्वं सर्वबंधुषु । त्वत्तो नान्यज्जगत्यस्मिन्नारायण चराचरे

मित्रांसाठी तू कलत्रासारखा प्रिय आहेस; सर्व बंधूंमध्ये तूच धर्म आहेस। हे नारायण, या चराचर जगात तुझ्यावाचून अन्य काही नाही।

Verse 44

त्वमेव माता त्वं तातस्त्वं सुतस्त्वं महाधनम् । त्वमेव सौख्यसंपत्तिस्त्वमायुर्जीवनेश्वरः

तूच माता, तूच पिता; तूच पुत्र, तूच महाधन। तूच सुखसंपत्ती; तूच आयुष्य—जीवनेश्वर आहेस।

Verse 45

सा कथा यत्र ते नाम तन्मनो यत्त्वदर्पितम् । तत्कर्म यत्त्वदर्थं वै तत्तपो यद्भवत्स्मृतिः

ज्या कथेत तुझे नाम उच्चारले जाते तीच पवित्र कथा; जे मन तुला अर्पिले तेच मन। जे कर्म तुझ्यासाठी केले तेच कर्म; आणि तुझी स्मृती हाच खरा तप।

Verse 46

तद्धनं धनिनां शुद्धं यत्त्वदर्थे व्ययीकृतम् । स एव सकलः कालो यस्मिञ्जिष्णो त्वमर्च्यसे

धनवानांचे तेच धन शुद्ध, जे तुझ्यासाठी खर्च होते. हे जिष्णु, ज्या काळात तुझी आराधना होते तोच सर्व काळ—तोच सार्थक वेळ।

Verse 47

तावच्च जीवितं श्रेयो यावत्त्वं हृदि वर्तसे । रोगाः प्रशममायांति त्वत्पादोदक सेवनात्

जोपर्यंत तू हृदयात वसतोस तोपर्यंतच जीवन श्रेयस्कर आहे. तुझ्या चरणोदकाचे सेवन केल्याने रोग शांत होऊन निवळतात.

Verse 48

महापापानि गोविंद बहुजन्मार्जितान्यपि । सद्यो विलयमायांति वासुदेवेति कीर्तनात्

हे गोविंद, अनेक जन्मांत साठलेली महापापेही ‘वासुदेव’ या नामकीर्तनाने तत्क्षणी विलीन होतात.

Verse 49

अहो पुंसां महामोहस्त्वहो पुंसां प्रमादता । वासुदेवमनादृत्य यदन्यत्र कृतश्रमाः

अहो, लोकांचा किती मोठा मोह, किती प्रमाद! वासुदेवाची उपेक्षा करून ते अन्यत्रच व्यर्थ श्रम करीत राहतात.

Verse 50

इदमेव हि मांगल्यमिदमेव धनार्जनम् । जीवितस्य फलं चैतद्यद्दामोदरकीर्तनम्

हेच खरे परम मंगळ, हेच खरे धनार्जन; जीवनाचे फळही हेच—दामोदराचे कीर्तन व स्तुती।

Verse 51

अधोक्षजात्परोधर्मो नार्थो नारायणात्परः । न कामः केशवादन्यो नापवर्गो हरिं विना

अधोक्षजभक्तीपेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही; नारायणापेक्षा श्रेष्ठ अर्थ नाही. केशवापेक्षा श्रेष्ठ कामना नाही, आणि हरिविना मोक्ष नाही।

Verse 52

इयमेव परा हानिरुपसर्गो यमेवहि । अभाग्यं परमं चैतद्वासुदेवं न यत्स्मरेत्

हीच परम हानी, हाच खरा उपसर्ग; परम अभाग्य हेच—वासुदेवाचे स्मरण न करणे।

Verse 53

हरेराराधनं पुंसां किं किं न कुरुते बत । पुत्रमित्रकलत्रार्थ राज्यस्वर्गापवर्गदम्

हरिची आराधना माणसांसाठी काय काय साधत नाही! ती पुत्र, मित्र, पत्नी व धन देते; राज्य, स्वर्ग आणि मोक्षही प्रदान करते।

