Adhyaya 48

Verse 1

स्कंद उवाच । शृणुष्व मैत्रावरुणे द्वारवत्यां यदूद्वहः । दानवानां वधार्थाय भुवोभारापनुत्तये

स्कंद म्हणाले—हे मैत्रावरुण, ऐक. द्वारवतीत यदूंचा श्रेष्ठ (श्रीकृष्ण) दानवांच्या वधासाठी व पृथ्वीचा भार दूर करण्यासाठी प्रकट झाला.

Verse 2

आविरासीत्स्वयं कृष्णः कृष्णवर्त्मप्रतापवान् । वासुदेवो जगद्धाम देवक्या वसुदेवतः

स्वतः श्रीकृष्ण प्रकट झाले—कृष्णवर्त्माच्या तेजाने दीप्त. ते वासुदेव, जगताचे धाम, देवकीपासून (वसुदेवाच्या वंशात) जन्मले.

Verse 3

साशीतिलक्षं तस्यासन्कुमारा अर्कवर्चसः । स्वर्गे पितादृशा बालाः सुशीला न हि कुंभज

त्याचे ऐंशी लक्ष पुत्र होते—सूर्यासारख्या तेजाने दीप्त. हे कुंभज, स्वर्गात ते बालक पित्याप्रमाणेच सुशील व सदाचारी होते.

Verse 4

अतीवरूपसंपन्ना अतीव सुमहाबलाः । अतीव शस्त्रशास्त्रज्ञा अतीव शुभलक्षणाः

ते अत्यंत रूपसंपन्न, अत्यंत महाबलवान; शस्त्र व शास्त्रात अत्यंत निपुण आणि अत्यंत शुभलक्षणांनी युक्त होते.

Verse 6

तांद्रष्टुं मानसः पुत्रो ब्रह्मणस्तपसांनिधिः । कृतवल्कलकौपीनो धृत कृष्णाजिनांबरः । गृहीतब्रह्मदंडश्च त्रिवृन्मौंजी सुमेखलः । उरस्थलस्थ तुलसी मालया समलंकृतः

त्यांना पाहण्यासाठी ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र, तपश्चर्येचा साठा असलेले नारद, वल्कल आणि लंगोटी नेसलेले, काळ्या हरणाचे कातडे पांघरलेले, हातात ब्रह्मदंड घेतलेले, तीन पदरी मुंज गवत कमरेला बांधलेले आणि गळ्यात तुळशीची माळ घातलेले असे निघाले.

Verse 7

गोपीचंदननिर्यास लसदंगविलेपनः । तपसा कृशसर्वांगो मूर्तो ज्वलनवज्ज्वलन्

त्यांच्या अंगावर गोपीचंदनाचा लेप शोभून दिसत होता; तपश्चर्येमुळे त्यांचे संपूर्ण शरीर कृश झाले होते, जणू काही साक्षात अग्नीच प्रज्वलित होत आहे असे ते भासत होते.

Verse 8

आजगामांबरचरो नारदो द्वारकापुरीम् । विश्वकर्मविनिर्माणां जितस्वर्गपुरीश्रियम्

आकाशमार्गाने प्रवास करणारे नारद द्वारकापुरीत आले, जी विश्वकर्म्‍याने निर्माण केली होती आणि जिचे सौंदर्य स्वर्गातील नगरीपेक्षाही अधिक होते.

Verse 9

तंदृष्ट्वा नारदं सर्वे विनम्रतरकंधराः । प्रबद्ध मूर्धांजलयः प्रणेमुर्वृष्णिनंदनाः

त्या नारद मुनींना पाहून सर्व वृष्णि वंशातील कुमारांनी अत्यंत नम्र होऊन, मान झुकवून आणि डोक्यावर हात जोडून त्यांना प्रणाम केला.

