Adhyaya 24

Verse 1

गणावूचतुः । शिवशर्मन्नुदर्कं ते कथयावो निशामय । त्वमत्र वैष्णवे लोके भुक्त्वा भोगान्सुपुष्कलान्

गण म्हणाले— हे शिवशर्मन्, ऐक; आम्ही तुझा पुढील वृत्तांत सांगतो. तू येथे वैष्णव लोकी अत्यंत पुष्कळ भोगांचा उपभोग घेशील।

Verse 2

ब्रह्मणो वत्सरं पूर्णं रममाणोऽप्सरोगणैः । सुतीर्थमरणोपात्त पुण्यशेषेण वै पुनः

ब्रह्मदेवाचा एक पूर्ण वर्ष तू अप्सरागणांसह रमशील; आणि नंतर सुतीर्थात मरणाने मिळालेल्या पुण्यशेषामुळे पुन्हा (पुढील गती प्राप्त करशील)।

Verse 3

भविष्यसि महीपालो नगरे नंदिवर्धने । राज्यं प्राप्यासपत्नं च समृद्धबलवाहनम्

तू नंदिवर्धन नावाच्या नगरीत राजा होशील; आणि प्रतिस्पर्ध्याविना, बल व वाहनांनी समृद्ध असे राज्य प्राप्त करशील।

Verse 4

कृष्टिभिर्हृष्टपुष्टैश्च रम्यहाटकभूषणैः । संजुष्टमिष्टापूर्तानां धर्माणां नित्यकर्तृभिः

तुझे राज्य हर्षित व पुष्ट जनांनी परिपूर्ण असेल, रम्य सुवर्णाभूषणांनी अलंकृत असेल, आणि इष्ट‑पूर्त धर्मांचे नित्य आचरण करणाऱ्यांनी शोभून दिसेल।

Verse 5

सदासंपन्नसस्यं च सूर्वरक्षेत्रसंकुलम् । सुदेशं सुप्रजं सुस्थं सुतृणं बहुगोधनम्

तो देश सदैव समृद्ध धान्याने युक्त, उत्तम शेतांनी भरलेला; उत्तम प्रदेश, सुजनांनी परिपूर्ण, निरोगी व सुरक्षित—चारा व गोधनाने विपुल असेल।

Verse 6

देवतायतनानां च राजिभिः परिराजितम् । सुयूपा यत्र वै ग्रामाः सुवित्तर्द्धि विराजिताः

तो देश देवालयांच्या रांगांनी उजळून निघेल; आणि तेथील गावे सुंदर यूपांनी (यज्ञस्तंभांनी) चिन्हित होऊन उत्तम धन‑समृद्धीने शोभतील।

Verse 7

सुपुष्प कृत्रिमोद्यानाः ससदाफलपादपाः । सपद्मिनीककासारा यत्र राजंति भूमयः

तेथील भूमी सुंदर फुलांनी नटलेल्या सुसज्ज उद्यानांनी, सदाफळ देणाऱ्या वृक्षांनी, तसेच कमळांनी युक्त सरोवरे व जलाशयांनी शोभून दिसेल।

Verse 8

सदंभा निम्नगाराजिर्न यत्र जनता क्वचित् । कुलान्येव कुलीनानि न चान्यायधनानि च

तेथे कुठेही जनतेत दंभ नसेल; नद्यांच्या धारांची रांग सुंदर व सुव्यवस्थित असेल। कुळे खरोखर कुलीनच असतील, आणि अन्यायाने मिळवलेले धन तेथे नसेल।

Verse 9

विभ्रमो यत्र नारीषु नविद्वत्सु च कर्हिचित् । नद्यः कुटिलगामिन्यो न यत्र विषये प्रजाः

ज्या देशात स्त्रियांमध्ये मोह-विभ्रम वाढलेला असतो आणि विद्वानांचा कधीही सन्मान होत नाही; जिथे नद्या वाकड्या वाटांनी वाहतात आणि प्रजा आपल्या योग्य क्षेत्रात स्थिर राहत नाही—तो देश दूषित मानला जातो।

Verse 10

तमोयुक्ताः क्षपा यत्र बहुलेषु न मानवाः । रजोयुजः स्त्रियो यत्र न धर्मबहुला नराः

जिथे रात्री घोर तमाने युक्त असतात आणि अनेकांमध्येही खरी मानवता दुर्मिळ असते; जिथे स्त्रिया रजोगुणाच्या चंचलतेने बांधल्या जातात आणि पुरुष धर्मसमृद्ध नसतात—तो प्रदेश पतित मानला जातो।