Verse 54

हरत्यघं ध्वंसयति व्याधीनाधीन्नियच्छति । धर्मं विवर्धयेत्क्षिप्रं प्रयच्छति मनोरथम्

ही पाप हरते, मुळासकट नष्ट करते, आणि रोग व मानसिक ताप आवरते. ती धर्म लवकर वाढवते व मनोवांछित फल देते।

Verse 55

भगवच्चरणद्वंद्वं निर्द्द्वंद्व ध्यानमुत्तमम् । पापिनापि प्रसंगेन विहितं स्वहितं परम्

भगवंतांच्या चरणयुगळाचे द्वंद्वरहित, निर्विकल्प ध्यान हेच सर्वोत्तम आहे। पापीही सत्संगाच्या प्रसंगाने त्यात लागला तर तो आपल्या परम हितास प्राप्त होतो।

Verse 56

पापिनां यानि पापानि महोपपदभांज्यपि । सुलीनध्यानसंपन्नो नामोच्चारो हरेर्हरेत्

पाप्यांची जी जी पापे आहेत—महापतनास नेणारीसुद्धा—स्थिर, लीन ध्यानासह हरिनामोच्चार ती सर्व हरून टाकतो।

Verse 57

प्रमादादपि संस्पृष्टो यथाऽनलकणो दहेत् । तथौष्ठपुटसंस्पृष्ट हरिनाम हरेदघम्

जशी अग्नीची ठिणगी प्रमादाने स्पर्श झाली तरी जाळते, तशीच हरिनाम—जे फक्त ओठांना स्पर्शते—पाप भस्म करते.

Verse 58

नितांतं कमलाकांते शांतचित्तं विधाय यः । संशीलयेत्क्षणं नूनं कमला तत्र निश्चला

जो मन अत्यंत शांत करून कमलाकांत (लक्ष्मीपति) यांच्यात स्थिर करतो आणि क्षणभरही त्या ध्यानात रमतो—तेथे कमला (लक्ष्मी) निश्चल राहते.

Verse 59

अयमेव परोधर्मस्त्विदमेव परं तपः । इदमेव परं तीर्थं विष्णुपादांबु यत्पिबेत

हाच परम धर्म, हाच परम तप; हाच सर्वोच्च तीर्थ—जेव्हा कोणी विष्णूच्या चरणामृताचे पान करतो.

Verse 60

तवोपहारं भक्त्याय सेवते यजपूरुष । सेवितस्तेन नियतं पुरोडाशो महाधिया

हे यज्ञपुरुषा! जो भक्तिभावाने तुझ्या उपहार-हविष्याची सेवा करतो, त्याच्या महाबुद्धीने पुरोडाश अर्पण निश्चयाने विधिपूर्वक सेविला जातो।

Verse 61

स चैवावभृथस्नातः स च गंगाजलाप्लुतः । विष्णुपादोदकं कृत्वा शंखे यः स्नाति मानवः

जो मनुष्य शंखात विष्णुपादोदक करून त्याने स्नान करतो, तो जणू अवभृथस्नान केलेला आणि गंगाजलात निमग्न झालेला असतो।

Verse 62

शालग्राम शिला येन पूजिता तुलसी दलैः । स पारिजातमालाभिः पूज्यते सुरसद्मनि

ज्याने तुळशीदलांनी शालग्रामशिलेची पूजा केली, तो देवांच्या धामात पारिजातपुष्पमाळांनी पूजिला जातो।

Verse 63

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा यदि वेतरः । विष्णुभक्ति समायुक्तो ज्ञेयः सर्वोत्तमश्च सः

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र किंवा अन्य कोणीही असो—जो विष्णुभक्तीने युक्त आहे, तोच सर्वांत सर्वोत्तम जाणावा।

Verse 64

शंखचक्रांकिततनुः शिरसां मंजरीधरः । गोपीचंदनलिप्तांगो दृष्टश्चेत्तदघं कुतः

ज्याच्या देहावर शंख-चक्राची चिन्हे आहेत, मस्तकी तुळशीमंजरी आहे आणि अंगावर गोपीचंदन लावलेले आहे—अशा भक्ताचे दर्शन झाले तर पाप कुठे राहील?