Verse 10

सांबः स्वरूपसौंदर्य गर्वसर्वस्वमोहितः । न ननाम मुनिं तत्र हसंस्तद्रूपसंपदम्

परंतु सांब, जो आपल्या रूपाच्या आणि सौंदर्याच्या गर्वात पूर्णपणे बुडाला होता, त्याने मुनींना नमस्कार केला नाही; उलट त्यांच्या रूपाकडे पाहून तो हसू लागला.

Verse 11

सांबस्य तमभिप्रायं विज्ञाय स महामुनिः । विवेश सुमहारम्यं नारदः कृष्णमंदिरम्

सांबाचा अभिप्राय जाणून ते महामुनी नारद अत्यंत रम्य अशा श्रीकृष्ण-मंदिररूपी राजप्रासादात प्रवेशले.

Verse 12

कृष्णोथ दृष्ट्वाऽगच्छंतं प्रत्युद्गम्य च नारदम् । मधुपर्केण संपूज्य स्वासने चोपवेशयत्

मग श्रीकृष्णांनी नारद येताना पाहून पुढे जाऊन त्यांचे स्वागत केले; मधुपर्काने पूजन करून त्यांना आपल्या आसनावर बसविले.

Verse 13

कृत्वा कथा विचित्रार्थास्तत एकांतवर्तिनः । कृष्णस्य कर्णेऽकथयन्नारदः सांबचेष्टितम्

विविध सूक्ष्मार्थ कथा करून, नंतर एकांतात, नारदांनी श्रीकृष्णांच्या कानात सांबाची चेष्टा सांगितली.

Verse 14

अवश्यं किंचिदत्राऽस्ति यशोदानंदवर्धन । प्रायशस्तन्न घटतेऽसंभाव्यं नाथ वास्त्रियाम्

निश्चितच येथे काहीतरी आहे, हे यशोदानंदवर्धना! कारण असे प्रायः घडत नाही, हे नाथ; स्त्रीच्या बाबतीत तर ते असंभवप्राय आहे.

Verse 15

यूनां त्रिभुवनस्थानां सांबोऽतीव सुरूपवान् । स्वभावचंचलाक्षीणां चेतोवृत्तिः सुचंचला

त्रिभुवनातील तरुणांमध्ये सांब अत्यंत देखणा आहे; आणि ज्यांच्या नेत्रांचा स्वभावच चंचल, अशा स्त्रियांची चित्तवृत्तीही फारच चंचल असते.

Verse 16

अपेक्षंते न मुग्धाक्ष्यः कुलं शीलं श्रुतं धनम् । रूपमेव समीक्षंते विषमेषु विमोहिताः

विषयमोहाने मोहित झालेल्या मुग्धनयना युवती कुल, शील, विद्या व धन यांचा विचार करीत नाहीत; गुंतलेल्या रागपाशात त्या केवळ रूपच पाहतात।

Verse 18

वामभ्रुवां स्वभावाच्च नारदस्य च वाक्यतः । विज्ञाताऽखिलवृत्तांतस्तथ्यं कृष्णोप्यमन्यत

त्या सुंदर-भ्रूधारी स्त्रियांच्या स्वभावावरून आणि नारदांच्या वचनांवरून श्रीकृष्णाने सर्व वृत्तांत जाणला व तो सत्य मानला।

Verse 19

तावद्धैर्यंचलाक्षीणां तावच्चेतोविवेकिता । यावन्नार्थी विविक्तस्थो विविक्तेर्थिनि नान्यथा

चंचलनयनींचे धैर्य आणि मनाची विवेकबुद्धी तेवढ्याच वेळ टिकते, जोवर लुबाडणारा एकांतस्थ नसतो; एकांत-इच्छिणीबरोबर एकांत झाला की तसे राहत नाही।

Verse 20

इत्थं विवेचयंश्चित्ते कृष्णः क्रोधनदीरयम् । विवेकसेतुनाऽस्तभ्य नारदं प्राहिणोत्सुधीः

असा मनात विचार करून श्रीकृष्णाने विवेक-सेतूने क्रोध-नदीचा वेग थांबविला; आणि त्या सुधीने नारदांना पाठविले।