Verse 11

धनैरनंधो यत्रास्ति मनो नैव च भोजनम् । अनयः स्यंदनं यत्र न च वै राजपूरुषः

ज्या देशात धनालाच ‘दृष्टी’ मानले जाते आणि भोजनातही मनाला तृप्ती मिळत नाही; जिथे अन्यायच जीवनरथाचे वाहन ठरते आणि धर्मनिष्ठ राजपुरुष नसतात—तो देश अधर्मी ओळखला जातो।

Verse 12

दंडः परशुकुद्दाल वालव्य जनराजिषु । आतपत्रेषु नान्यत्र क्वचित्क्रोधापराधजः

जिथे लोकसमूहांत दंड म्हणजे फक्त कुऱ्हाड, कुदळ आणि खरबरीत साधनेच ठरतात; आणि पदप्रतिष्ठेच्या छत्रांशिवाय सर्वत्र क्रोध व अपराधातून जन्मलेले दंडच दिसतात—तेथे धर्म क्षीण होतो।

Verse 13

अन्यत्राक्षिकवृंदेभ्यः क्वचिन्न परिदेवनम् । आक्षिका एव दृश्यंते यत्र पाशकपाणयः

जिथे जुगाऱ्यांच्या टोळ्यांशिवाय कुठेही आर्त विलाप ऐकू येत नाही; आणि हातात पासे घेऊन फक्त जुगारीच दिसतात—ते स्थान शुभतेपासून वंचित समजावे।

Verse 14

जाड्यवार्ता जलेष्वेव स्त्रीमध्या एव दुर्बलाः । कठोरहृदया यत्र सीमंतिन्यो न मानवाः

जिथे जडत्व केवळ पाण्यात आहे, दुर्बलता केवळ स्त्रियांच्या कमरेत आहे आणि कठोरपणा केवळ स्त्रियांच्या ठायी आहे, पुरुषांत नाही.

Verse 15

औषधेष्वेव यत्रास्ति कुष्ठयोगो न मानवे । वेधोप्यंतःसुरत्नेषु शूलं मूर्तिकरेषु वै

जिथे 'कुष्ठ' केवळ औषधांमध्ये आहे, माणसांत नाही; वेध केवळ रत्नांमध्ये आहे आणि शूल केवळ मूर्तींमध्ये आहे.

Verse 16

कंपःसात्त्विकभावोत्थो न भयात्क्वापि कस्यचित् । संज्वरः कामजो यत्र दारिद्र्यं कलुषस्य च

जिथे कंप सात्त्विक भावातून निर्माण होतो, भयामुळे नाही; जिथे संज्वर कामजनित आहे आणि दारिद्र्य केवळ पापाचे आहे.

Verse 17

दुर्लभत्वं सदा कस्य सुकृतेन च वस्तुनः । इभा एव प्रमत्ता वै युद्धं वीच्योर्जलाशये

पुण्याच्या बळावर कोणती वस्तू दुर्लभ आहे? जिथे मद केवळ हत्तींमध्ये आहे आणि युद्ध केवळ लाटांमध्ये आहे.

Verse 18

दानहानिर्गजेष्वेव द्रुमेष्वेव हि कंटकाः । जनेष्वेव विहारा हि न कस्यचिदुरःस्थली

जिथे दानाची (मदजलाची) हानी केवळ हत्तींमध्ये आहे, काटे केवळ झाडांवर आहेत आणि विहार केवळ लोकांमध्ये आहे.

Verse 19

बाणेषु गुणविश्लेषो बंधोक्तिः पुस्तके दृढा । स्नेहत्यागः सदैवास्ति यत्र पाशुपते जने

त्या देशात बाणांचेही गुण तपासले जातात; पुस्तकांत करार-वचन दृढपणे नोंदले जाते; आणि पाशुपत भक्तांमध्ये सदा आसक्तीचा त्याग स्थिर असतो।

Verse 20

दंडवार्ता सदा यत्र कृतसंन्यासकर्मणाम् । मार्गणाश्चापकेष्वेव भिक्षुका ब्रह्मचारिणः

तेथे संन्यासकर्म करणाऱ्यांत दंडाची चर्चा सदैव असते; आणि भिक्षेवर जगणारे ब्रह्मचारी फक्त शिस्तबद्ध साधक म्हणून, आपल्या नियत मार्गाच्या शोधातच आढळतात।