Verse 65

प्रत्यहं द्वादशशिलाः शालग्रामस्य योऽर्चयेत् । द्वारवत्याः शिलायुक्तः स वैकुंठे महीयते

जो प्रतिदिन द्वादश पवित्र शिळांसह शालग्रामाची आणि द्वारवती-शिळेसह पूजा करतो, तो वैकुंठात महिमावंत व सन्मानित होतो।

Verse 66

तुलसी यस्य भवने प्रत्यहं परिपूज्यते । तद्गृहं नोपसर्पंति कदाचिद्यमकिंकराः

ज्याच्या घरी तुलशीची प्रतिदिन श्रद्धेने पूजा होते, त्या घराजवळ यमाचे किंकर कधीही येत नाहीत।

Verse 67

हरिनामाक्षरमुखं भाले गोपीमृदांकितम् । तुलसीमालितोरस्कं स्पृशेयुर्नयमानुगाः

ज्याच्या मुखी हरिनामाचे अक्षर असते, कपाळावर गोपीचंदनाचा टिळा असतो आणि उरावर तुलशीमाळ असते—अशा भक्ताला यमाचे अनुचर स्पर्श करण्याचे धैर्य करत नाहीत।

Verse 68

गोपीमृत्तुलसी शंखः शालग्रामः सचक्रकः । गृहेपि यस्य पंचैते तस्य पापभयं कुत

गोपीचंदन, तुलशी, शंख, शालग्राम आणि चक्रचिन्ह—ज्याच्या घरी ही पाचही असतील, त्याला पापाचे भय कसे राहील?

Verse 69

ये मुहूर्ताः क्षणा ये च या काष्ठा ये निमेषकाः । ऋते विष्णुस्मृतेर्यातास्तेषु मुष्टो यमेन सः

जे मुहूर्त, क्षण, काष्ठा व निमेष विष्णुस्मरणाविना निघून जातात—त्या व्यर्थ काळासाठी तो मनुष्य यमाकडून पकडला जातो।

Verse 70

क्व द्वयक्षरं हरेर्नाम स्फुलिंगसदृशं ज्वलेत । महती पातकानां च राशिस्तूलोपमा क्व च

द्वयाक्षरी हरिनाम स्फुलिंगासारखे जळते; आणि पापांचा मोठा ढीग तर कापसाच्या राशीसारखा—तुलना कुठे? तो स्फुलिंगच त्याला भस्म करतो।

Verse 71

गोविंद परमानंदं मुकुंदं मधुसूदनम । त्यक्त्वान्यं नैव जानामि न भजामि स्मरामि न

गोविंद—परमानंद; मुकुंद; मधुसूदन—सर्व काही त्यागून मी अन्य कोणास जाणत नाही, अन्याची भक्ती करीत नाही, अन्याचे स्मरण करीत नाही।

Verse 72

न नमामि न च स्तौमि न पश्यामीह चक्षुषा । न स्पृशामि न वायामि गायामि न न हरिं विना

हरिविना मी न नमस्कार करतो, न स्तुती करतो; डोळ्यांनीही पाहात नाही. न स्पर्श करतो, न फिरतो, न गातो—हरिविना।

Verse 73

जले स्थले च पातालेप्यनिले चानलेऽचले । विद्याधरासुरसुरे किं नरे वानरे नरे

जळात, स्थळात, पाताळातही; वाऱ्यात, अग्नीत, पर्वतात—विद्याधर, असुर, देव यांच्यात—माणसांत व वानरांत तर काय सांगावे: मी त्याला सर्वत्र पाहतो।

Verse 74

तृणेस्त्रैणे च पाषाणे तरुगुल्मलतासु च । सर्वत्र श्यामलतनुं वीक्षे श्रीवत्सवक्षसम्