Verse 21

सांबस्य वैकृतं किंचित्क्वचित्कृष्णोनवैक्षत । गते देवमुनौ तस्मिन्वीक्षमाणोप्यहर्निशम्

तो देवमुनि निघून गेल्यावरही, अहोरात्र पाहत राहूनही, श्रीकृष्णाला सांबामध्ये कुठेही कोणतेही विकृत लक्षण दिसले नाही।

Verse 22

कियत्यपि गते काले पुनरप्याययौ मुनिः । मध्ये लीलावतीनां च ज्ञात्वा कृष्णमवस्थितम्

काही काळ गेल्यावर मुनी पुन्हा आले. लीलामय स्त्रियांच्या मध्ये श्रीकृष्ण थांबला आहे हे जाणून ते तेथेच येऊन पोहोचले.

Verse 23

बहिः क्रीडंतमाहूय सांबमित्याह नारदः । याहि कृष्णांतिकं तूर्णं कथयागमनं मम

बाहेर खेळत असलेल्या सांबाला बोलावून नारद म्हणाले—“लवकर कृष्णाजवळ जा आणि माझ्या आगमनाची वार्ता सांग.”

Verse 24

सांबोपि यामि नोयामि क्षणमित्थमचिंतयत् । कथं रहःस्थ पितरं यामि स्त्रैणसखंप्रति

सांबही क्षणभर विचार करू लागला—“जाऊ की न जाऊ? एकांतात असलेल्या पित्याजवळ, जो रतिक्रीडेच्या सखीसमवेत आहे, मी कसा जाऊ?”

Verse 25

न यामि च कथं वाक्यादस्याहं ब्रह्मचारिणः । ज्वलदंगारसंकाश स्फुरत्सर्वांगतेजसः

“आणि जर मी गेलो नाही, तर या ब्रह्मचार्‍याच्या वचनाचे उल्लंघन मी कसे करू? ज्याच्या सर्व अंगांतून जळत्या निखाऱ्यासारखे तेज स्फुरत आहे.”

Verse 26

प्रणमत्सुकुमारेषु व्रीडितोयं मयैकदा । इदानीमपि नो यायामस्य वाक्यान्महामुनेः

“एकदा कोमल जनांसमोर नमस्कार करताना त्याने मला लज्जित केले होते; तरीही आता त्या महामुनीच्या वचनामुळे मी जाण्यास नकार देणार नाही.”

Verse 27

अत्याहितं तदस्तीह तदागोद्वयदर्शनात् । पितुः कोपोपि सुश्लाघ्यो मयि नो ब्राह्मणस्य तु

येथे मोठे अनिष्ट आहे—त्या चिन्हावरून, त्या दोन गायींच्या दर्शनावरून, मला ते कळले आहे. पित्याचा कोपही सहन होईल; पण माझ्यावर ब्राह्मणाचा कोप सहन होत नाही.

Verse 28

ब्रह्मकोपाग्निनिर्दग्धाः प्ररोहंति न जातुचित् । अपराग्निविनिर्दग्धारो हंते दावदग्धवत्

ब्राह्मण-कोपाच्या अग्नीने दग्ध झालेले कधीही पुन्हा उगवत नाहीत; पण साध्या अग्नीने जळालेले दावानलाने जळलेल्या वनासारखे पुन्हा उगवतात.

Verse 29

इति ध्यात्वा क्षणं सांबोऽविशदंतःपुरंपितुः । मध्ये स्त्रैणसभंकृष्णं यावज्जांबवतीसुतः

असे क्षणभर चिंतन करून जांबवतीपुत्र सांब पित्याच्या अंतःपुरात प्रवेशला; तेथे स्त्रियांच्या सभेमध्ये श्रीकृष्ण विराजमान होते.

Verse 30

दूरात्प्रणम्य विज्ञप्तिं स चकार सशंकितः । तावत्तमन्वगच्छच्च नारदः कार्यसिद्धये

दूरून प्रणाम करून तो साशंक होऊन आपली विनंती करू लागला. तेवढ्यात कार्यसिद्धीसाठी नारदही त्याच्या मागोमाग आले.