Verse 21

यत्र क्षपणका एव दृश्यंते मलधारिणः । प्रायो मधुव्रता एव यत्र चंचलवृत्तयः

तेथे तपाचे लक्षण धारण करणारे, मलधारी खरे क्षपणकच दिसतात; आणि ज्यांची वृत्ती चंचल आहे ते बहुतेक ‘मधुव्रत’—भ्रमरासारखे अस्थिर स्वभावाचे—असतात।

Verse 22

इत्यादि गुणवद्देशे त्वयिराज्यं प्रशासति । धर्मेण राजधर्मज्ञ शौंडीर्यगुणशालिनि

अशा गुणसमृद्ध देशात तू धर्माने राज्य चालवितोस—हे राजधर्मज्ञा, हे शौर्य व सद्गुणांनी विभूषित।

Verse 23

सौभाग्यभाजि रूपाढ्ये शौर्यौदार्यगुणान्विते । सीमंतिनीनां रम्याणां लावण्यवर्जित सुश्रियाम्

हे राज्य सौभाग्य व रूपसमृद्ध, शौर्य-औदार्यगुणयुक्त आहे; येथे रम्य, सुसज्ज कुलवधूंमध्येही केवळ लावण्याचा गर्व नसून शालीन शोभेचे तेजच प्रकटते।

Verse 24

राज्ञीनामयुतंभावि कुमाराणां शतत्रयम् । वृद्धकाल इति ख्यात उग्रः परपुरंजयः

त्याच्या दहा हजार राण्या आणि तीनशे कुमार होणार होते; आणि तो उग्र, शत्रुपुरांचा जयकर्ता, ‘वृद्धकाल’ या नावाने प्रसिद्ध होता.

Verse 25

विजितानेकसमरः श्रीसंतर्पितमार्गणः । अनेकगुणसंपूर्णः पूर्णचंद्रनिभद्युतिः

अनेक संग्राम जिंकून तो आपल्या धनाने धनुर्धरांना तृप्त व सन्मानित करी; अनेक गुणांनी परिपूर्ण, त्याची कांति पूर्णचंद्रासारखी होती.

Verse 26

संततावभृथक्लिन्न मूर्धजः क्षितिषर्षभः । प्रजापालनसंपन्नः कोशप्रीणितभूसुरः

तो राजांमध्ये वृषभ होता; ज्याचे केश सतत अवभृथ-स्नानाने ओले असत; प्रजापालनात समर्थ, आणि राजकोषाने ब्राह्मणांना तृप्त ठेवणारा होता.

Verse 27

पदारविंदं गौविंदं हृदि ध्यायन्नतंद्रितः । वासुदेवकथालापपरिक्षिप्त दिनक्षपः

गोविंदाच्या चरणकमलांचे हृदयात अखंड ध्यान करीत, तो वासुदेवाच्या कथालापांत रंगून आपले दिवस-रात्र घालवीत असे.

Verse 28

कदाचिदुपविष्टःसन्मध्ये राजसभं द्विज । दूरात्कार्पटिकैर्दृष्टो वाराणस्याः समागतैः

हे द्विज! एकदा तो राजसभेच्या मध्यभागी बसला असता, वाराणसीहून आलेल्या भ्रमणशील कार्पटिक वैराग्यांनी त्याला दूरून पाहिले.

Verse 29

तत्कर्मभाविसदृशैस्तदात्वमभिनंदितः । तैः सर्वै राजशार्दूलस्याशीर्वादैरनेकशः

त्या कर्मांना व त्यांच्या भावी फलाला अनुरूप त्या वेळी तुझा गौरव झाला; आणि त्या सर्वांनी त्या राजशार्दूलास वारंवार अनेक आशीर्वाद दिले।

Verse 30

श्रीमद्विश्वेश्वरो देवो विश्वेषां जगतां गुरुः । काशीनाथस्तुते कुर्यात्कुमतेरपवर्जनम्

सर्व जगतांचा गुरु श्रीमान् विश्वेश्वर देव—काशीनाथ—स्तुती केल्यावर कुमतीचे निवारण करो।

Verse 31

नैःश्रेयसीं च संपत्तिं यो देयात्स्मरणादपि । काशीनाथः स ते दिश्याज्ज्ञानं मलविवर्जितम्

जो केवळ स्मरणानेही परम कल्याण व खरी संपत्ती देतो, तो काशीनाथ तुला मलरहित ज्ञान प्रदान करो।

Verse 32

येन पुण्येन ते प्राप्तं राज्यं प्राज्यमकंटकम् । तत्पुण्यशेषतोभूयाद्विश्वनाथे मतिस्तव