गवत-तृणात, दगडात, वृक्ष-गुल्म-लतांतही—मी सर्वत्र श्यामल देहधारी, वक्षस्थळी श्रीवत्स असलेला प्रभू पाहतो।

Verse 75

सर्वेषां हृदयावासः साक्षात्साक्षी त्वमेव हि । बहिरंतर्विना त्वां तु नह्यन्यं वेद्मि सर्वगम्

आपण सर्वांच्या हृदयात वास करता; प्रत्यक्ष साक्षी आपणच आहात. आपल्या शिवाय अंतर्बाह्य मी अन्य कोणत्याही सर्वव्यापी परम प्रभूला जाणत नाही.

Verse 76

इत्युक्त्वा विररामासौ शिवशर्मन्ध्रुवस्तदा । देवोपि भगवान्विष्णुस्तमुवाच प्रसन्नदृक्

असे बोलून शिवशर्मा नावाचा ध्रुव तेव्हा शांत झाला. मग प्रसन्न दृष्टी असलेले देवाधिदेव भगवान विष्णू त्याला म्हणाले.

Verse 77

श्रीभगवानुवाच । अपि बाल विशालाक्ष ध्रुव ध्रुवमतेऽनघ । परिज्ञातो मया सम्यक्तवहृत्स्थो मनोरथः

श्रीभगवान म्हणाले—हे बालक, विशाल नेत्रांच्या ध्रुवा! दृढ मती, निष्पापा! तुझ्या हृदयातला मनोरथ मला पूर्णपणे ज्ञात आहे.

Verse 78

अन्नाद्भवंति भूतानि वृष्टेरन्नसमुद्भवः । तद्वृष्टेः कारणं सूर्यः सूर्याधारो ध्रुवैधि भोः

अन्नापासून प्राणी उत्पन्न होतात आणि पावसापासून अन्न उत्पन्न होते. त्या पावसाचे कारण सूर्य आहे; म्हणून हे ध्रुवा, सूर्याचा आधार हो.

Verse 79

ज्योतिश्चक्रस्य सर्वस्य ग्रहर्क्षादेः समंततः । गगने भ्रमतो नित्यं त्वमाधारो भविष्यसि

आकाशात नित्य भ्रमण करणाऱ्या ग्रह-नक्षत्रादि सर्व ज्योति-चक्राला सर्व बाजूंनी तूच आधार होशील.

Verse 80

मेढीभूतस्तु वै सर्वान्वायुपाशैर्नियंत्रितान् । आकल्पं तत्पदं तिष्ठ भ्रामयञ्ज्योतिषांगणान्

तू धुरीसारखा स्थिर होऊन वायुपाशांनी सर्वांना नियंत्रित कर; त्या पदावर कल्पपर्यंत स्थित राहून ज्योतिष्कगणांना भ्रमण करवीत राहा।

Verse 81

आराध्य श्री महादेवं पुरापदमिदं मया । आसादियत्तदेतत्ते तपसा प्रतिपादितम्

पूर्वी मी श्रीमहादेवाची आराधना करून हे पद प्राप्त केले; तुझ्या तपाने सिद्ध झालेले तेच पद आता तुला प्रदान केले आहे।

Verse 82

केचिच्चतुर्युगं यावत्केचिन्मन्वंतरं ध्रुव । तिष्ठंति त्वं तु वै कल्पं पदमेतत्प्रशास्यसि

हे ध्रुवा! काही जण चतुर्युगापर्यंत, काही मन्वंतरापर्यंत टिकतात; पण तू हे पद संपूर्ण कल्पभर प्रशासित करशील।

Verse 83

मनुनापि न यत्प्रापि किमन्यैर्मानवैर्ध्रुव । तत्पदं विहितं त्वत्साच्छक्राद्यैरपि दुर्लभम्

हे ध्रुवा! जे पद मनूलाही मिळाले नाही, तर इतर मानवांची काय कथा; तेच पद तुझ्यासाठी विधिलेखाने ठरविले आहे, जे इंद्रादि देवांनाही दुर्लभ आहे।