Verse 31

ससंभ्रमोथ कृष्णोपि दृष्ट्वा सांबं च नारदम् । समुत्तस्थौ परिदधत्पीतकौशेयमंबरम्

सांब व नारदांना पाहून श्रीकृष्णही ससंभ्रम आदराने तत्क्षणी उठून उभे राहिले आणि आपले पिवळे कौशेय वस्त्र नीट परिधान करू लागले.

Verse 32

उत्थिते देवकीसूनौ ताः सर्वा अपि गोपिकाः । विलज्जिताः समुत्तस्धुर्गृह्णंत्यः स्वंस्वमंबरम्

देवकीनंदन उठताच त्या सर्व गोपीही लज्जित होऊन उभ्या राहिल्या आणि आपापले वस्त्र उचलू लागल्या।

Verse 33

महार्हशयनीये तं हस्ते धृत्वा महामुनिम् । समुपावेशयत्कृष्णः सांबश्च क्रीडितुं ययौ

कृष्णाने महामुनींचा हात धरून त्यांना श्रेष्ठ शय्येवर बसविले; आणि सांब खेळायला निघून गेला।

Verse 34

तासां स्खलितमालोक्य तिष्ठंतीनां पुरो मुनिः । कृष्णलीलाद्रवीभूतवरांगानां जगौ हरिम्

समोर उभ्या असलेल्या त्या स्त्रिया डगमगत आहेत असे पाहून, कृष्णलीलेने द्रवलेल्या अंगांच्या त्या स्त्रियांविषयी मुनिने हरि (कृष्ण) यांस संबोधून सांगितले।

Verse 35

पश्यपश्य महाबुद्धे दृष्ट्वा जांबवतीसुतम् । इमाः स्खलितमापन्नास्तद्रूपक्षुब्धचेतसः

“पहा, पहा, हे महाबुद्धिमान! जांबवतीच्या पुत्राला पाहून या स्त्रिया डगमगू लागल्या आहेत; त्याच्या रूपाने त्यांचे चित्त क्षुब्ध झाले आहे।”

Verse 36

कृष्णोपि सांबमाहूय सहसैवाशपत्सुतम् । सर्वा जांबवतीतुल्याः पश्यंतमपि दुर्विधेः

कृष्णानेही सांबाला बोलावून क्षणातच पुत्राला शाप दिला—“अरे दुर्भाग्यवाना! या सर्व स्त्रिया तुला पाहत असतानाच जांबवतीसारख्या होवोत।”

Verse 37

यस्मात्त्वद्रूपमालोक्य गोपाल्यः स्खलिता इमाः । तस्मात्कुष्ठी भव क्षिप्रमकांडागमनेन च

तुझ्या रूपाचे दर्शन होताच या गोपिका ठेचकाळल्या; म्हणून तू त्वरित कुष्ठरोगी हो, आणि तो रोग विलंब न करता अकस्मात् तुझ्यावर येवो।

Verse 38

वेपमानो महाव्याधिभयात्सांबोपि दारुणात् । कृष्णं प्रसादयामास बहुशः पापशांतये

त्या भयंकर महाव्याधीच्या भयाने थरथरत साम्बही पापशांतीसाठी वारंवार श्रीकृष्णाला प्रसन्न करू लागला।

Verse 39

कृष्णोप्यनेन संजानन्सांबं स्वसुतमौरसम् । अब्रवीत्कुष्ठमोक्षाय व्रज वैश्वेश्वरीं पुरीम्

कृष्णालाही यावरून कळले की साम्ब हा खरोखर त्यांचा औरस पुत्र आहे; ते म्हणाले—“कुष्ठमोक्षासाठी वैश्वेश्वरी पुरी, म्हणजे वाराणसीला जा।”