ज्या पुण्याने तुला विशाल, निष्कंटक राज्य मिळाले, त्या पुण्याच्या शेषफलाने विश्वनाथाविषयी तुझी भक्तिबुद्धी अधिकाधिक वाढो।

Verse 33

यस्य प्रसादात्सुलभमायुः पुत्रांबरागनाः । समृद्धयः स्वर्गमोक्षौ स विश्वेशः प्रसीदतु

ज्याच्या कृपेने आयुष्य, पुत्र, वस्त्रे व पत्नी सहज मिळतात, तसेच समृद्धी, स्वर्ग व मोक्षही—तो विश्वेश प्रसन्न होवो।

Verse 34

नामश्रवणमात्रेण यस्य विश्वेशितुर्विभोः । महापातकविच्छेदः स विश्वेशोऽस्तु ते हृदि

ज्या सर्वशक्तिमान विश्वेशितृ प्रभूचे नाम केवळ ऐकण्याने महापातके छिन्न होतात, तोच विश्वेश तुझ्या हृदयात वास करो।

Verse 35

त्वं वृद्धकालो भूपालः श्रुत्वेत्याशीः परंपराम् । स्मरिष्यसीदं वृत्तांतं पुलकांकवपुस्तदा

हे भूपाल! तू वृद्धावस्थेत पोहोचल्यावर ही आशीर्वाद-परंपरा ऐकून, अंगावर रोमांच उभा राहिलेल्या देहाने, हा वृत्तांत स्मरशील।

Verse 36

आकारगोपनं कृत्वा तेभ्यो दत्त्वा धनं बहु । सुमुहूर्तमनुप्राप्य सुते राज्यं विधाय च

आपला अभिप्राय गुप्त ठेवून त्यांना पुष्कळ धन देऊन, शुभ मुहूर्त साधून, तू आपल्या पुत्राकडे राज्य स्थापशील।

Verse 37

अनंगलेखया राज्ञ्या ततः काशीं गमिष्यसि । दत्त्वा दानानि भूरीणि प्रीणयित्वाऽर्थिनो जनान्

त्यानंतर राणी अनंगलेखेसह तू काशीला जाशील—अनेक दाने देऊन आणि याचक जनांना संतुष्ट करून।

Verse 38

स्वनाम्ना तत्र संस्थाप्य लिंगं निर्वाणकारणम् । प्रासादं तत्र कृत्वोच्चैस्तदग्रे कूपमुत्तमम्

तेथे आपल्या नावाने निर्वाण-कारण लिंग स्थापून, तू उंच प्रासाद उभारशील आणि त्याच्या समोर एक उत्तम कूपही करशील।

Verse 39

विधाय विधिवत्तत्र कलशारोपणादिकम् । मणिमाणिक्य चांपेय दुकूलेभाश्वगोधनम्

तेथे कलशारोपणादि सर्व विधीविधानाने करून त्याने मणी-माणिक्य, उत्तम मद्य, मौल्यवान वस्त्रे, हत्ती-घोडे आणि गोधन यांचे दान अर्पण केले।

Verse 40

महाध्वजपताकाश्च च्छत्रचामरदर्पणम् । देवोपकरणं भूरि विश्राण्य श्रमवर्जितः

त्याने महाध्वज-पताका, छत्र, चामर व दर्पण—देवपूजेची अनेक उपकरणे—भरपूर वाटली; तो न थकता, न संकोचता दान देत राहिला।

Verse 41

व्रतोपवासनियमैः परिक्षीणकलेवरः । मध्याह्ने निर्जने तत्र द्रक्ष्यस्येकं तपोधनम्

व्रत, उपवास व नियमांनी देह क्षीण झाला आहे; त्या निर्जन स्थानी मध्यान्ही तुला एक तपोधन दिसेल—ज्याची खरी संपत्ती तप आहे।

Verse 42

अतीवजीर्णवपुषं परिपिंगजटान्वितम् । मूर्तिमंतंमिव प्रांशुं धर्मं जनमनोहरम्

त्याचे शरीर अत्यंत जीर्ण होते, डोक्यावर पिंगट जटा पसरल्या होत्या; तो उंच, जनमन मोहवणारा—जणू धर्मच मूर्तिमान झाला होता।

Verse 43

भारं शरीरयष्टेश्च दृढयष्ट्यां समर्प्य च । गर्भागाराद्विनिष्क्रम्याभ्यायांतंरंगमंडपे

दुर्बल देहाचा भार दृढ दंडावर टेकवून तो गर्भगृहातून बाहेर आला आणि अंगणातील रंगमंडपाकडे पुढे गेला।

Verse 44

उपविश्य समीपे ते प्रक्ष्यत्येवमनुक्रमात् । कोसि त्वं किमिहासि त्वं द्वितीय इव कस्त्वयम्

तुझ्या जवळ बसून तो क्रमाने विचारेल— “तू कोण आहेस? इथे कशासाठी आला आहेस? आणि तुझ्या शेजारी हा दुसऱ्यासारखा कोण, जणू दुसरा आत्माच?”