Verse 84

अन्यान्वरान्प्रयच्छामि स्तवेनानेन तोषितः । सुनीतिरपि ते माता त्वत्समीपे चरिष्यति

या स्तवनाने मी संतुष्ट होऊन तुला इतर वरही देतो; आणि तुझी माता सुनीतीही तुझ्या समीप वास करील।

Verse 85

इदं स्तोत्रवरं यस्तु पठिष्यति समाहितः । त्रिसंध्यं मनुजस्तस्य पापं यास्यति संक्षयम्

जो मनुष्य समाहितचित्ताने प्रातः, मध्यान्ह व सायंकाळ—त्रिसंध्येला हे श्रेष्ठ स्तोत्र पठण करतो, त्याची पापे हळूहळू क्षीण होऊन शेवटी नष्ट होतात।

Verse 86

न तस्य सदनं लक्ष्मीः परित्यक्ष्यत्यसंशयम् । न जनन्या वियोगश्च न बंधुकलहोदयः

निःसंशय त्याच्या घरातून लक्ष्मी कधीही दूर जात नाही; आईपासून वियोग होत नाही आणि नातलगांत कलहही उद्भवत नाही।

Verse 87

ध्रुवस्तुतिरियं पुण्या महापातकनाशिनी । ब्रह्महापि विशुद्ध्येत का कथेतर पापिनाम्

ही ध्रुवस्तुती पुण्यमयी असून महापातकांचा नाश करणारी आहे. हिच्यामुळे ब्रह्महत्येचा दोषीही शुद्ध होऊ शकतो—मग इतर पाप्यांची काय कथा!

Verse 88

महापुण्यस्य जननी महासंपत्तिदायिनी । महोपसर्गशमनी महाव्याधिविनाशिनी

ही महापुण्याची जननी, महासंपत्ती देणारी; मोठे उपसर्ग शांत करणारी आणि घोर व्याधींचा नाश करणारी आहे।

Verse 89

यस्याऽस्तिपरमा भक्तिर्मयि निर्मलचेतसः । ध्रुवस्तुतिरियं तेन जप्या मत्प्रीतिकारिणी

ज्याच्या निर्मळ चित्तात माझ्याविषयी परम भक्ती आहे, त्याने ही ध्रुवस्तुती जप म्हणून करावी; ती मला प्रसन्न करणारी आहे।

Verse 90

समस्त तीर्थस्नानेन यत्फलं लभते नरः । तत्फलं सम्यगाप्नोति जपन्स्तुत्यानया मुदा

समस्त तीर्थस्नानाने मनुष्याला जे फळ मिळते, तेच फळ ही स्तुती आनंदाने जपल्यास पूर्णपणे प्राप्त होते।

Verse 91

संति स्तोत्राण्यनेकानि मम प्रीतिकराणि च । ध्रुवस्तुतेर्न चैतस्याः कलामर्हंति षोडशीम्

मला प्रिय अशी अनेक स्तोत्रे आहेत; पण ती या ध्रुव-स्तुतीच्या सोळाव्या अंशाइतकीही सम नाहीत।

Verse 92

श्रुत्वापीमां स्तुतिं मर्त्यः श्रद्धया परया मुदा । पातकैर्मुच्यते सद्यो महत्पुण्यमवाप्नुयात्

ही स्तुती परम श्रद्धेने व आनंदाने केवळ ऐकली तरी मनुष्य तत्क्षणी पापमुक्त होऊन महान पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 93

अपुत्रः पुत्रमाप्नोति निर्धनो धनमाप्नुयात् । अभक्तो भक्तिमाप्नोति कीर्तनाच्च ध्रुवस्तुतेः

ध्रुव-स्तुतीचे कीर्तन केल्याने अपुत्राला पुत्र मिळतो, निर्धनाला धन मिळते, आणि अभक्तालाही भक्ती प्राप्त होते।