Verse 40

तत्र ब्रध्नं समाराध्य प्रकृतिं स्वामवाप्स्यसि । महैनसां क्षयो यत्र नास्ति वाराणसीं विना

तेथे ब्रध्नाची विधिपूर्वक आराधना केल्यास तू आपली स्वाभाविक प्रकृती पुन्हा प्राप्त करशील; कारण महान् पापांचा क्षय वाराणसीशिवाय कुठेही होत नाही।

Verse 41

यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद्यत्र स्वर्गापगा च सा । येषां महैनसां दृष्टा मुनिभिर्नैव निष्कृतिः । तेषां विशुद्धिरस्त्येव प्राप्य वाराणसीं पुरीम्

जिथे साक्षात् विश्वेश्वर विराजमान आहेत आणि जिथे ती स्वर्गापगा गंगा वाहते—ज्यांच्या महान् पापांची निष्कृती मुनिंनाही दिसली नाही, त्यांनाही वाराणसी पुरी प्राप्त होताच निश्चयाने शुद्धी मिळते।

Verse 42

न केवलं हि पापेभ्यो वाराणस्यां विमुच्यते । प्राकृतेभ्योपि पापेभ्यो मुच्यते शंकराज्ञया

वाराणसीत मनुष्य केवळ पापांपासूनच नव्हे; शंकराच्या आज्ञेने जन्मजात, स्वाभाविक दोष व मलिनतांपासूनही मुक्त होतो।

Verse 43

अथवा विदितं नो ते वल्लवीनां विचेष्टितम् । विनाष्टौनायिकाः कृष्ण कामयंतेऽबलाह्यमुम्

किंवा तुला गोपींचे वर्तन माहीत नाही; प्रियवियोगात, हे कृष्णा, कामार्त नायिका अयोग्य गोष्टही इच्छितात।

Verse 44

तत्रानंदवने शंभोस्तवशाप निराकृतिः । सांब तत्त्वेरितं याहि नान्यथा शापनिर्वृतिः

तेथे शंभूच्या आनंदवनात तुझा शाप निरस्त होईल। हे सांबा, सत्यवचनाप्रमाणे जा; शापशांतीचा दुसरा उपाय नाही।

Verse 45

ततः कृष्णं समापृच्छ्य कर्मनिर्मुक्तचेष्टितः । नारदः कृतकृत्यः सन्ययावाकाशवर्त्मना

मग कृष्णाची रजा घेऊन, कर्मबंधनमुक्त चेष्टा असलेला कृतकृत्य नारद आकाशमार्गाने निघून गेला।

Verse 46

सांबो वाराणसीं प्राप्य समाराध्यांशुमालिनम् । कुंडं तत्पृष्ठतः कृत्वा निजां प्रकृतिमाप्तवान्

सांब वाराणसीस येऊन अंशुमालिन (सूर्यदेव) यांची विधिवत् आराधना करून, त्याच्या पाठीमागे एक कुंड निर्माण केले आणि आपली स्वाभाविक अवस्था (आरोग्य) प्राप्त केली।

Verse 47

सांबादित्यस्तदारभ्य सर्वव्याधिहरो रविः । ददाति सर्वभक्तेभ्योऽनामयाः सर्वसंपदः

त्या वेळेपासून सांबादित्य—सूर्यदेव—सर्व व्याधींचा नाश करणारा झाला; तो आपल्या सर्व भक्तांना निरोगता व सर्व प्रकारची संपत्ती प्रदान करतो.

Verse 48

सांबकुंडे नरः स्नात्वा रविवारेऽरुणोदये । सांबादित्यं च संपूज्य व्याधिभिर्नाभिभूयते

जो मनुष्य रविवारी अरुणोदयास सांबकुंडात स्नान करून विधिपूर्वक सांबादित्याची पूजा करतो, तो व्याधींनी पराभूत होत नाही.