Verse 45

प्रासादः कारितः केन जानास्येष ततो वद । अस्य लिंगस्य किं नाम प्रायो जाने न वार्धकात्

“हा प्रासाद कोणी बांधला? तुला माहीत असेल तर सांग. आणि या लिंगाचे नाव काय? वार्धक्यामुळे मला बहुतेक आठवत नाही.”

Verse 46

पृष्टस्त्वमिति ते नाथ तदा वृद्ध तपस्विना । कथयिष्यस्यहं राजा वृद्धकाल इति श्रुतः

हे नाथ, त्या वृद्ध तपस्व्याने विचारल्यावर तू म्हणशील— “मी राजा आहे; ‘वृद्धकाल’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.”

Verse 47

दाक्षिणात्य इह प्राप्तस्त्वेतया सह कांतया । ध्यायामि लिंगमेतच्च प्रार्थयामि न किंचन

“मी दक्षिण देशातून या प्रिय पत्नीसह इथे आलो आहे. या लिंगाचे ध्यान करतो; मी काहीही मागत नाही.”

Verse 48

प्रासादस्यास्य जटिल स्वयंकारयिता शिवः । विशेषतोऽस्यलिंगस्य नाम नो वेद्मि निश्चितम्

“हे जटाधारी, या प्रासादाचा स्वयंकारयिता शिवच आहे. पण या लिंगाचे विशेष नाव मला नक्की माहीत नाही.”

Verse 49

इति श्रुत्वा नरपतेर्वाक्यंप्राह जटाधरः । सत्यमुक्तं त्वयैकं हि लिंगनाम न वेत्सि यत्

नरपतीचे वचन ऐकून जटाधारी तपस्वी म्हणाला—“तू एक गोष्ट खरी बोललास; पण लिंगाचे नाम तुला माहीत नाही.”

Verse 50

पश्येयं त्वामहं नित्यमुपविष्टं सुनिश्चलम् । श्रुतो भविष्यति तव प्रासादो येन कारितः

“मी तुला नेहमीच अत्यंत स्थिरपणे बसलेला पाहू दे. आणि तुझ्या हातून बांधलेला हा प्रासाद प्रसिद्ध होईल.”

Verse 51

ममाग्रे तत्समाचक्ष्व यदि जानासि तत्त्वतः । आकर्ण्येति वचस्तस्य पुनः प्राह भवानिति

“जर तू ते तत्त्वतः जाणत असशील तर माझ्यासमोर सांग.” त्याचे वचन ऐकून तो पुन्हा म्हणाला—“बरं, ऐक.”

Verse 52

कर्ता कारयिता शंभुः किमतथ्यं ब्रवीम्यहम् । अथवा चिंतया किं मे तपस्विन्ननया विभो

“कर्ता आणि करविता शंभूच आहेत; मी असत्य कसे बोलू? तरीही, हे विभु तपस्वी, या चिंतेने मला काय उपयोग?”

Verse 53

इति त्वयि स्थिते जोषं स पुनर्वृद्धतापसः । पिपासुरस्मि पानीयमानीयाशु प्रयच्छ मे

तू गप्प उभा असता तो वृद्ध तपस्वी पुन्हा म्हणाला—“मला तहान लागली आहे; लवकर पाणी आणून मला दे.”

Verse 54

इति तेन च नुन्नस्त्वं वार्यानीय च कूपतः । पाययिष्यसि तं वृद्धं तापसं तत्क्षणाच्च सः

त्याने प्रेरित होऊन तू विहिरीतून पाणी काढून त्या वृद्ध तापसाला पाजशील; आणि त्याच क्षणी तो…

Verse 55

तदंबुपानतो भूयात्सुपार्वण शशिप्रभः । तरुणो रूपसंपन्नः कोशोन्मुक्तोरगो यथा

ते पाणी पिल्याने तो पुन्हा चंद्रासारखा तेजस्वी झाला; तरुण व रूपवान—जणू कात टाकून मुक्त झालेला सर्प।

Verse 56

जाताश्चर्येण भवता पुनरेवाभ्यभाषि सः । कः प्रभावो हि भगवन्नेष येन भवान्पुनः

तुमच्या या अद्भुत परिवर्तनाने आश्चर्यचकित होऊन तो पुन्हा म्हणाला—“भगवन्, कोणत्या प्रभावाने आपण पुन्हा…?”