Verse 94

दत्त्वा दानान्यनेकानि कृत्वा नाना व्रतानि च । यथालाभानवाप्नोति तथा स्तुत्याऽनया नरः

अनेक दाने देऊन व नाना व्रते करून जसा अपेक्षित फललाभ होतो, तसाच फललाभ या स्तुतीनेही मनुष्याला होतो।

Verse 95

त्यक्त्वा सर्वाणि कार्याणि त्यक्त्वा जप्यान्यनेकशः । ध्रुवस्तुतिरियं जप्या सर्वकामप्रदायिनी

सर्व कर्मे सोडून आणि अनेक अन्य जपांचा त्याग करून, हीच ध्रुव-स्तुती नित्य जपावी; ती सर्व कामना पूर्ण करणारी आहे.

Verse 96

श्रीभगवानुवाच । ध्रुवावधेहि वक्ष्यामि हितं तव महामते । येन ते निश्चलं सम्यक्पदमेतद्भविष्यति

श्रीभगवान म्हणाले—हे ध्रुव, सावधपणे ऐक. हे महामते, तुझ्या हिताचे मी सांगतो; ज्यामुळे हे परम, निश्चल पद तुला योग्य रीतीने प्राप्त होईल.

Verse 97

अहं जिगमिषुस्त्वासं पुरीं वाराणसीं शुभाम् । साक्षाद्विश्वेश्वरो यत्र तिष्ठते मोक्षकारणम्

मी त्या शुभ वाराणसी नगरीस जाण्याची इच्छा करतो, जिथे साक्षात् विश्वेश्वर स्वतः विराजमान आहेत—मोक्षाचे कारण।

Verse 98

विपन्नानां च जंतूनां यत्र विश्वेश्वरः स्वयम् । कर्णे जापं प्रकुरुते कर्मनिर्मूलन क्षमम्

तेथे संकटग्रस्त जीवांसाठी विश्वेश्वर स्वतः कानात मंत्रजप (उपदेश) करतात, जो कर्मांचे मूळासकट उच्चाटन करण्यास समर्थ आहे.

Verse 99

अस्य संसारदुःखस्य सर्वोपद्रवदायिनः । उपाय एक एवास्ति काशिकानंदभूमिका

या संसारदुःखाचा, जो सर्व उपद्रव देणारा आहे, एकच उपाय आहे—काशीची आनंदमयी भूमी.

Verse 100

इदं रम्यमिदं नेति बीजं दुःखमहातरोः । तस्मिन्काश्यग्निना दग्धे दुःखस्यावसरः कुतः

“हे रम्य, हे नाही”—असा स्वीकार‑त्याग हाच दुःखरूपी महावृक्षाचा बीज आहे. ते बीज काशीच्या अग्निने दग्ध झाले की दुःखाला अवसर कुठे?

Verse 110

कार्तिकस्य चतुर्दश्यां विश्वेशं यो विलोकयेत् । स्नात्वा चोत्तरवाहिन्यां न तस्य पुनरागतिः

कार्तिक चतुर्दशीस जो विश्वेश्वराचे दर्शन करतो आणि उत्तरवाहिनी गंगेत स्नान करतो, त्याचा पुनरागमन (पुनर्जन्म) होत नाही.

Verse 120

अत्र ब्रह्मपुरीं कृत्वा यो विप्रेभ्यः प्रयच्छति । वर्षाशनेन संयुक्तां तस्य पुण्यफलं शृणु

येथे जो ‘ब्रह्मपुरी’ तयार करून विप्रांना दान देतो आणि ती वर्षाकालीन भोजनासह अर्पण करतो—त्याचे पुण्यफळ ऐक.

Verse 130

नरो ध्रुवस्य चरितं प्रसंगेन स्मरन्नपि । न पापैरभिभूयेत महत्पुण्यमवाप्नुयात्

जो मनुष्य प्रसंगानेही ध्रुवाचे चरित्र स्मरतो, तो पापांनी दबला जात नाही; तो महान पुण्य प्राप्त करतो.