Verse 49

न स्त्री वैधव्यमाप्नोति सांबादित्यस्य सेवनात् । वंध्या पुत्रं प्रसूयेत शुद्धरूपसमन्वितम्

सांबादित्याच्या भक्तिसेवेने स्त्रीला वैधव्य येत नाही; आणि वंध्याही शुद्ध व शुभ रूपाने युक्त पुत्रास जन्म देऊ शकते.

Verse 50

शुक्लायां द्विज सप्तम्यां माघे मासि रवेर्दिने । महापर्व समाख्यातं रविपर्व समं शुभम्

हे द्विज! माघ महिन्यात शुक्ल पक्षातील सप्तमी जर रविवारी येईल, तर ते ‘महापर्व’ म्हणून प्रसिद्ध—शुभ ‘रविपर्व’ मानले जाते.

Verse 51

महारोगात्प्रमुच्येत तत्र स्नात्वारुणोदये । सांबादित्यं प्रपूज्यापि धर्ममक्षयमाप्नुयात्

तेथे अरुणोदयास स्नान केल्याने महा रोगातून मुक्ती मिळते; आणि सांबादित्याची पूजा केल्याने अक्षय धर्मपुण्य प्राप्त होते.

Verse 52

सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे यत्पुण्यं राहुदर्शने । तत्पुण्यं रविसप्तम्यां माघे काश्यां न संशयः

कुरुक्षेत्रातील सन्निहत्येत राहुदर्शनाने जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य माघमासी रविसप्तमीला काशीत मिळते—यात संशय नाही।

Verse 53

मधौमासि रवेर्वारे यात्रा सांवत्सरी भवेत् । अशोकैस्तत्र संपूज्य कुंडे स्नात्वा विधानतः

मधुमासी, रविवारी केलेली यात्रा ‘सांवत्सरी’ म्हणजे वार्षिक पुण्यफल देणारी होते; तेथे अशोकपुष्पांनी पूजन करून कुंडात विधिपूर्वक स्नान करावे।

Verse 54

सांबादित्यं नरो जातु न शोकैरभिभूयते । संवत्सरकृतात्पापाद्बहिर्भवति तत्क्षणात्

जो मनुष्य सांबादित्याचा आश्रय घेतो, तो कधीही शोकाने ग्रासला जात नाही; आणि वर्षभर साचलेली पापे त्या क्षणीच दूर होतात।

Verse 55

विश्वेशात्पश्चिमाशायां सांबेनात्र महात्मना । सम्यगाराधिता मूर्तिरादित्यस्य शुभप्रदा

विश्वेश्वराच्या पश्चिम दिशेस, महात्मा सांबाने येथे आदित्याची शुभप्रदा मूर्ती सम्यक् प्रकारे आराधिली।

Verse 56

इयं भविष्या तन्मूर्तिरगस्ते त्वत्पुरोऽकथि । तामभ्यर्च्य नमस्कृत्य कृत्वाष्टौ च प्रदक्षिणाः । नरो भवति निष्पापः काशीवास फलं लभेत्

हे अगस्त्य! तुझ्यासमोर असे सांगितले गेले—‘ही मूर्ती भविष्यातही स्थिर राहील।’ तिचे पूजन करून, नमस्कार करून आणि आठ प्रदक्षिणा घातल्यास मनुष्य निष्पाप होतो व काशीवासाचे पूर्ण फळ मिळवतो।

Verse 57

सांबादित्यस्य माहात्म्यं कथितं ते महामते । यच्छ्रुत्वापि नरो जातु यमलोकं न पश्यति

हे महामते! मी तुला सांबादित्याचे माहात्म्य सांगितले आहे। ते ऐकल्यावर मनुष्य कधीही यमलोक पाहत नाही।

Verse 58

इदानीं द्रौपदादित्यं कथयिष्यामि तेनघ । तथा द्रौपदआदित्यः संसेव्यो भक्तसिद्धिदः

आता, हे निष्पाप! मी द्रौपदादित्याचे वर्णन करीन। द्रौपदादित्याची भक्तिभावाने सेवा करावी, कारण तो भक्तांना सिद्धी देतो।