Verse 57

परित्यज्यात्र जरसं न वो भ्राजसि सांप्रतम् । अस्ति चेदवकाशस्ते ततो ब्रूहि तपोधन

इथे जरा टाकून देऊन आपण आता तेजस्वी दिसता. वेळ असेल तर सांगा, हे तपोधन।

Verse 58

तपोधन उवाच । वृद्धकालक्षितिपते जाने त्वां सुमहामते । इमामपि च जानेऽहं तव पत्नीं पतिव्रताम्

तपोधन म्हणाले—“हे दीर्घकाळ जरेचा भार वाहणाऱ्या राजन्, हे महाबुद्धिमान, मी तुम्हाला ओळखतो; आणि तुमची ही पतिव्रता पत्नीही मला ज्ञात आहे।”

Verse 59

जन्मनोऽस्मादियं राजन्नासीद्विप्रस्य कन्यका । तुर्वसोर्वेदवपुषः शुभाचारा शुभानना

हे राजन्, पूर्वजन्मी ही तुर्वसु नामक ब्राह्मणाची कन्या होती—वेदमय तेजाने दीप्त, शुभ आचरणी व सुंदर मुखवाली।

Verse 60

तेन दत्ता विवाहार्थं नैध्रुवाय महात्मने । स च कालवशं प्राप्तो नैध्रुवोऽप्राप्तयौवनः

त्याने तिला विवाहार्थ महात्मा नैध्रुवाला दिले; पण नैध्रुव यौवनास न पोहोचताच काळाच्या अधीन झाला (मृत्यू पावला)।

Verse 61

वैधव्यं पालयंत्येषा मृताऽवंत्यां शुभव्रता । तेन पुण्येन संजाता पांड्यस्य नृपतेः सुता

ही शुभव्रता स्त्री वैधव्य पाळीत अवंतीत देह ठेवून गेली; त्या पुण्यामुळे ती पांड्य नृपाची कन्या म्हणून जन्मली।

Verse 62

परिणीता त्वया राजन्पतिव्रतरता सदा । त्वया सहेह संप्राप्ता मुक्तिं प्राप्स्यत्यनुत्तमाम्

हे राजन्, तुझ्याशी परिणीत झालेली ही सदा पतिव्रतधर्मात रत आहे; आणि तुझ्यासह येथे येऊन ती अनुत्तम मुक्ती प्राप्त करील।

Verse 63

अयोध्यायामथावंत्यां मथुरायामथापि वा । द्वारवत्यां च कांच्यां वा मायापुर्यामथो नृप

हे नृप, अयोध्येत असो वा अवंतीत, किंवा मथुरेत; अथवा द्वारवतीत, किंवा कांचीमध्ये, किंवा मायापुरीत—

Verse 64

अपि पातकिनो ये च कालेन निधनं गताः । ते हि स्वर्गादिहागत्य काश्यां मोक्षमवाप्नुयुः

जे पातकीही काळानुसार मृत्यूस प्राप्त होतात, ते स्वर्गातून परत येऊन येथे काशीत येताच मोक्ष प्राप्त करू शकतात।

Verse 65

अवैमि त्वामपि नृपद्विजोऽभूः पूर्वजन्मनि । माथुरः शिवशर्माख्यो मायापुर्यां भवान्मृतः

हे नृप, मी तुलाही ओळखतो—पूर्वजन्मी तू मथुरेचा द्विज ब्राह्मण होतास, शिवशर्मा नावाचा; आणि मायापुरीत तुझा देहांत झाला।

Verse 66

तत्पुण्यात्प्राप्य वैकुंठं भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् । तत्पुण्यशेषात्क्षितिपो जातस्त्वं नंदिवर्धने

त्या पुण्यामुळे तू वैकुंठास जाऊन मनोहर भोगांचा उपभोग घेतलास; आणि त्या पुण्याच्या शेषातून नंदिवर्धनात तू राजा म्हणून जन्मलास।

Verse 67

वृद्धकालावनीपाल तेनैव सुकृतेन च । मोक्षक्षेत्रमिदं प्राप्तो मुक्तिं प्राप्स्यस्यनुत्तमाम्

हे वृद्ध भूमिपाल, त्याच सुकृत्यामुळे तू या मोक्षक्षेत्री आला आहेस; तू अनुत्तम मुक्ती प्राप्त करशील।

Verse 68

अन्यच्च शृणु राजेंद्र त्वया यत्समुदीरितम् । कर्ता कारयिता शंभुः प्रासादस्येति तत्स्फुटम्

आणखी ऐक, हे राजेंद्र—तू जे सांगितलेस ते अगदी स्पष्ट आहे: या प्रासाद-मंदिराचा कर्ता आणि करविता—दोन्ही शंभू (शिव)च आहे।

Verse 69

सुकृतं नैव सततमाख्यातव्यं कदाचन । कृतं मयेति कथनात्पुण्यं क्षयति तत्क्षणात्

आपले सुकृत सतत सांगत बसू नये। “हे मी केले” असे म्हणताच त्या क्षणी पुण्य क्षीण होते।

Verse 70

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गोपनीयं निधानवत् । सुकृतं कीर्तनाद्व्यर्थं भवेद्भस्महुतं तथा

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी सुकृत निधीसारखे गुप्त ठेवावे. त्याचे कीर्तन केल्यास ते व्यर्थ ठरते—जणू भस्मात दिलेली आहुती.

Verse 71

निश्चितं विश्वनाथेन प्रेरितेन त्वयाऽनघ । कृतं हि कृतकृत्येन प्रासादादिह वेद्म्यहम्

हे निष्पाप! विश्वनाथाच्या प्रेरणेने तू—कृतकृत्य होऊन—हे कार्य केले आहे, हे निश्चित. या प्रासादादि चिन्हांवरून मला येथे ते कळते.

Verse 72

वृद्धकालेश्वरं नाम लिंगमेतन्महीपते । जानीह्यनादिसंसिद्धं निमित्तं किंतु वै भवान्

हे महीपते! या लिंगाचे नाव ‘वृद्धकाळेश्वर’ आहे. हे अनादी व नित्यसिद्ध आहे असे जाण; येथे तू केवळ निमित्तमात्र आहेस.

Verse 73

दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य पूजनाच्छ्रवणान्नतेः । वृद्धकालेशलिंगस्य सर्वं प्राप्नोति वांछितम्

त्याचे दर्शन, स्पर्श, पूजन, श्रवण आणि नमस्कार केल्याने—वृद्धकाळेशाच्या या लिंगामुळे—सर्व इच्छित फल प्राप्त होते.

Verse 74

कूपः कालोदको नाम जराव्याधिविघातकृत् । यदीय जलपानेन मातुःस्तन्यमपानवान्

‘कालोदक’ नावाचा एक कूप आहे, जो जरा व व्याधींचा नाश करतो. त्याचे जल पिल्याने मनुष्य जणू पुन्हा मातृस्तन्य पिल्यासारखा होऊन आद्य-बल प्राप्त करतो.

Verse 75

कृतकूपोदकस्नानः कृतैतल्लिंगपूजनः । वर्षेण सिद्धिमाप्नोति मनोभिलषितां नरः

कूपाच्या जलात स्नान करून आणि या लिंगाचे पूजन केल्यास मनुष्य एका वर्षातच मनोवांछित सिद्धी प्राप्त करतो.

Verse 76

न कुष्ठं न च विस्फोटा नरंघा न विचर्चिका । पीतात्स्पृष्टात्प्रतिष्ठंति कफः कालतमोदकात्

न कुष्ठ, न फोड-पुरळ, न खरूज, न त्वचारोग—‘कालतमोदक’ पिल्याने किंवा स्पर्श केल्याने हे सर्व रोग शांत होतात.

Verse 77

नाग्निमांद्यं नैव शूलं न मेहो न प्रवाहिका । न मूत्रकृच्छ्रं ना पामा पानायस्यास्य सेवनात्

या जलाचे पान-सेवन केल्याने न अपचन होते, न शूलदुखणे, न मूत्रविकार, न जुलाब; न मूत्रकृच्छ्र, न पामा (खाज) होते.

Verse 78

भूतज्वराश्च ये केचिद्ये केचिद्विषमज्वराः । ते क्षिप्रमुपशाम्यंति ह्येतत्कूपोदसेवनात्

भूतजन्य कोणतेही ज्वर आणि विषम (अनियमित) ज्वर—हे सर्व या कूपजलाच्या सेवनाने लवकर शांत होतात.

Verse 79

तवाग्रतो मम जरा पलितं च यथाविधि । एतत्कूपोदपानेन क्षणान्नष्टं नवोऽभवम्

तुझ्या डोळ्यांसमोरच माझी जरा व पांढरे केस जसे प्रकट झाले होते, तसेच या कूपातील जल प्राशन करताच क्षणात नाहीसे झाले; मी पुन्हा नवयौवनास प्राप्त झालो।

Verse 80

वृद्धकालेश्वरे लिंगे सेवितेन दरिद्रता । नोपसर्गा न वा रोगा न पापं नाघजं फलम्

वृद्धकालेश्वर लिंगाची सेवा-पूजा केल्याने दरिद्रता नष्ट होते; न उपद्रव राहतात, न रोग, न पाप, आणि न अधर्मजन्य फळ।

Verse 81

उत्तरे कृत्तिवासस्य वाराणस्यां प्रयत्नतः । वृद्धकालेश्वरं लिंगं द्रष्टव्यं सिद्धिकामुकैः

वाराणसीत कृत्तिवासाच्या उत्तरेस, सिद्धीची इच्छा असणाऱ्यांनी प्रयत्नपूर्वक वृद्धकालेश्वर लिंगाचे दर्शन घ्यावे व ते शोधावे।

Verse 82

इत्युक्त्वा तं महीपालं हस्ते धृत्वा तपोधनः । सानंगलेखा राज्ञीकं तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ

असे बोलून तपोधन ऋषींनी त्या महीपालाचा हात धरला; राणी अनंगलेखेसह ते त्या लिंगातच लीन झाले—त्यात विलीन झाले।

Verse 83

महाकाल महाकाल महाकालेति कीर्तनात् । शतधा मुच्यते पापैर्नात्र कार्या विचारणा

“महाकाल, महाकाल, महाकाल” असे कीर्तन केल्याने मनुष्य शतपटी पापांतून मुक्त होतो; येथे विचार वा शंका करण्याचे कारण नाही।

Verse 84

इत्थं भवित्री ते मुक्तिः कैटभारातिदर्शनात् । भोगान्भुक्त्वा बहुविधान्वैकुंठ नगरे शुभे

अशा प्रकारे कैटभाराचे दर्शन झाल्याने तुझी मुक्ती होईल। शुभ वैकुंठनगरी अनेक प्रकारचे भोग भोगून पुढे तुझे कल्याण प्रकट होईल।

Verse 85

इति संहृष्टतनूरुहः स विप्रो भगवत्तद्गणवक्त्रतो निशम्य । स्वमुदर्कमथार्ककोटिरम्यं हरिलोकं परिलोकयांचकार

भगवंताच्या सेवकगणाच्या मुखातून हे ऐकून त्या ब्राह्मणाच्या अंगावर आनंदाने रोमांच उभे राहिले। मग त्याने आपली पुढील गती पाहिली—कोट्यवधी सूर्यांसारखी तेजस्वी हरिलोक-धाम।

Verse 86

मैत्रावरुणिरुवाच । लोपामुद्रे स विप्रेंद्रो भोगान्भुक्त्वा मनोरमान् । मायापुर्यां कृतप्राणत्याग पुण्यबलेन च

मैत्रावरुणि म्हणाले—हे लोपामुद्रे, तो श्रेष्ठ ब्राह्मण मनोहर भोग भोगून, आणि मायापुरीत प्राणत्यागाने मिळालेल्या पुण्यबळाने पुढेही परम शुभ पदास प्राप्त झाला।

Verse 87

वैकुंठलोकादागत्य पत्तने नंदिवर्धने । भौमानि भुक्त्वा सौख्यानि पुत्रानुत्पाद्य सुंदरान्

वैकुंठलोकातून परत येऊन तो नंदिवर्धन नगरात जन्मला। भौम सुखांचा उपभोग करून त्याने सुंदर पुत्र उत्पन्न केले।

Verse 88

तेषु राज्यं विनिक्षिप्य प्राप्य वाराणसीं पुरीम् । विश्वेश्वरं समाराध्य निर्वाणपदमीयिवान्

पुत्रांकडे राज्य सोपवून तो वाराणसी नगरीस आला। विश्वेश्वराची आराधना करून त्याने निर्वाणपद प्राप्त केले।

Verse 89

एतत्पुण्यतमाख्यानं विप्रस्य शिवशर्मणः । श्रुत्वा पापविनिर्मुक्तो ज्ञानं परममृच्छति

विप्र शिवशर्मा यांचे हे परम पुण्यतम आख्यान श्रवण केल्याने मनुष्य पापमुक्त होतो आणि परम आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त करतो।